Ngay khi trở lại Tòa Bạch Ốc, Tổng thống Donald Trump đặt thuế quan làm trung tâm trục chính kinh tế – chính trị. Ông hứa hẹn việc tăng thuế nhập khẩu sẽ đưa kỹ nghệ Mỹ hồi hương, khôi phục việc làm cho tầng lớp công nhân, buộc dân chúng ưu tiên hàng nội địa, và nhờ đó nước Mỹ sẽ lấy lại địa vị siêu cường trên cả hai mặt trận kinh tế lẫn ngoại giao. Trong các cuộc vận động quần chúng, ông thẳng thừng tuyên bố: “Thuế quan là phát minh vĩ đại nhất lịch sử loài người.”
Giới chuyên gia kinh tế, trái lại, gần như nhất loạt phản đối. Các nhà kinh tế uy tín, từ phái tự do mậu dịch đến phái chủ trương điều tiết, đều chỉ rõ rằng thuế quan đẩy giá hàng nhập khẩu lên cao, kéo theo lạm phát gia tăng; làm giảm giá trị đồng lương thực tế của người lao động; tăng chi phí nguyên liệu đầu vào cho xưởng sản xuất; khiến phần lớn nền công nghiệp Hoa Kỳ rơi vào thế bất lợi trên trường quốc tế. Họ còn cảnh báo thị trường chứng khoán sẽ lao dốc, kinh tế toàn cầu có nguy cơ rơi vào vòng xoáy suy thoái mới, và tiến trình toàn cầu hóa sau nhiều thập niên mở rộng có thể bị đảo ngược.
Thế nhưng gần một năm qua, ngày tàn của kinh tế thế giới mà nhiều người lo ngại vẫn chưa đến. Tăng trưởng chưa sụp đổ, thị trường tài chính chưa tan hoang. Câu hỏi đặt ra: phải chăng ông Trump đúng, còn các nhà kinh tế đã lầm? Giáo sư Robert Lawrence của Trường Kennedy thuộc Đại học Harvard khẳng định rằng không hề có chuyện lạ lùng ấy. Thuế quan vẫn gây hại đúng như dự báo, nhưng thay vì giáng một đòn chí mạng ngay tức khắc, chúng len lỏi gặm nhấm dần dần – tựa lũ mối mọt âm thầm đục khoét kết cấu gỗ của ngôi nhà. Hiện thời, tác hại ấy tạm thời được che đậy bởi hai yếu tố: các đối tác thương mại bị đánh thuế chưa trả đũa mạnh mẽ, và làn sóng lạc quan cùng đầu tư khổng lồ vào trí tuệ nhân tạo đã nâng đỡ thị trường, tạo vẻ phồn vinh bề ngoài. Mối mọt đã cắn xén, nhưng lớp sơn hào nhoáng vẫn che khuất mắt người.
Một chỗ dựa của ông Trump là thực tế: Hoa Kỳ vẫn là nền kinh tế lớn nhất địa cầu. Tuy nhiên, về thương mại hàng hóa, Mỹ chỉ chiếm 13% tổng nhập khẩu và 9% tổng xuất khẩu toàn cầu. Nghĩa là dù Washington dựng tường thuế cao, phần còn lại của thế giới vẫn có nhiều lối buôn bán với nhau. Nhiều quốc gia có thể điều chỉnh dòng chảy thương mại, chuyển hướng sang các thị trường khác thay vì lệ thuộc duy nhất vào Mỹ như thuở toàn cầu hóa thịnh trị. Chính vì tỷ trọng ấy, những cơn địa chấn thuế quan của ông Trump chưa làm toàn cầu hóa sụp ngay, mà chỉ khiến mạng lưới thương mại đổi dòng chảy. Các đối tác của Mỹ không đồng loạt phản công bằng thuế trả đũa, mà phần lớn chọn lối né tránh: tái sắp xếp thị trường, ký thêm hiệp ước khu vực, âm thầm giảm sự lệ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ. Họ thừa hiểu rằng đối đầu trực diện với Washington – trong lúc an ninh khu vực còn cần chiếc ô bảo hộ Mỹ – sẽ mang họa chính trị nhiều hơn lợi kinh tế trước mắt.
Riêng Trung Quốc là ngoại lệ duy nhất đáp trả quyết liệt bằng cách vũ khí hóa đất hiếm, thứ nguyên liệu chiến lược của công nghệ cao. Các nước khác chỉ phản ứng cầm chừng, thậm chí nhu nhược. Nhờ vậy ông Trump tạm thoát hiểm ngắn hạn: chưa rơi vào chiến tranh thuế toàn diện, mà vẫn ép được nhiều đối tác chấp nhận mức thuế khoán trung bình 15% trên đa số mặt hàng. May mắn ấy không đến từ kinh tế học, mà từ địa chính trị. Người Âu Châu dù phẫn nộ trước thuế đánh vào thép, ô tô, nông sản, vẫn phải đong đếm: NATO còn là lá chắn an ninh do Mỹ cầm trịch; không ai dám lật bàn khi bóng dáng Nga lù lù phía Đông, và khủng hoảng an ninh vẫn rình rập. Nhật Bản với Hàn Quốc cũng chẳng dám trả đũa gay gắt, vì sống dưới chiếc ô hạt nhân Mỹ chống Bắc Hàn và Trung Hoa.
Nhờ lợi thế ấy, ông Trump biến thuế quan thành thứ cống nạp bắt buộc. Nhiều quốc gia phải nuốt gói thuế mới kèm cam kết đầu tư – mà Tòa Bạch Ốc gọi là “quà tặng” cho Mỹ – để đổi lấy yên ổn ngoại giao và an ninh. Cách thương lượng một chiều này không chỉ làm hỏng trật tự thương mại, mà còn đẩy hệ thống đồng minh vào một trật tự mới: sức mạnh quân sự dùng để áp đặt điều khoản kinh tế, thay vì cùng xây dựng luật chơi chung. Nhưng chính lối ấy đang âm thầm gieo oán hận trong phe đồng minh. Các đối tác truyền thống từ Canada đến Liên Âu buộc phải nhìn lại: nếu Mỹ sẵn sàng dùng thuế quan và đòn bẩy an ninh để ép, thì họ phải chuẩn bị cho ngày không còn dựa dẫm trọn vẹn vào Washington.
Nhìn vào chỉ số chứng khoán và dòng vốn đổ vào trí tuệ nhân tạo, dễ lầm tưởng kinh tế Mỹ đang rực rỡ. Thị trường công nghệ bùng nổ, trung tâm dữ liệu mọc lên liên tiếp. Nhiều nhà đầu tư tin kỷ nguyên năng suất mới sẽ mở ra nhờ AI, đủ bù đắp tổn thất của ngành truyền thống. Nhưng đằng sau đường biểu đồ là một bức tranh khác. Dấu hiệu trì trệ kỹ nghệ Mỹ ngày càng rõ: sản xuất ì ạch, xưởng máy chạy dưới công suất, giới chủ nhân ngần ngại tuyển mộ và đầu tư, nhất là các ngành dễ cuốn vào vòng thuế bất ổn. Việc làm ở lĩnh vực dễ bị đánh thuế không tăng như hứa hẹn, mà nhiều nơi âm thầm cắt giảm. Thuế quan không hồi sinh “nước Mỹ sản xuất”, mà chỉ trút gánh nặng lên người tiêu dùng nội địa, chi phí sản xuất, và sức cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp Mỹ. Thuế thu được khó bù nổi mất mát đầu tư, đổi mới công nghệ, và niềm tin giới kinh doanh.
Lập luận cốt lõi của giáo sư Lawrence là: thuế quan Trump không đủ sức chấm dứt toàn cầu hóa, nhưng đang thúc đẩy một dạng toàn cầu hóa mới – phân mảnh, ít đa phương hơn. Các nước bị đánh thuế không ngồi yên; họ tìm thị trường mới, tăng thương mại nội khối, lập “câu lạc bộ khu vực” để bớt lệ thuộc Mỹ. Canada và Liên Âu – đồng minh trung kiên xưa – nay siết chặt giao thương lẫn nhau, thúc đẩy thị trường nội địa, củng cố hiệp ước không cần Mỹ làm trung gian. Nhiều nước Á Phi học cách xoay chuyển, tránh đặt hết trứng vào giỏ Mỹ. Thế giới từ trật tự đơn cực với Mỹ cầm lái, chuyển sang cấu trúc phân tán, quyền lực chia năm sẻ bảy cho nhiều trung tâm.
Ai lấp khoảng trống lãnh đạo ấy vẫn là dấu hỏi. Trung Quốc, với kinh tế tăng trưởng không ngừng và tham vọng tranh AI, là một ứng cử viên đáng kể. Những đối tác từng nương nhờ Mỹ nay cảm thấy bị ruồng rẫy, bắt đầu gắn kết lẫn nhau, nuôi dưỡng các khối thị trường và liên minh riêng. Hệ thống thương mại toàn cầu từ mạng lưới đa phương rộng lớn, biến thành bức tranh loang lổ của các khối khu vực, mỗi nơi một luật chơi, đôi lúc xung đột.
Về mặt chiến lược, thuế quan cùng “khoản cống nạp đầu tư” của ông Trump gieo mầm bất bình với Mỹ khắp các lục địa. Đồng minh vừa nhún nhường trước sức ép thuế và an ninh, vừa tính đường giảm lệ thuộc. Đối thủ lợi dụng kẽ hở mở rộng ảnh hưởng, làm “đối tác thay thế” trong đầu tư, thương mại lẫn an ninh. Những chuyển biến ấy không gây sốc tức thì. Lạm phát từ thuế không bùng nổ ngay; suy giảm sản xuất và thất nghiệp diễn ra lặng lẽ; uy tín Mỹ cùng độ tin cậy cam kết an ninh cũng hao mòn theo năm tháng. Đó là lý do ẩn dụ “mối mọt trong khung gỗ” của giáo sư Lawrence chí lý: chủ nhà vẫn thấy tường vách thẳng tắp, mái ngói nguyên vẹn, nhưng bên trong xà gỗ đã rỗng ruột.
Ngắn hạn, ông Trump có thể khoe chiến thắng chính trị: ép đối tác rót vốn, tăng thuế nhập khẩu để chứng tỏ cứng rắn, làm cử tri hả hê với khẩu hiệu “Nước Mỹ trên hết”. Nhưng dài hạn, chính sách thuế quan đang gặm nhấm sức sản xuất, uy tín và vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ trong trật tự kinh tế – chính trị thế giới. Khi lũ mối mọt ấy đủ đông, chỉ một cú rung chuyển – kinh tế hay an ninh – là cả bộ khung, có thể sụp đổ.
Nguyên Hòa tóm dịch
Nguồn: Bài dịch tóm lược theo quan điểm của Giáo sư Robert Lawrence – Harvard Kennedy School, đăng trên tạp chí Time.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình