“Nghe đúng nghĩa là tự tắt mình đi trong vài phút để thế giới khác vang lên.” Ảnh: istockphoto.
Nói về “nghe” ở Việt Nam là nói về một trong những hoạt động phổ biến nhất và ít được suy nghĩ nhất. Người Việt nghe mọi thứ: nghe nhạc, nghe người khác nói, nghe hàng xóm cãi nhau, nghe loa phường, nghe lòng mình, nghe cả những thứ không cần nghe. Nhưng nghe âm nhạc — đó mới là một môn nghệ thuật, hay đúng hơn, một môn thể dục tinh thần được tổ chức rầm rộ, từ phố thị đến thôn quê, từ quán cà phê đến sân khấu và truyền hình. Người Việt không chỉ nghe âm nhạc: họ trưng bày việc nghe như một phần bản sắc.
Bạn thử đến một quán cà phê acoustic ở Sài Gòn: sẽ thấy một người hát, mười người quay clip, ba người nhắm mắt “feel” sâu, năm người “check-in” “tận hưởng từng nốt nhạc.” Ai cũng tin rằng mình đang nghe. Nhưng thực ra, phần lớn là đang diễn cảnh nghe. Cái nhìn trở thành bằng chứng cho cái nghe. Người ta không nghe bằng tai, mà bằng camera, bằng story Facebook, bằng status “đang chill”. Còn bài hát? Chỉ là phông nền cho cảm xúc giả vờ — thứ cảm xúc đã được lập trình sẵn để “cộng hưởng với bạn bè.”
Nghe là một hành vi xã hội.
Ở Việt Nam, nghe nhạc hiếm khi là hành vi riêng tư. Nó là nghi lễ xã hội. Khi một bài nhạc “hit” ra đời, cộng đồng nghe không phải để cảm, mà để không bị bỏ lại phía sau. Ai không biết “thả tim vì ai” sẽ bị xem là lỗi nhịp thời đại.
Ở phòng trà, người ta đi nghe ca sĩ, nhưng thực chất là đi được thấy mình đang nghe ca sĩ. Mỗi ly rượu, mỗi tiếng jazz đều là đạo cụ cho vai diễn “người có gu.” Gu ấy không đo bằng nốt nhạc, mà bằng cách gật đầu mơ màng. Một cái gật đủ chậm chứng minh rằng bạn hiểu, dù không ai hỏi bạn hiểu gì.
Ở quán nhậu, quán cà phê, nhạc không còn là thứ để thưởng thức mà là đệm nền cho sự sống. Giống mùi nước hoa trong thang máy — ai cũng ngửi, chẳng ai biết của ai. Người ta thích “nhạc nhẹ” vì sợ im lặng. Im lặng ở Việt Nam là âm thanh đáng sợ nhất.
Nghe - Việc khó nhất trong nghệ thuật.
Nghe thật ra rất khó. Người nghe thật sự cần ba điều kiện: thời gian, tĩnh tâm, và khả năng quên mình. Ba điều ấy lại là thứ người Việt thiếu nhất. Chúng ta sống trong xã hội âm thanh chen chúc: xe máy, quảng cáo, karaoke, hàng xóm mở loa Bluetooth. Ai cũng muốn phát ra âm thanh, rất ít người muốn nghe.
Nghe một bài hát trọn vẹn là việc hiếm như một buổi chiều không kẹt xe. Người ta nghe 10 giây đầu, quyết định “hợp gu” hay “không hợp gu”, rồi bật qua bài khác. Gu trở thành nhãn mác của bản ngã. Còn bài hát — thứ được gọi là nghệ thuật — chỉ là phương tiện khẳng định bản thân.
Nghe đúng nghĩa là tự tắt mình đi trong vài phút để thế giới khác vang lên. Nhưng thời đại này lại dạy ta “bày tỏ chính kiến.” Nhiều người nghe nhạc như nghe tranh luận chính trị: chờ đến đoạn họ đồng ý để vỗ tay. Âm nhạc bị biến thành cuộc bỏ phiếu cảm xúc.
Nghe nhạc - Thấy nhạc.
Người Việt có năng khiếu đặc biệt: thấy được âm nhạc. Trong gameshow, khán giả vỗ tay không phải vì nghe thấy nốt cao, mà vì thấy ca sĩ giơ tay lên cao. Mỗi cú nhấn, mỗi tiếng gào — đều là phần nhìn. Cái nghe bị thay thế bởi cái nhìn.
Ca sĩ đứng yên sẽ bị chê “thiếu cảm xúc”. Nhưng nếu quằn quại, nhắm mắt, cười nửa miệng, sẽ được khen “hát bằng cả trái tim”. Người Việt yêu biểu cảm – bằng chứng của cảm xúc. Càng “cháy”, càng “phiêu”, càng “đỉnh”. Thực ra, họ đang nghe cảm xúc của chính mình qua ánh đèn sân khấu.
Karaoke – nghe mình chăm chú, say sưa.
Không nơi nào phản ánh nghệ thuật nghe rõ như karaoke. Ở đó, ranh giới giữa ca sĩ và khán giả tan biến. Ai cũng có quyền phát âm thanh, không ai bị yêu cầu im lặng. Karaoke là biểu tượng dân chủ âm thanh, nhưng cũng là nơi nghe bị hạ cấp thành phát thanh cá nhân.
Người ta say mê giọng mình đến mức không cần biết người khác chịu đựng. Nghe không còn là cảm thông, mà là tự khẳng định sự tồn tại bằng decibel. Karaoke là nơi người Việt xả nén cảm xúc. Trong xã hội mà tiếng nói thật bị nuốt vào bụng, đây là chỗ duy nhất người ta được hét to mà không sợ.
Thưởng thức – tiêu thụ.
Nghe nhạc từng là thưởng thức: chọn đĩa than, ngồi im, đắm mình. Nay là tiêu thụ — lướt, chọn, bỏ, nhảy sang bài khác, “share”. Cảm xúc tức thì, ngắn ngủi. Chưa kịp chán đã có bài mới. “Nghe hoài không chán” trở thành tiêu chí, nhưng chưa ai đủ kiên nhẫn để nghe “hoài.”
Thưởng thức đòi hỏi kiên nhẫn; tiêu thụ đòi hỏi tốc độ. Người Việt yêu tốc độ. Bài càng dễ nghe càng được xem là hay. Nhưng “dễ nghe” chỉ là “dễ nuốt”. Nghệ thuật nghe còn ở chỗ biết dừng lại. Nhưng dừng lại là điều hiếm trong xã hội sống bằng cuộn lăn màn hình.
Nghe bằng ký ức.
Người Việt không chỉ nghe bằng tai, mà bằng ký ức tập thể. Ông nghe Trịnh mà phiêu diêu, con nghe Sơn Tùng mà phấn khích, cháu nghe BlackPink mà nhún nhảy. Mỗi người tin nhạc thời mình là “thật”.
Khi ai đó than “nhạc bây giờ tệ quá”, thực ra họ đang nói “tôi đã già”. Âm nhạc phản chiếu thời. Nghe trở thành cách giữ tuổi xuân. Người Việt nghe lại nhạc cũ không vì nó hay hơn, mà vì nó an toàn. Trong thế giới đổi thay, bài hát quen là chỗ trú cảm xúc.
Nghe nhạc thực sự là một cách con người tự đánh giá chính mình.
Không chỉ để biết bản nhạc có hay hoặc không, mà để biết mình có đủ sâu, đủ mở, đủ tinh tế để cảm được hay không. Mỗi khi ta thấy một ca khúc “chạm” vào lòng, thật ra ta đang chạm vào giới hạn cảm thụ của chính mình. Nghe nhạc, ở mức sâu nhất, là tự cảm thấy giá trị bản thân trong nghệ thuật, phẩm chất sống, và trình độ thưởng ngoạn.
Và trên hết, nghe là cách biết mình hòa hợp vào xã hội và thời đại như thế nào. Âm nhạc là tấm gương phản chiếu thời đại, mà người nghe chính là bóng trong gương. Ai không còn nghe thấy âm thanh của thời mình, có thể đã lạc mất nhịp sống chung. Ngược lại, kẻ biết lắng nghe – không chỉ nghe tiếng nhạc mà nghe tiếng người, tiếng thành phố, tiếng thế giới – là kẻ đang thật sự sống trong hiện tại.
Nghe – Tâm.
Người Việt nói “nghe bằng tâm”. Nhưng “tâm” không phải là dễ xúc động. Nghe bằng tâm không phải khóc khi nghe bài buồn, mà là hiểu vì sao nó buồn. Nghe thật là để âm thanh làm việc mà ngôn ngữ không làm được. Khi ta nghe đúng, ta không phân tích, ta sống cùng nó.
Nhưng xã hội dạy ta nghe để đánh giá, không để trải nghiệm. Chúng ta được huấn luyện để chấm điểm, bình luận, chọn phe. Cái nghe bị ép thành phán xét. Và một khi đã phán xét, ta không còn nghe nữa.
Nhạc - Thấy được.
Truyền hình biến âm nhạc thành thể thao. Người ta xem giọng hát như xem bóng đá. Ai hụt hơi, ai quên lời — cả nước biết. Giám khảo là trọng tài, khán giả là cổ động viên. Âm nhạc thành cuộc thi. Thưởng thức biến thành bình luận.
Nhưng người nghe đâu cần giám khảo. Cảm xúc thật nằm ở họ. Khi họ khóc vì một câu hát, họ không nghe ca sĩ — họ nghe chính mình qua người khác.
Thế nào là nhạc hay.
Một bản nhạc hay không phải bản phức tạp hay dễ nghe. Nó là bản mà nghe xong, ta thấy im lặng trở nên có nghĩa. Nhạc hay khiến ta dừng lại một chút, vì vừa chạm vào điều không gọi tên được.
Nhạc hay không cần chứng minh. Nó không cần trend. Nó chỉ cần người thật đang lắng nghe. Vì âm nhạc chỉ tồn tại khi có người nghe đúng. Nếu không, bài hát hay nhất cũng chỉ là sóng âm vô chủ.
Người Việt thường hỏi “nghe nhạc gì cho hay?” Nhưng câu hỏi đúng là “nghe như thế nào cho hay?”
Tại sao không nghe thấy mình?
Âm nhạc là cách con người trò chuyện với chính mình. Nhưng phần lớn nghe để quên, không để nhớ. Nghe để tránh im lặng, vì trong im lặng, ta đối diện với sự thật.
Nhạc hay khiến ta bất an, mở ra khoảng trống. Nhưng chính khoảng trống ấy nuôi dưỡng con người. Im lặng giữa hai nốt nhạc là nơi cư trú của ý nghĩa. Người biết nghe là người dám chịu đựng im lặng.
Khi nghe nhạc trở thành nghệ thuật.
Một ngày nào đó, có thể người Việt sẽ mở lớp “thưởng thức âm nhạc căn bản”. Ở đó, học viên không học hợp âm, mà học ngồi yên, không nói, nghe trọn một bản nhạc. Nghe bằng tai, tim, và sự khiêm tốn.
Nghe là nghệ thuật của khiêm nhường. Nghe là để biết âm nhạc không cần ta đồng ý, chỉ cần ta có mặt.
Nghe là cách văn minh nhất để nói với đời: “Tôi đang ở đây.” Và khi ta biết nghe một bản nhạc, có lẽ ta cũng bắt đầu biết nghe một con người, một thành phố, một nỗi buồn.
Nghe là cách văn minh nhất để nói với đời: “Tôi đang ở đây.” Và khi ta biết nghe một bản nhạc, có lẽ ta cũng bắt đầu biết nghe một con người, một thành phố, một nỗi buồn.
Thế giới này không thiếu tiếng hát — nó chỉ thiếu những người biết nghe.
Ngu Yên
Gửi ý kiến của bạn
