Boston, MA - Ngày 7 tháng 3: Hàng trăm người tập trung tại Boston Common gần Tòa nhà Quốc hội biểu tình phản đối hàng loạt cắt giảm ngân sách khoa học dưới thời chính quyền Trump. (Ảnh của Erin Clark/The Boston Globe qua Getty Images)
Bắt đầu từ việc siết DEI, giờ đây mọi lĩnh vực nghiên cứu đều bị hủy bỏ
Trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học Mỹ đã quen với vị trí dẫn đầu thế giới: các trường đại học danh tiếng, nhiều giải Nobel và vô số công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng lớn. Chính phủ Mỹ luôn mạnh tay chi cho nghiên cứu, với tổng số tiền lên đến 120 tỷ USD mỗi năm, trong đó hơn 50 tỷ USD cấp cho các viện nghiên cứu và trường đại học.
Nhưng vài tháng gần đây, cộng đồng khoa học Mỹ rơi vào tình cảnh bất ổn chưa từng có. Chính quyền Trump, với lý do cắt giảm chi phí và xóa bỏ các chương trình đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI), đã hủy bỏ hàng loạt khoản tài trợ nghiên cứu. Ngày 15/5, chính phủ đột ngột cắt các khoản tài trợ của Đại học Harvard cho những dự án từ địa hóa học Bắc Cực đến vật lý lượng tử – sau khi đã có động thái tương tự với Đại học Columbia. Các nhà khoa học cảnh báo: điều này sẽ giáng đòn nặng lên vị thế dẫn đầu của Mỹ trong lĩnh vực nghiên cứu.
Hệ thống tài trợ bị chao đảo
Kể từ sau Thế chiến II, Mỹ đã xây dựng một hệ thống tài trợ khoa học vững chắc, dựa trên các cơ quan như Viện Y tế Quốc gia (NIH), Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF), Bộ Quốc phòng và Bộ Năng lượng. Sau khi được hội đồng chuyên gia xét duyệt, các đề xuất nghiên cứu sẽ nhận kinh phí cho một thời gian nhất định.
Thế nhưng, nay hệ thống ấy đang bị đe dọa. Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, gần 8 tỷ USD – gần 16% ngân sách tài trợ cho giáo dục đại học – đã bị hủy bỏ hoặc rút lại. Thêm 12,2 tỷ USD khác cũng bị tạm dừng trước khi tòa án yêu cầu khôi phục. NIH và NSF đã hủy hơn 3.000 khoản tài trợ; các cơ quan khác như Bộ Năng lượng và Bộ Quốc phòng cũng đã cắt một số chưa rõ số liệu. Những đề tài liên quan đến DEI, biến đổi khí hậu, thông tin sai lệch, covid-19 và vắc xin bị nhắm đến đầu tiên; các dự án ở các trường đại học danh tiếng cũng bị đưa vào tầm ngắm.
Tổng thống Trump còn đề xuất cắt 38% ngân sách NIH (gần 18 tỷ USD), hơn 50% ngân sách NSF (4,7 tỷ USD) và gần một nửa ngân sách nghiên cứu của NASA. Tổng cộng, các khoản cắt giảm có thể lên đến 40 tỷ USD. Một số đã bắt đầu được thực hiện ngay: Bộ Y tế (HHS) sẽ cắt 20.000 việc làm (25% nhân sự), NOAA mất hơn 1.300 người (10%) và các khoản “chi phí gián tiếp” cho cơ sở vật chất của trường đại học cũng bị giới hạn – dù một số đã bị tòa án chặn lại.
“Hiệu quả hơn” hay phá hủy?
Cố vấn khoa học Michael Kratsios nói rằng chính quyền muốn “nâng cao hiệu quả” và hướng nghiên cứu vào “các ưu tiên quốc gia”, đồng thời khuyến khích loại bỏ tư duy rập khuôn. Một số ý tưởng, như giảm lãng phí trong dự án tên lửa của NASA, thật sự đáng bàn. Nhưng quy mô và cách thực hiện của các cắt giảm lần này lại quá rộng và hỗn loạn. Lệnh cấm DEI – vốn không rõ ràng – đã được áp dụng không chỉ với các chương trình giáo dục toàn diện mà còn với các dự án nghiên cứu về sức khỏe của nhóm yếu thế.
Trang Grant Watch đã thống kê: chỉ cần trong bản tóm tắt dự án có từ khóa “Latinx” (chỉ cộng đồng gốc Tây Ban Nha) là đủ để bị loại bỏ. Ví dụ, NIH đã hủy một dự án nghiên cứu ung thư hậu môn chỉ vì có chữ “Latinx”. Hay dự án nghiên cứu ung thư miệng và họng ở nam giới đồng tính cũng bị chặn vì dùng cụm từ “thiểu số giới tính và tình dục”.
Đáng lo hơn, nghiên cứu vắc xin cũng bị xóa sổ: NIH hủy hàng loạt dự án, CDC mất 11 tỷ USD cho nghiên cứu liên quan đến đại dịch. Tiến sĩ Ralph Baric, chuyên gia dịch tễ học tại Đại học North Carolina và là người góp phần phát triển vắc xin Moderna, cảnh báo: “Việc này thật thiển cận – chúng ta sẽ phải mua thuốc từ Trung Quốc”.
Hỗn loạn lan rộng
Ngay cả những nhóm nghiên cứu chưa bị cắt vốn cũng khốn đốn: NIH và NSF trì hoãn phê duyệt tài trợ mới, khiến số tiền giải ngân từ đầu năm giảm gần 3 tỷ USD so với cùng kỳ. Tại NIH, thẻ tín dụng bị khóa, nhân viên hành chính bị sa thải, hóa chất và thiết bị cơ bản như găng tay cũng trở nên khan hiếm. Các phòng thí nghiệm vốn cần dòng tiền và nguồn cung ổn định nay bị đẩy vào cảnh bất an.
Nếu Quốc hội thông qua các đề xuất cắt giảm năm tới, các nghiên cứu về khí hậu và năng lượng sạch sẽ bị ảnh hưởng nặng. Theo tài liệu rò rỉ, bộ phận nghiên cứu của NOAA có thể bị xóa sổ hoàn toàn. NASA cũng có nguy cơ không còn khả năng theo dõi cháy rừng, băng tan và nhiệt độ toàn cầu – điều này sẽ tác động trực tiếp đến đời sống người dân.
Không chỉ vậy, chính quyền Trump còn dùng các khoản tài trợ làm công cụ gây sức ép chính trị. Sau vụ xung đột Israel – Hamas, Nhà Trắng cáo buộc Đại học Columbia không giải quyết dứt điểm vấn đề bài Do Thái, và đã đình chỉ 400 triệu USD tài trợ của trường. Harvard cũng bị cắt 2,7 tỷ USD, dẫn tới việc trường này kiện lên tòa án. Cornell, Brown, Northwestern, Princeton và Penn cũng bị đóng băng hơn 1,7 tỷ USD.
Hy vọng vào Quốc hội và tòa án
Trước sự hỗn loạn này, các nhà khoa học kỳ vọng Quốc hội và tòa án sẽ vào cuộc. Một số dân biểu Cộng hòa đã bày tỏ lo ngại việc cắt giảm sẽ khiến Mỹ mất lợi thế trước Trung Quốc. Nhiều trường đại học đã đâm đơn kiện để giữ nguồn tài trợ – và một số dự án vắc xin đã được khôi phục nhờ phán quyết của tòa.
Dù vậy, việc khôi phục toàn bộ sẽ mất thời gian. Một quốc gia mà các khoản tài trợ có thể bị hủy ngang, còn kháng cáo thì gian nan, sẽ không còn là miền đất hứa của khoa học. Từ vị thế “nhà vô địch” toàn cầu, giới khoa học Mỹ nay đang phải đối mặt với thử thách lớn.
Nguồn: lược dịch từ bài Trump’s attack on science is growing fiercer and more indiscriminate đăng trên tạp chí The Econonist.
Gửi ý kiến của bạn
