Công nghệ nhận diện gương mặt ngày càng được sử dụng nhiều trong mua sắm, du lịch, ngân hàng và mạng xã hội, vì nhanh và tiện. Tuy nhiên, việc lưu dữ liệu gương mặt, cơ nguy xảy ra sai sót và bị lợi dụng khiến vấn đề quyền riêng tư (đặc biệt của trẻ em) trở thành thách thức lớn. (Nguồn: pixabay.com)
Từ phi trường, ngân hàng cho đến các trang mạng xã hội, gương mặt của chúng ta đang dần trở thành chiếc chìa khóa vạn năng, tấm vé thông hành cho vô số dịch vụ. Công nghệ nhận diện gương mặt (facial recognition), cùng các phương thức sinh trắc học (biometric) khác, đang được ca ngợi là giải pháp nhanh chóng, tiện lợi và an toàn. Nhưng đằng sau lời hứa hẹn đó là những tranh cãi xoay quanh vấn đề quyền riêng tư.
Liệu đây là tương lai của ngành bảo mật, hay là một sự bành trướng công nghệ đầy nguy hiểm? Và quan trọng hơn, điều này sẽ ảnh hưởng thế nào đến các gia đình, khi chính con em chúng ta cũng đang được yêu cầu dùng gương mặt để xác minh danh tính?
Lời hứa hẹn ngọt ngào và cú sốc mang tên “quyền riêng tư”
Trong ngành du lịch, công nghệ nhận diện gương mặt được xem là đỉnh cao của sự tiện lợi. Các hãng hàng không như Qantas tự hào giới thiệu đây là chìa khóa cho một hành trình suôn sẻ: không còn cảnh luống cuống tìm hộ chiếu, vé máy bay… chỉ cần một lần quét gương mặt là xong.
Thế nhưng, câu chuyện trở nên khác đi khi các chuỗi cửa hàng bán lẻ lớn như Kmart và Bunnings bị phát hiện đang âm thầm quét gương mặt khách hàng mà không hề xin phép. Ngay lập tức, các cơ quan hữu trách phải vào cuộc và làn sóng phản đối dữ dội đã nổ ra. Cùng một công nghệ, nhưng trong trường hợp này không còn là tiện lợi nữa, mà là hành vi thiếu minh bạch khiến người tiêu thụ mất hết lòng tin.
Vấn đề càng trở nên phức tạp hơn khi đối tượng là trẻ em. Trước áp lực từ các quy định mới của chính phủ, nhiều nền tảng mạng xã hội đang cân nhắc sử dụng công nghệ nhận diện gương mặt để xác minh độ tuổi. Họ giải thích rằng mục đích là nhằm giữ an toàn cho trẻ em trên mạng trực tuyến. Cùng lúc đó, các trường học cũng đã bắt đầu thử nghiệm công nghệ này cho mọi hoạt động, từ điểm danh vào lớp đến trả tiền khi mua đồ, ăn uống ở căng tin.
Những lo ngại về việc lạm dụng dữ liệu là hoàn toàn có cơ sở. Microsoft từng bị cáo buộc quản trị không đúng cách những dữ liệu sinh trắc học của trẻ em. Nhưng dù có tiềm ẩn nhiều nguy hại, nhận diện gương mặt đang âm thầm trở thành tiêu chuẩn mặc định áp dụng cho các thế hệ tương lai.
Khi gương mặt trở thành mật mã vĩnh viễn, không thể thay đổi
Không giống camera giám sát (CCTV) chỉ ghi hình một cách thụ động, công nghệ nhận diện gương mặt chủ động lập bản đồ các đặc điểm độc nhất trên gương mặt của một người, sau đó đối chiếu với kho dữ liệu khổng lồ để xác minh danh tính và phân loại họ.
Chúng ta có thể liên tưởng đến việc quét mã QR để khai thông tin y tế hay để check-in nhanh chóng tại các cửa hàng, phi trường và hàng quán trong thời kỳ đại dịch COVID-19. Công nghệ nhận diện gương mặt cũng đang trên đà được chấp nhận rộng rãi như vậy. Tuy nhiên, điểm khác biệt cốt lõi là: ta có thể xóa một mã QR, có thể yêu cầu đóng một tài khoản, còn gương mặt của mình thì không thể nào đổi hay xóa bỏ được.
Đây chính là vấn đề lớn nhất: tính vĩnh viễn. Một khi bản quét gương mặt của chúng ta (hay con em chúng ta) đã được lưu trữ, nó có thể tồn tại trong các cơ sở dữ liệu mãi mãi. Nếu hệ thống này bị tin tặc tấn công, danh tính của chúng ta sẽ bị xâm phạm vĩnh viễn. Với tình hình hiện nay, ngân hàng và các dịch vụ trực tuyến ngày càng dựa vào công nghệ nhận diện gương mặt để xác minh danh tính người dùng, mối nguy khi bị tin tặc tấn công là cực kỳ lớn.
Hơn nữa, công nghệ này không hề hoàn hảo. Các hệ thống cũng thường nhận diện sai người, và khả năng ước tính độ tuổi cũng chưa chuẩn xác. Một thiếu niên 17 tuổi (hơi nhỏ con) có thể bị máy móc phân loại là trẻ em, trong khi một em khác cũng 17 tuổi lại được xếp là người lớn. Xác minh độ tuổi sai sẽ khiến người tiêu thụ bị hạn chế nội dung được xem hoặc bị giới thiệu những nội dung không phù hợp.
Những hệ lụy kéo dài cả đời
Những gì chúng ta đang lo ngại không phải chuyện viễn tưởng mà đang xảy ra trong thực tế. Hãy tưởng tượng lỡ có một ngày mình bị đưa vào danh sách theo dõi chỉ vì công nghệ nhận diện gương mặt bị lỗi, để rồi mỗi chuyến du lịch đều biến thành một loạt các cuộc thẩm vấn đầy mệt mỏi. Hoặc dữ liệu gương mặt bị đánh cắp, kẻ xấu dễ dàng giả mạo người khác để chiếm đoạt tài sản, xâm nhập vào các tài khoản và dịch vụ mà nạn nhân đang sử dụng.
Xa hơn nữa, trong tương lai, chính gương mặt có thể quyết định việc chúng ta có được vay ngân hàng hay mua bảo hiểm hay không, bởi vì các thuật toán sẽ tự động phân tích hình ảnh rồi đưa ra kết luận về sức khỏe và “độ uy tín” của người đó.
Không thể phủ nhận, công nghệ nhận diện gương mặt có những lợi ích rõ ràng, như giúp cơ quan hữu trách nhanh chóng tìm ra nghi phạm giữa đám đông hay tăng cường an ninh cho các khu vực trọng yếu. Nhưng đối với trẻ em, những nguy hại từ sai sót và lạm dụng sẽ là gánh nặng kéo dài suốt cả đời.
Đã đến lúc phải cẩn trọng
Hiện nay, có vẻ như nhận diện gương mặt đang gây hại nhiều hơn là có lợi. Trong một thế giới đầy rẫy lừa đảo, chúng ta có thể làm lại hộ chiếu, đổi mật mã mới, nhưng gương mặt thì không.
Vấn đề cần bàn không phải là có sử dụng công nghệ này hay không, mà là sử dụng ở mức độ nào và giới hạn ra sao. Nếu cứ mù quáng chạy theo công nghệ mà không có chuẩn bị kỹ lưỡng, chúng ta có sẵn sàng gánh chịu mọi hậu quả?
An ninh và sự tiện lợi rất quan trọng, nhưng không phải là tất cả. Quyền riêng tư, công bằng và an toàn cho cộng đồng cũng là những giá trị không thể bỏ qua. Chính vì vậy, chúng ta cần hành động một cách cẩn trọng, không nên vội vã áp dụng công nghệ khi chưa có cơ chế bảo vệ rõ ràng.
Vì vậy, lần tới khi được yêu cầu “quét gương mặt,” hãy dừng lại một chút và tự hỏi: Có thực sự cần thiết không? Và lợi ích có đủ lớn để ta chấp nhận những cơ nguy tiềm ẩn hay không?
VB biên dịch
Nguồn: “How safe is your face? The pros and cons of having facial recognition everywhere” được đăng trên trang TheConversation.com.
Gửi ý kiến của bạn
