Nghiên cứu mới cho thấy bụi li ti PM2.5 có thể là tác nhân thúc đẩy quá trình hình thành bệnh suy giảm trí nhớ thể Lewy. Thí nghiệm trên chuột và phân tích hàng triệu hồ sơ bệnh án ở Hoa Kỳ đều chỉ ra mối liên quan này. (Nguồn: pixabay.com)
Ai cũng biết hít thở không khí ô nhiễm có hại cho lá phổi, nhưng còn não bộ của chúng ta thì sao? Một nghiên cứu mới đã đưa ra những bằng chứng đầy thuyết phục, cho thấy ô nhiễm không khí có thể làm tăng đáng kể cơ nguy phải vào bệnh viện vì bệnh trí nhớ suy giảm thể Lewy (Lewy body dementia). Căn bệnh này hiện ảnh hưởng đến hơn một triệu người tại Hoa Kỳ, có hai dạng chính: trí nhớ suy giảm với thể Lewy (Dementia with Lewy) và bệnh Parkinson kèm theo suy giảm trí nhớ (Parkinson’s disease dementia). Cả hai đều xảy ra khi protein alpha-synuclein tích tụ quá mức trong não bộ, dần dần phá hủy các tế bào thần kinh khỏe mạnh. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Science vào tháng 9 năm 2025, hé lộ cơ chế đứng sau mối liên quan đáng lo ngại này.
Trong thí nghiệm trên chuột, các khoa học gia nhận thấy khi alpha-synuclein tiếp xúc với các hạt bụi mịn có đường kính dưới 2.5 micromet (PM2.5) sẽ tạo thành một biến thể mới gọi là PM-PFF. Biến thể này có đặc điểm rất giống với các chủng alpha-synuclein xuất hiện ở bệnh nhân mắc bệnh trí nhớ suy giảm thể Lewy.
Giảng sư Xiao Wu từ Đại học Columbia, đồng tác giả nghiên cứu, cho biết: “Nghiên cứu của chúng tôi là một trong những nghiên cứu đầu tiên chỉ ra cơ chế liên kết hợp lý, giải thích cách các chất ô nhiễm phổ biến trong môi trường có thể gây ra bệnh suy giảm trí nhớ thể Lewy.”
Để hiểu rõ hơn điều này diễn ra ở con người ra sao, nhóm nghiên cứu tiếp tục phân tích 56 triệu hồ sơ bệnh án tại Hoa Kỳ. Kết quả cho thấy những người tiếp xúc lâu dài với bụi mịn PM2.5 dễ phải vào bệnh viện vì cả hai dạng bệnh suy giảm trí nhớ và Parkinson.
Hong Chen, một khoa học gia tại Bộ Y Tế Canada, cho biết ông có ấn tượng cao với cách nhóm nghiên cứu đã đối chiếu và kiểm chứng chéo những phát hiện của họ từ nhiều hướng khác nhau. Các kết quả vừa thống nhất, vừa bổ sung cho nhau. Đây là bằng chứng thuyết phục nhất từ trước đến nay về mối liên quan giữa bụi PM2.5 và suy giảm trí nhớ thể Lewy. Việc tìm ra cơ chế này được kỳ vọng sẽ mở đường cho việc phát triển các liệu pháp điều trị trong tương lai.
Điều gì xảy ra khi cho chuột tiếp xúc với không khí ô nhiễm?
Nhóm của giảng sư Xiaobo Mao tại Đại học Johns Hopkins đã tiến hành thí nghiệm trên chuột, sử dụng các mẫu bụi li ti thu thập từ TQ, Hoa Kỳ và Cộng hòa Séc. Chỉ sau hai tháng, não bộ của chuột bắt đầu xuất hiện hiện tượng phosphoryl hóa ở vị trí Serine-129, một dấu hiệu có thể dẫn đến bệnh Parkinson. “Kiểu tiến triển bệnh lúc này rất giống với bệnh Parkinson. Thật đáng sợ,” Mao chia sẻ.
Sau 10 tháng, những con chuột này có dấu hiệu bị teo não, một điểm đặc trưng của suy giảm trí nhớ. Bên cạnh đó, trong não bộ của chuột còn tích tụ lượng lớn phosphoryl hóa vị trí Serine-129 của alpha-synuclein. Đặc biệt, ở bài kiểm tra xây tổ, có thể thấy rõ chuột đã bị suy giảm trí nhớ nhiều.
Trong khi đó, những con chuột không bị cho hít bụi mịn không có dấu hiệu teo não, cũng không có dấu hiệu giảm trí nhớ. Riêng nhóm chuột được tắt gen alpha-synuclein có vẻ như được “bảo vệ” khỏi tác hại của bụi mịn. Vì vậy, nhóm nghiên cứu cho rằng alpha-synuclein mới là yếu tố quyết định trong tiến trình bệnh, còn ô nhiễm không khí chỉ đóng vai trò chất xúc tác, góp phần “gây ra teo não hoặc chứng mất trí nhớ thể Lewy.”
Ngoài ra, các nhà nghiên cứu nhận thấy các dấu hiệu bệnh lý cũng xuất hiện ở phổi và ruột của chuột, củng cố thêm giả thuyết rằng các tác nhân gây suy giảm trí nhớ có thể khởi phát từ những cơ quan khác ngoài não bộ.
Từ chuột đến người: những điểm giống nhau đáng kinh ngạc
Tất nhiên, thí nghiệm trên động vật không thể phản ánh hoàn toàn những gì xảy ra ở con người. “Đây chỉ là giả định những điều có thể xảy ra ở người,” Ted Dawson, Giám đốc Viện Kỹ thuật Tế bào của trường Johns Hopkins và là đồng tác giả nghiên cứu, cho biết. Thí dụ, liều lượng bụi mịn trong thí nghiệm cao hơn nhiều so với mức độ tiếp xúc trong đời thực. Thêm vào đó, chuột khác với con người, không có hiện tượng tích tụ alpha-synuclein theo tuổi tác.
Để làm thí nghiệm sát với thực tế hơn, các khoa học gia đã tạo ra một nhóm chuột mang đột biến gen giống với gen của người, có thể bị tích tụ alpha-synuclein theo tuổi tác. Kết quả, sau khi tiếp xúc với không khí ô nhiễm trong năm tháng, nhóm chuột này cũng bị suy giảm trí nhớ.
Bước tiếp theo, họ so sánh biểu hiện gen ở vỏ não vành trước (anterior cingulate cortex, vùng não quan trọng cho cảm xúc và tư duy) và thấy có sự giống nhau đáng kể giữa những con chuột nhiễm PM-PFF và bệnh nhân suy giảm trí nhớ thể Lewy.
Mảnh ghép cuối cùng: Bằng chứng từ đời thực
Để hoàn thiện “bức tranh,” nhóm nghiên cứu đã thực hiện một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn. Sau khi phân tích hàng triệu hồ sơ bệnh án của chương trình Medicare và sử dụng dữ liệu vệ tinh để đo lường mức độ ô nhiễm, các khoa học gia đã tìm ra những con số “biết nói.” Cứ mỗi 4.14 μg/m3 bụi mịn PM2.5 tăng thêm trong không khí, cơ nguy phải vào bệnh viện vì bệnh Parkinson kèm theo suy giảm trí nhớ tăng 17%, còn cơ nguy vào bệnh viện vì suy giảm trí nhớ với thể Lewy tăng 12%.
Trong khi đó, cơ nguy đối với bệnh Parkinson thông thường (không kèm suy giảm trí nhớ) chỉ tăng 7%. Sự khác biệt này cho thấy bụi PM2.5 dường như có tác động khá lớn, gây ra chứng suy giảm trí nhớ.
Ý nghĩa và những câu hỏi còn bỏ ngỏ
Phát hiện này đã mở ra một hướng đi mới, nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi. Một trong những hạn chế lớn là chúng ta vẫn chưa biết chính xác thành phần nào trong bụi li ti (kim loại độc hại, carbon đen, hay một chất nào khác) là “thủ phạm” chính.
“Thành phần nào trong PM2.5 đang thúc đẩy quá trình này? Liệu có phải chỉ một loại phân tử hay không?” Dawson tự hỏi. “Nếu tìm ra được chính xác một hay một nhóm chất ô nhiễm nào đó, phát hiện này sẽ giúp các chính sách y tế công cộng điều chỉnh lại đúng đắn hơn.”
“Chúng tôi hy vọng nghiên cứu này sẽ góp phần thúc đẩy các biện pháp y tế công cộng, để tất cả chúng ta thật sự nghiêm túc khi đối mặt với vấn đề ô nhiễm không khí,” ông kết luận. (VB biên dịch)
Nguồn: “What causes this common type of dementia? Scientists discover a new clue.” được đăng trên trang Nationalgeographic.com.
Gửi ý kiến của bạn
