LONDON, ANH – 11 tháng 1 năm 2026: Cộng đồng người Iran tụ tập bên ngoài phố Downing Street, London, bày tỏ hậu thuẫn các cuộc biểu tình đang diễn ra tại Iran và kêu gọi chính phủ Anh lên tiếng ủng hộ người dân Iran trước làn sóng đàn áp của chính quyền. (Ảnh: Alishia Abodunde/Getty Images)
LỜI TÒA SOẠN: Iran đang ở thời điểm căng thẳng nhất trong nhiều năm. Biểu tình lan rộng, đàn áp leo thang, và những dấu hiệu quân sự từ Washington cho thấy Hoa Kỳ có thể sắp can dự trực tiếp. Bài viết này ghi lại diễn biến chính, bối cảnh lịch sử và các tín hiệu đang hình thành, để độc giả tự suy diễn.
Trong lúc tình hình thay đổi từng giờ, tòa soạn chọn trình bày ngắn gọn, dựa trên dữ kiện đã được kiểm chứng, không suy đoán thay người đọc.
***
Theo tường thuật cập nhật của US politics live sáng 14 tháng 1 năm 2026, Hoa Kỳ đã bắt đầu cho di tản một phần nhân sự khỏi một căn cứ không quân lớn tại Trung Đông, làm dấy lên nhận định rằng Washington có thể sắp tiến hành một cuộc không kích nhắm vào Iran trong vòng 24 giờ tới. Căn cứ này đặt tại Qatar, từng bị Iran tấn công hồi năm ngoái sau khi quân đội Hoa Kỳ oanh kích các cơ sở liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran. Việc di tản nhân sự tại các căn cứ tiền phương thường chỉ diễn ra khi khả năng xung đột đã bước sang giai đoạn cận kề.
***
Suốt gần hai thập niên qua, người dân Iran đã nhiều lần xuống đường phản đối chính quyền thần quyền đang cai trị đất nước họ. Nhưng những gì đang diễn ra trong những ngày đầu năm nay vượt xa các đợt trước, cả về quy mô lẫn mức độ đối đầu. Biểu tình nổ ra liên tiếp, lan nhanh từ thành thị đến nông thôn. Chính quyền đáp trả bằng lực lượng cảnh sát dã chiến, hơi cay và đạn thật. Số người thiệt mạng, theo nhiều nguồn khác nhau, đã vượt quá hàng trăm và có thể lên tới hàng ngàn.
Tổng thống Donald Trump nhiều lần tuyên bố Hoa Kỳ sẵn sàng đứng về phía người biểu tình Iran. Tuy nhiên, cho đến giờ này, Washington vẫn chưa có hành động trực tiếp nào.
Vì Sao Người Iran Xuống Đường?
Ngòi nổ trước mắt là kinh tế. Ngày 28 tháng 12, đồng Rial của Iran rớt giá thê thảm, xuống mức khoảng một triệu bốn trăm tám mươi ngàn Rial đổi một đô-la Mỹ. Đây không còn là chuyện tiền tệ trên giấy tờ, mà là cú đánh thẳng vào đời sống hằng ngày. Các tiểu thương ở chợ trung tâm Tehran đóng cửa sạp, than rằng buôn bán không còn lời, thậm chí không biết lấy gì định giá hàng hóa. Người dân thường, nhìn đồng tiền trong túi mất giá từng giờ, nhanh chóng nhập cuộc.
Chỉ trong vòng một tuần, các cuộc tụ tập lan ra khắp 31 tỉnh. Khi số người xuống đường ngày càng đông, yêu sách không còn dừng ở chuyện cơm áo. Khẩu hiệu chuyển sang đòi thay đổi tận gốc chế độ Cộng Hòa Hồi Giáo, vốn nắm quyền từ năm 1979. Trong con mắt nhiều người Iran, chế độ này đã mất uy tín từ lâu vì tham nhũng, quản trị yếu kém và đời sống ngày càng bế tắc.
Tình trạng kinh tế xấu đi rõ rệt sau khi Liên Hiệp Quốc tái áp đặt trừng phạt vào tháng 9 năm ngoái, do Iran tiếp tục theo đuổi chương trình hạt nhân. Các biện pháp ấy làm nguồn thu cạn dần, giá cả leo thang, và gánh nặng cuối cùng rơi vào người dân.
Ngoài kinh tế, còn có nỗi bất mãn âm ỉ từ nhiều năm qua đối với các hạn chế xã hội khắt khe. Nhà nước can thiệp sâu vào cách ăn mặc, sinh hoạt và đời sống riêng tư. Chính những quy định ấy từng làm bùng nổ làn sóng phản kháng toàn quốc năm 2022, sau cái chết của một phụ nữ trẻ khi đang bị giam giữ.
Có Liên Quan Đến Cuộc Tấn Công Của Israel Và Mỹ Hồi Tháng Sáu Không?
Không có liên hệ trực tiếp. Israel đã tấn công các cơ sở quân sự của Iran và, với sự hỗ trợ của không quân Mỹ, gây thiệt hại nặng cho hạ tầng hạt nhân. Nhiều chỉ huy cao cấp bị loại khỏi vòng chiến, các mục tiêu mang tính biểu tượng của chính quyền cũng bị đánh trúng.
Tuy vậy, cuộc xung đột kéo dài mười hai ngày ấy làm Tehran suy yếu thêm về chính trị. Cùng lúc, các lực lượng thân Iran tại Lebanon và Gaza cũng chịu những đòn nặng nề. Trong bối cảnh ấy, chính quyền Iran cố tỏ ra cứng rắn trong nước, nhưng nền tảng quyền lực đã lung lay.
Việc Tổng thống Trump cho điều động oanh tạc cơ B-2 tham chiến cũng tạo ra một tiền lệ mới về sự can dự quân sự của Hoa Kỳ ngoài Tây Bán Cầu. Điều này khiến một bộ phận người Iran hy vọng Washington có thể sẽ còn đi xa hơn.
Bao Nhiêu Người Biểu Tình Đã Chết?
Cho đến nay, không có con số nào được xác nhận đầy đủ.
Tối thứ Năm, ngày 8 tháng 1, khi biểu tình lên cao, chính quyền Iran cắt internet và mạng điện thoại trên diện rộng. Điều này từng xảy ra trong các cuộc phản kháng năm 2019, và sau đó là đàn áp bằng đạn thật. Lần này, diễn biến có vẻ không khác.
Một bác sĩ nói với TIME rằng chỉ riêng sáu bệnh viện tại Tehran đã tiếp nhận ít nhất 217 thi thể trong một đêm. Hình ảnh lọt ra ngoài cho thấy các nhà xác chật kín. Một nhóm phân tích độc lập, dựa trên báo cáo bệnh viện, ước tính số người chết trên toàn quốc trong các ngày 8 đến 10 tháng 1 có thể lên tới 6.000. Kênh Iran International đưa ra con số 12.000. The New York Times dẫn lời hai viên chức Iran nói ít nhất 3.000 người đã thiệt mạng. Một tổ chức nhân quyền, làm việc trong điều kiện mất liên lạc, xác nhận được 646 trường hợp tính đến ngày 12 tháng 1.
Ai Đang Dẫn Dắt Phong Trào?
Không có dấu hiệu cho thấy các cuộc biểu tình do một tổ chức hay lãnh tụ duy nhất điều khiển. Cũng như các đợt phản kháng năm 2017, 2019 và 2022, phong trào hiện nay bùng nổ một cách tự phát, như phản xạ tập thể trước những quyết định của nhà nước.
Việc thiếu vắng lãnh đạo cũng phản ánh thực tế rằng chính quyền đã bắt giữ hoặc làm tê liệt phần lớn các nhân vật xã hội dân sự trong nhiều năm qua.
Khi phong trào lan rộng, Reza Pahlavi, con trai của vị shah cuối cùng, lên tiếng từ hải ngoại, kêu gọi tổng nổi dậy. Một số cuộc tụ tập lớn diễn ra đúng thời điểm và địa điểm ông gợi ý, và tại vài thành phố, đám đông hô vang tên ông.
Pahlavi, 65 tuổi, sống tại Hoa Kỳ từ sau khi cha ông bị lật đổ trong cuộc Cách Mạng Hồi Giáo năm 1979. Ông nói không tìm cách phục hồi quân chủ, mà chỉ mong đóng vai trò kết nối trong giai đoạn chuyển tiếp sang một thể chế dân chủ thế tục.
Trong khi đó, nhiều nhân vật đối lập quan trọng khác, trong đó có nhà hoạt động nhân quyền đoạt giải Nobel Narges Mohammadi, vẫn đang bị giam giữ trong nước.
Ai Nắm Quyền Ở Iran Hiện Nay?
Chức danh đã nói rõ vai trò: Lãnh Tụ Tối Cao Cách Mạng. Ali Khamenei, nay 86 tuổi, nắm quyền quyết định tối hậu tại Iran từ năm 1989. Ông ít xuất hiện trước công chúng trong thời gian gần đây, nhất là từ sau cuộc chiến mười hai ngày.
Thủ tướng Israel từng nói Khamenei có thể đã là mục tiêu, nhưng kế hoạch ấy không được tiến hành. Khác với Nicolás Maduro của Venezuela, Khamenei không bị Hoa Kỳ truy tố hình sự. Tuy nhiên, hồ sơ Bộ Tư Pháp Mỹ năm 2024 cho thấy các đơn vị tình báo thuộc Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo, trực tiếp dưới quyền Lãnh Tụ Tối Cao, có liên quan đến các âm mưu ám sát Tổng thống Trump.
Vì Sao Hoa Kỳ Đối Đầu Với Iran?
Trước năm 1979, Iran là đồng minh thân cận của Hoa Kỳ và Israel. Mối quan hệ này chấm dứt khi Cách Mạng Hồi Giáo thành công, lập nên một chế độ xác định mình bằng sự chống đối phương Tây, trong đó Hoa Kỳ là biểu tượng chính.
Thái độ thù địch trở nên gay gắt sau vụ chiếm tòa đại sứ Mỹ tại Tehran và giữ con tin suốt 444 ngày. Cuối thập niên 1990, từng có những nỗ lực hàn gắn, khi cử tri Iran bầu các chính trị gia hứa hẹn mở rộng tự do cá nhân. Nhưng phe bảo thủ do Khamenei đứng đầu đã dùng toàn bộ quyền lực của chế độ giáo quyền để dập tắt phong trào cải cách.
Lần phản kháng lớn cuối cùng là năm 2009, khi một tổng thống cải cách thắng cử rõ ràng nhưng bị quản thúc thay vì tuyên thệ. Hàng trăm ngàn người xuống đường và bị giải tán bằng dùi cui cùng đạn ghém.
Trump Nói Với Người Biểu Tình Iran: “Giúp Đỡ Đang Trên Đường,” Phát Tín Hiệu Có Thể Dùng Võ Lực
Trong lúc các cuộc biểu tình tại Iran vẫn tiếp diễn và chính quyền chưa cho thấy dấu hiệu chùn tay, Tổng thống Donald Trump hôm thứ Ba 13 tháng1 đã lên tiếng trực tiếp kêu gọi người dân Iran tiếp tục xuống đường, đồng thời hứa rằng “sự giúp đỡ đang trên đường tới.” Phát biểu này được xem là tín hiệu cho thấy Hoa Kỳ có thể sắp sửa cho phép hành động quân sự nhắm vào ban lãnh đạo Tehran.
Trong một thông điệp đăng trên mạng Truth Social, Trump viết: “Những người yêu nước Iran, hãy tiếp tục biểu tình, hãy giành lấy các định chế của các bạn. Hãy ghi lại tên những kẻ giết người và đàn áp. Chúng sẽ phải trả giá rất đắt. Tôi đã hủy mọi cuộc gặp với giới chức Iran cho đến khi việc giết hại người biểu tình chấm dứt. Sự giúp đỡ đang trên đường.”
Theo các nguồn tin tại Washington, cuối tuần qua Trump đã được trình bày nhiều phương án quân sự khác nhau liên quan đến Iran, nhưng cho đến nay vẫn chưa đưa ra quyết định sau cùng.
Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, đại diện tiểu bang South Carolina, một đồng minh thân cận của Trump và có ảnh hưởng lớn trong việc định hình chính sách Iran, cho rằng nếu Hoa Kỳ ra tay thì sẽ không đưa bộ binh vào lãnh thổ Iran. Theo ông, các biện pháp sẽ tập trung vào những đòn tấn công bằng không lực, chiến tranh mạng và tâm lý chiến, nhằm phá hủy các cơ cấu cho phép việc đàn áp và nhắm vào những người chịu trách nhiệm trực tiếp.
Từ phía Tehran, Chủ tịch Quốc Hội Mohammad Bagher Qalibaf cảnh báo rằng nếu Iran bị tấn công, Israel cùng toàn bộ các căn cứ, cơ sở quân sự và chiến hạm của Hoa Kỳ trong khu vực sẽ trở thành “mục tiêu hợp pháp.” Ông nói Iran không chờ đến khi bị đánh mới phản ứng, mà sẽ hành động ngay khi nhận thấy những dấu hiệu đe dọa rõ ràng.
Trump đồng thời tuyên bố mọi quốc gia tiếp tục làm ăn với Iran sẽ lập tức bị áp thuế 25 phần trăm, có hiệu lực “ngay tức khắc”. Iran vốn đã là một trong những quốc gia bị trừng phạt nặng nề nhất thế giới và gần như bị cô lập khỏi hệ thống tài chính toàn cầu. Trong nhiều năm qua, Hoa Kỳ cùng các nước đồng minh đã dùng biện pháp cấm vận, đặc biệt nhắm vào dầu hỏa, để ngăn Iran phát triển chương trình hạt nhân. Hiện nay, khoảng 90 phần trăm lượng dầu xuất khẩu của Iran được bán sang Trung Quốc với giá thấp, và Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Tehran.
Việt Báo tổng hợp
Nguồn:
1. https://www.news.com.au/world/north-america/us-politics/us-politics-live/live-coverage/644d48e3fb3a6c1f3dc3f7baaa7128ee
2. https://time.com/7345555/iran-protests-deaths-us-trump-israel/?itm_source=parsely-api
Gửi ý kiến của bạn
