Exosome là một công nghệ đầy hứa hẹn, nhưng vẫn đang ở giai đoạn ban đầu. Giữa cơn sốt của thị trường và thực tế khoa học, người tiêu thụ có lẽ nên chờ đợi cho đến khi khoa học thực sự chứng minh được hiệu quả của chất này. (Nguồn: pixabay.com)
Được ví von như “phương pháp lăn kim (microneedling) đóng chai,” các loại serum chứa exosome đang tạo nên một trào lưu trên toàn thế giới, hứa hẹn khả năng tái tạo da diệu kỳ. Nhưng đằng sau những lời quảng cáo có cánh đó là những cảnh báo từ các chuyên gia.
Trên khắp các trang mạng xã hội như TikTok, từ chuyên gia cho đến những người yêu làm đẹp, tất cả đều đang nói về exosome. Họ ca ngợi các loại serum chứa những “tế bào truyền tin” này có thể giúp đẩy nhanh quá trình phục hồi của da, kích thích sản sinh collagen, đồng thời làm sáng da và giảm viêm. Những tế bào này có thể được thu hoạch từ cả người và thực vật, sau đó được các công ty mỹ phẩm sử dụng công nghệ biomanufacture tạo ra serum bôi ngoài da.
Tuy nhiên, nhiều bác sĩ da liễu khuyên mọi người nên cẩn trọng với exosome, bởi hiệu quả thật sự vẫn chưa được chứng minh rõ ràng và còn tiềm ẩn nguy hại khi sử dụng.
Exosome là gì và hoạt động ra sao?
Về bản chất, exosome là những túi siêu nhỏ có cấu trúc như bong bóng, do hầu hết các tế bào trong cơ thể tiết ra. Những chiếc túi li ti này mang trong mình các phân tử như protein, lipid, mRNA và microRNA – đóng vai trò như “hệ thống giao tiếp nội bộ” của cơ thể, giúp các tế bào trao đổi thông tin và điều chỉnh hoạt động lẫn nhau.
Thuật ngữ “exosome” xuất hiện lần đầu vào năm 1987. Ban đầu, các khoa học gia cho rằng đây chỉ là “rác thải” của tế bào. Phải gần một thập niên sau, họ mới nhận ra những túi nhỏ này chính là mắt xích quan trọng trong quá trình truyền tín hiệu và phục hồi tế bào.
Bác sĩ Robin Smith, chuyên gia về lĩnh vực y học tái tạo (regenerative medicine) của Exoceuticals, giải thích: “Hãy tưởng tượng exosome là một chiếc xe tải chở đầy những món hàng tốt đẹp, và trên xe còn có cả hướng dẫn sử dụng. Khi xe đến nơi, các gói hàng được giao kèm theo chỉ dẫn cho ta biết phải sử dụng thế nào.”
Tuy nhiên, không phải exosome nào cũng mang lại lợi ích. Saranya Wyles, Giám đốc khoa tái tạo da (regenerative dermatology) tại Mayo Clinic, cảnh báo: “Exosome có thể gây hại nếu đến từ tế bào ung thư hoặc tế bào gây viêm. Ngược lại, nếu xuất phát từ các tế bào có thể tái tạo như tiểu cầu, exosome sẽ mang đến những dấu hiệu phục hồi tích cực.”
Hiện các khoa học gia vẫn đang nghiên cứu các phương pháp tự nhiên như chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tập thể dục, ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng đầu óc để thúc đẩy cơ thể sản sinh exosome có lợi. Dù vậy, Smith khẳng định “hiện vẫn chưa có phương pháp nào được chứng minh là có thể tăng exosome theo cách tự nhiên,” và có lẽ chính vì thế mà các sản phẩm chăm sóc da chứa exosome lại hấp dẫn đến vậy.
Ông cũng nhấn mạnh rằng các loại thuốc bổ sung (supplements) quảng cáo làm tăng exosome được bán tràn lan trên mạng đều chưa được Cơ Quan Kiểm Soát Thực-Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) cấp phép và không có cơ sở khoa học.
Exosome được ứng dụng trong chăm sóc da thế nào?
Nguyên lý của việc sử dụng exosome trong mỹ phẩm khá đơn giản. Theo Smith, khi được bôi lên da, exosome sẽ “truyền tín hiệu cho các tế bào da biết cần hoạt động khác đi hoặc tốt hơn,” chẳng hạn như “sản xuất nhiều collagen, axit hyaluronic và elastin hơn.” Kết quả là hàng rào bảo vệ da trở nên vững chắc, giữ ẩm tốt hơn và giảm nếp nhăn.
Nguồn cung cấp exosome vô cùng đa dạng, từ mô người (thường là mô mỡ, tiểu cầu, hoặc tế bào gốc) đến các loại thực vật như rau má, lá trà xanh, hay trái cây như bưởi, dưa hấu. Các sản phẩm bình dân thường sử dụng exosome thực vật, trong khi các dòng cao cấp nhất, với giá có thể lên tới 250 MK cho một chai 30ml, lại chứa exosome nguồn gốc từ mô người.
Wyles giải thích quy trình sản xuất sinh học exosome từ mô người như sau: các tế bào nguồn (lấy từ ngân hàng máu hoặc cơ quan ghi danh tuân thủ đầy đủ quy định của FDA) được nuôi cấy trong một môi trường chất lỏng. Tất cả những gì các tế bào nguồn tiết ra đều hòa vào dung dịch nuôi cấy, giống như một ‘nồi canh súp.’ Các hãng mỹ phẩm sẽ thu gom phần dung dịch này, tinh chế rồi cô đặc, sau đó sấy khô để thu được dạng bột, và loại bột đó sẽ được dùng làm thành phần trong các sản phẩm chăm sóc da.
Hiệu quả đến đâu? Bằng chứng khoa học nói gì?
Dù được giới học thuật nhìn nhận là một chủ đề “đáng chú ý và có triển vọng” của ngành da liễu, nhưng bằng chứng cho các công dụng mà các hãng mỹ phẩm đang quảng bá vẫn còn rất ít ỏi, phần lớn dựa trên thử nghiệm ở động vật, nên không thể suy rộng kết quả sang con người.
Về nghiên cứu trên người đối với exosome dạng bôi ngoài da, số lượng nghiên cứu lại càng ít. Trong một nghiên cứu năm 2024, Wyles theo dõi 56 người trưởng thành sử dụng exosome có nguồn gốc từ tiểu cầu. Sau 12 tuần, 87.3% người tham gia nhận thấy da mặt họ được cải thiện rất nhiều: da bớt đốm đỏ, đều màu hơn, săn chắc hơn và trông trẻ trung hơn. Phân tích mô cũng cho thấy lớp collagen dưới da dày lên.
Tuy nhiên, Jordan Glenn, Trưởng phòng khoa học tại SuppCo, lưu ý rằng nghiên cứu này thiếu nhóm so sánh (control group) và số lượng người tham gia quá ít để có thể kết luận chắc chắn. Glenn cho biết: “Chúng ta không thể nói chắc những cải thiện là nhờ sử dụng sản phẩm hay chỉ là sự thay đổi tự nhiên của da hoặc do tâm lý của người tham gia.” Và dù kết quả quan sát dưới kính hiển vi cho thấy sự thay đổi tích cực ở cấp độ tế bào (chẳng hạn collagen dày lên), nhưng điều đó không có nghĩa chắc chắn là làn da thực sự khỏe hơn hay đẹp hơn. Vì vậy, kết quả nghiên cứu tuy khả quan nhưng chỉ là bước khởi đầu. Cần thêm nhiều nghiên cứu nữa để chứng minh hiệu quả thật sự của exosome.
Một vấn đề quan trọng khác là liệu các phân tử exosome có thể xuyên qua hàng rào da khi bôi bên ngoài hay không. Glenn cho biết, một số bằng chứng gần đây cho thấy các hạt exosome kích thước nano có thể thấm sâu vào lớp biểu bì, giúp căng da, cải thiện độ đàn hồi, kết cấu da, và làm lành vết thương nhanh hơn.
Theo Glenn, exosome có thể sẽ sớm trở thành thành phần phổ biến trong ngành mỹ phẩm và thuốc bổ sung. Nhưng ở thời điểm hiện tại, ông cho rằng “bằng chứng lâm sàng chưa đủ sức thuyết phục để người tiêu dùng phải bỏ ra một số tiền lớn. Thêm khoảng năm năm nữa, khi khoa học tiến bộ hơn, thì mới đến lúc đáng để người tiêu thụ chi tiền.”
Những nguy hại tiềm ẩn
Vấn đề không chỉ nằm ở hiệu quả. FDA xếp exosome có nguồn gốc từ mô người vào nhóm thuốc sinh học (biologic drugs) và chưa hề cấp phép cho bất kỳ liệu pháp y tế hay thẩm mỹ nào, kể cả lăn kim hay chích thuốc. Dù FDA đã đưa ra cảnh báo cho các cơ sở vi phạm, exosome vẫn được phép xuất hiện trong mỹ phẩm bôi ngoài da, miễn là nhà sản xuất không quảng bá sản phẩm có công dụng điều trị y tế.
Đây chính là “vùng xám pháp lý” (gray zone). Theo Wyles, exosome từ thực vật nhìn chung an toàn hơn vì không có cơ nguy lây truyền mầm bệnh từ người. Ngược lại, với sản phẩm có nguồn gốc từ mô người, “quy trình nuôi cấy và sàng lọc phải cực kỳ cẩn trọng.” Các mẫu ban đầu phải được kiểm tra nghiêm ngặt để đảm bảo không mang theo bệnh truyền nhiễm, quy trình sản xuất và thành phẩm phải được kiểm tra thật kỹ lưỡng để đảm bảo tuyệt đối vô trùng.
Dù vậy, vì FDA chưa có quy chuẩn thống nhất, nên chưa có một “tiêu chuẩn vàng” nào cho việc kiểm soát chất lượng trong ngành. Mức độ sàng lọc, độ tinh khiết và hiệu lực của sản phẩm hoàn toàn phụ thuộc vào từng nhà sản xuất.
Wyles cho biết: “Một chai serum cũng giống như một túi hạt thập cẩm, mỗi chất là một loại hạt. Thí dụ Exosome là hạt dẻ, nhiều hãng mỹ phẩm bán nguyên một túi hạt thập cẩm, nhưng quảng cáo như kiểu cái túi đó chỉ chứa toàn hạt dẻ vậy. Người tiêu thụ không thể biết được tỷ lệ hạt dẻ trong đó thật sự là bao nhiêu phần trăm. Cho nên, hãy tìm hiểu thật kỹ về nguồn gốc và quy trình thẩm định của một thương hiệu trước khi quyết định mở túi.”
Nguồn: “The real science of exosomes—the latest obsession in skincare” được đăng trên trang NationalGeographic.com.
Gửi ý kiến của bạn
