Khi Tổng thống Donald Trump bày tỏ mong muốn “mua” Greenland vào năm 2019, thế giới ban đầu tưởng rằng đó chỉ là một câu nói đùa. Nhưng khi Nhà Trắng xác nhận đây là đề nghị nghiêm túc, sự kiện lập tức trở thành tâm điểm của truyền thông quốc tế. Đến nhiệm kỳ sau, theo tường thuật của USA Today, ông Trump thậm chí đã tuyên bố trước Quốc hội rằng ông sẽ giành Greenland “bằng cách này hay cách khác” (“one way or the other”).
Tuyên bố ấy không chỉ gây sốc vì tính bất ngờ, mà còn vì nó chạm vào một trong những vùng nhạy cảm nhất của địa–chính trị thế kỷ 21: Bắc Cực – nơi băng tan đang mở ra các tuyến hàng hải mới, tài nguyên mới và cạnh tranh chiến lược mới giữa Hoa Kỳ, Nga và Trung Quốc.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện Greenland không chỉ là một giai thoại chính trị. Nó là biểu tượng của sự va chạm giữa tham vọng cường quốc, quyền tự quyết của cộng đồng bản địa, và sự mong manh của các liên minh quốc tế. Và trong sự vòng vo, quyết liệt rồi lại thoái lui của ông Trump, như đã diễn ra tại Diễn đàn Kinh tế ở Davos, Thụy sĩ, hôm vừa qua, người viết không khỏi nhớ đến câu hát của Trịnh Công Sơn – “đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt” – như một ẩn dụ cho hành trình chính trị đầy nghịch lý này.
Greenland – từ ‘vùng đất băng giá’ đến tâm điểm chiến lược toàn cầu
Vị trí chiến lược trên địa cầu của Greenland. (freepik.com)
Greenland, với 80% diện tích phủ băng, là hòn đảo lớn nhất thế giới. Nhưng điều khiến nó trở thành mục tiêu của các cường quốc không phải là dân số ít ỏi (khoảng 56.000 người), mà là:
- Vị trí chiến lược: án ngữ giữa Bắc Mỹ và châu Âu.
- Tài nguyên tiềm ẩn: đất hiếm, uranium, dầu khí, khoáng sản.
- Vai trò quân sự: là nơi đặt căn cứ Thule – một mắt xích quan trọng trong hệ thống cảnh báo sớm tên lửa của Hoa Kỳ từ thời Chiến tranh Lạnh.
Theo phân tích của The Conversation, Hoa Kỳ và Đức đã bắt đầu cạnh tranh chiến lược tại Greenland từ Thế chiến II, khi cả hai bên xây dựng các trạm thời tiết quân sự để theo dõi khí tượng Bắc Đại Tây Dương – yếu tố sống còn trong chiến tranh.
Sau chiến tranh, trước sự kiện thế giới bước vào Chiến tranh Lạnh giữa hai khối tự do và cộng sản, Hoa Kỳ tiếp tục mở rộng hiện diện quân sự tại Greenland. Năm 1951, Washington và Copenhagen ký thỏa thuận cho phép Mỹ duy trì căn cứ Thule. Không chỉ vậy, Mỹ còn khai triển Project Iceworm tại căn cứ Camp Century, một kế hoạch tuyệt mật nhằm xây dựng một “thành phố nguyên tử” dưới lớp băng Greenland để bố trí hàng trăm tên lửa hạt nhân.
Việc xây cất Project Iceworm bắt đầu vào tháng 6 năm 1959. Mặc dù nhiệt độ xuống thấp tới -70°F, gió mạnh tới 125 dặm/giờ và lượng tuyết rơi hàng năm hơn bốn feet, dự án táo bạo này đã được hoàn thành vào tháng 10 năm sau, theo Atomic Heritage Foundation.
“Lực lượng tên lửa được giấu kín và khó phát hiện,” một tài liệu kế hoạch năm 1960 ghi nhận. “Chúng được khai triển trong một mạng lưới đường hầm ngầm rộng lớn, nơi con người và tên lửa được bảo vệ khỏi thời tiết và, ở một mức độ nào đó, khỏi các cuộc tấn công của kẻ thù. Việc khai triển này bất khả xâm phạm trước mọi cuộc tấn công ngoại trừ các cuộc tấn công quy mô lớn, và ngay cả khi đó, hầu hết lực lượng vẫn có thể được phóng đi. Việc che giấu và sự đa dạng của mô hình triển khai được tận dụng để ngăn chặn kẻ thù nhắm mục tiêu vào các yếu tố quan trọng của lực lượng.”
Tuy nhiên, kế hoạch táo bạo trị giá 2,71 tỷ đô la này lại không tính đến một yếu tố: Mẹ Thiên nhiên. Chẳng bao lâu sau, người ta nhận ra rằng việc xây dựng một thành phố nguyên tử dưới lớp băng luôn chuyển động là một ý tưởng vô cùng mạo hiểm. Công trình Iceworm đã bị hủy bỏ hoàn toàn vào năm 1967, và cấu trúc ngầm khổng lồ này đã sụp đổ ngay sau đó.
Bản đồ Greenland, trái, với căn cứ quân sự Mỹ ở tây bắc và thủ đô Nuuk ở tây nam. (Bản đồ polarkreisportal.de). Phải, công trình Iceworm, một thành phố nguyên tử trong băng nhằm đối phó với Liên bang Xô viết trong thời Chiến tranh Lạnh. (Minh hoạ monavista.ru)
Công trình tốn kém hàng tỉ đô la này cuối cùng bị hủy bỏ vì điều kiện thiên nhiên quá khắc nghiệt, nhưng nó cho thấy mức độ quan tâm của Washington từ dạo đó đối với hòn đảo chiến lược này.
Khi Trump muốn ‘mua’ Greenland
Trump nhiều lần khẳng định rằng việc Hoa Kỳ cần kiểm soát Greenland là “cần thiết cho an ninh quốc gia”. Trên mạng xã hội Truth Social, ông viết rằng “U.S. control over Greenland is a necessity” (Hoa Kỳ phải kiểm soát Greenland bằng mọi giá) vào cuối năm 2024, và tiếp tục nhấn mạnh lập luận này sang năm 2026.
Ông Trump có thói quen viện dẫn lý do an ninh quốc gia cho bất cứ quyết định hay hàng động gì dù lớn hay nhỏ, có nghĩa hay vô nghĩa, thật hay giả. Nhưng trong trường hợp này thì lập luận an ninh quốc gia là xác đáng. Nó dựa trên ba yếu tố có thực chất. Thứ nhất, Nga đang tăng cường quân sự hóa Bắc Cực; thứ hai, Trung Quốc tự nhận là “quốc gia cận Bắc Cực” và đầu tư mạnh vào nghiên cứu, khai thác và hạ tầng tại khu vực; và thứ ba là tuyến hàng hải Bắc Cực đang mở ra do băng tan gây ra bởi hiện tượng nhiệt hóa toàn cầu.
Về nhu cầu cần kiềm chế Trung Quốc, theo phân tích của giáo sư Steven Lamy (USC Dornsife), các lý do mà Trump đưa ra “không hoàn toàn chính xác”, nhưng chiến thuật của ông phù hợp với kế hoạch rộng lớn hơn nhằm hạn chế ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc tại Bắc Cực.
Trung Quốc chỉ mới từng đề nghị đầu tư vào sân bay, khai khoáng sản và xây dựng hạ tầng cơ sở tại Greenland. Điều này khiến Washington lo ngại rằng Bắc Kinh có thể giành ảnh hưởng chiến lược tại một vùng đất vốn nằm trong phạm vi an ninh của NATO.
Về kinh tế, Greenland sở hữu trữ lượng đất hiếm (rare earth) lớn – yếu tố quan trọng trong sản xuất công nghệ cao. Một podcast điều tra của The Rest Is Classified mô tả Greenland là “kho báu khoáng sản” mà Trump “rất thèm muốn” vì giá trị chiến lược của đất hiếm trong thế kỷ 21.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo rằng việc khai thác tài nguyên tại Greenland sẽ khó khăn và tốn kém không kém gì Venezuela – nơi địa hình, khí hậu và hạ tầng đều gây trở ngại lớn, và riêng tại Venezuela còn là tình hình chính trị.
Đan Mạch, Greenland và châu Âu phản ứng
Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen phản ứng mạnh mẽ, gọi đề nghị của Trump là “phi lý”, và khẳng định Greenland “không phải để bán”. Đây là phản ứng được trích dẫn rộng rãi trên truyền thông quốc tế.
Trong khi đó, chính quyền Greenland, nằm trong vương quốc Đan Mạch đã 300 năm nhưng vốn đã có quyền tự trị rộng rãi từ năm 2009, tuyên bố rằng họ không phải là “một món hàng” để trao đổi. Người dân Greenland đã rầm rộ xuống đường biểu tình, mang theo biểu ngữ “Hands off Greenland” – hình ảnh được ghi lại trong nhiều bài báo quốc tế trong mấy tuần qua. Nhiều người đội cái mũ lưỡi trai mầu đỏ với hàng chữ Make America Go Away, viết tắt là MAGA, nhái khẩu hiệu trên mũ của băng đảng của ông Trump.
Dân Greenland biểu tình phản đối việc ông Donald Trump đòi sở hữu hòn đảo của họ.
Châu Âu và NATO: Lo ngại về sự ổn định của liên minh
Đối với các thành viên trong Liên minh Âu châu (EU) và Tổ chức Bắc Đại Tây Dương (NATO) mà Hoa Kỳ là một thành viên nồng cốt, thì việc ông Trump nói nếu cần có thể dùng tới quân sự để giành lấy Greenland là một đe dọa có tầm ảnh hưởng quyết định tới sự tồn vong của liên minh quân sự gồm 32 quốc gia này.
NATO, hay Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương, được thành lập năm 1949 như một liên minh quân sự nhằm cung cấp an ninh tập thể chống lại Liên Xô. Những thành tựu chính của NATO bao gồm duy trì hòa bình ở châu Âu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, tiến hành các hoạt động quân sự trong nhiều cuộc xung đột khác nhau và thích ứng với những thách thức an ninh mới, chẳng hạn như cuộc xâm lược Ukraine của Nga năm 2022, điều đã củng cố cam kết của NATO đối với phòng thủ tập thể.
Trong Hiến chương NATO có Điều 5 quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang chống lại một hoặc nhiều thành viên NATO sẽ được coi là cuộc tấn công chống lại tất cả các thành viên, buộc mỗi thành viên phải hỗ trợ bên bị tấn công bằng cách thực hiện các hành động cần thiết, bao gồm cả việc sử dụng vũ lực. Nguyên tắc này là nền tảng cho chiến lược phòng thủ tập thể của NATO.
Lần dầu tiên và duy nhất Điều 5 có dịp ứng dụng là sau vụ 9/11/2001 khi Hoa Kỳ bị không tặc khủng bố tấn công làm thiệt mạng trên 3000 người, các quốc gia trong liên minh NATO, trong đó có Đan Mạch, đã gửi quân tới Afghanistan trong cuộc truy lùng đầu sỏ Bin Laden đang được chính quyền Taliban che chở. Tổng cộng 43 lính Đan Mạch đã bị thiệt mạng tại Afghanistan. Do dấy, khi ông Trump dọa có thể sử dụng quân lực để chiếm Greenland, dân Đan Mạch đặc biệt cảm thấy mình bị phản bội bởi chính đồng minh. Cậu cháu chồng (đã quá vãng) của tôi gửi điện thư từ Đan Mạch bảo người Đan Mạch hiện ghét người Mỹ lắm.
Các thành viên NATO lo ngại rằng khi một thành viên NATO tấn công một thành viên khác thì có thể có nghĩa là tới hồi kết thúc của tổ chức và hiệp ước an ninh NATO vậy.
Ngoài ra, nếu Hoa Kỳ có thể gây sức ép với Đan Mạch – một thành viên NATO – thì liệu các quốc gia nhỏ hơn có còn được bảo vệ?
Và nữa, nếu tranh chấp nội bộ NATO xẩy ra thì đối phương của tổ chức là Nga và Trung Quốc sẽ hưởng lợi.
Sự kiện này làm dấy lên câu hỏi về tương lai của NATO – tổ chức đã góp phần ổn định thế giới từ sau Thế chiến thứ Hai.
Davos: Khi Trump “quay xe” và tuyên bố chiến thắng
Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos hôm vừa rồi, sau nhiều tuần gây nên căng thẳng, Trump tuyên bố rằng ông sẽ không sử dụng biện pháp quân sự để giành chiếm Greenland. Ông nói rằng một chương trình hợp tác bảo vệ an ninh mới sẽ được NATO và Mỹ soạn thảo, và ông coi đó như một “chiến thắng” do ông giành được cho nước Mỹ.
Nhưng thực chất, đây chỉ là việc quay trở lại thỏa thuận năm 1951 – vốn đã cho phép Hoa Kỳ duy trì hiện diện quân sự tại Greenland mà không cần mua bán lãnh thổ.
Chính sự vòng vo này khiến nhiều nhà quan sát mô tả toàn bộ câu chuyện như một vòng lặp mệt mỏi: từ đề nghị gây sốc, đến phản ứng dữ dội, rồi cuối cùng trở về điểm xuất phát.
Greenland trong thế kỷ 21: Cuộc chơi lớn hơn một lời đề nghị mua bán
Bắc Cực đang nóng lên – theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Băng đang tan, mở ra tuyến hàng hải Bắc Cực, rút ngắn thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu. Các chuyên viên ước tính vào năm 2100 băng tan đủ cho tầu thuyền có thể đi lại ở vùng biển Bắc Cực quanh năm, rút ngắn thời gian vận chuyển lại khoảng 30 phần trăm. Băng Bắc cực đang tan, cùng với băng lục địa Nam Cực, có nghĩa là nước biển sẽ dâng cao, đe dọa toàn cầu, đây lại là chuyện khác song cũng vô cùng quan ngại.
Ngoài ra, tình trạng băng rã còn tạo cơ hội khai thác tài nguyên bấy lâu phủ băng dầy đặc của đảo. Và đặc biệt là vị trí chiến lược của Greenland như Hoa Kỳ đã nhận thấy từ sau Thế chiến thứ hai khi thiết lập thị trấn nguyên tử trong lòng băng. Hiện nay, Nga đã khai triển nhiều căn cứ mới tại Bắc Cực và càng gia tăng đầu tư từ khi TT Trump chú tâm tới Greenland. Trung Quốc, mặc dù không sở hữu phần đất Bắc cực nào nhưng tự tuyên bố là “xứ gần Bắc cực”, đã tham gia cùng Nga các sinh hoạt tại đây, và nuôi tham vọng dự phần vào việc khai thác tài nguyên và vị trí chiến lược của Bắc cực.
Do đấy, chính quyền ông Trump không muốn bị bỏ lại phía sau trong cuộc chạy đua vào Bắc Cực là điều hiểu được, nếu bỏ ra ngoài những mưu tính và động lực cá nhân khác.
Tuy nhiên, cách thức của ông Trump, do những thúc đẩy chính trị, tham vọng cá nhân và cả tình trạng tâm thần thèm- được-chú-ý qua việc gây nên cú sốc Greenland, không phải là cách hành xử của một nhà lãnh đạo có ý thức.
Tại Davos, ông Trump bất ngờ “quay xe”, tuyên bố không sử dụng quân sự, không trừng phạt Greenland và những quốc gia yểm trợ quyền tự trị của đảo này bằng việc nâng thuế quan, rồi nhơn nhơn tuyên bố đã đạt được thỏa thuận với NATO về một chương trình hành động--thực ra đã tồn tại, chỉ cần tái đề nghị với quốc gia sở tại và củng cố khai triển tốt hơn và phù hợp với tình thế hiện tại--để bảo đảm an ninh cho Greenland và từ đó của Bắc cực.
Dù vậy, những tai hại đã diễn ra. Qua đó quốc gia từng là điểm tựa của thế giới từ sau Đệ nhị Thế chiến đã dứt khoát không còn được các đồng minh tín cậy nữa.
Điển hình là tuyên ngôn mạnh mẽ và can trường của thủ tướng của hai đồng minh Canada và Đức, Thủ tướng Mark Carney và Friedrick Merz, về một sự rạn nứt của khối dân chủ tự do và nhu cầu cộng tác giữa các quốc gia dân chủ còn lại để tự lực, tự bảo vệ và tự tồn.
‘Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt’: Ẩn dụ cho một vòng xoáy chính trị
Theo dõi sự kiện Greenland, tôi không khỏi liên tưởng đến câu hát của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt (trong bài “Một cõi đi về”), gợi lên cảm giác về sự luẩn quẩn, về những bước đi vòng vèo không mang lại kết quả thực chất.
Khi đặt vào câu chuyện Greenland, nó trở thành hình ảnh tượng trưng cho: Một đề nghị gây sốc nhưng thiếu cơ sở; một loạt phản ứng quốc tế căng thẳng làm tiêu hao năng lực và soi mòn niềm tin; một sự thoái lui được trình bày như chiến thắng; để rồi cuối cùng, mọi thứ trở lại đúng vị trí ban đầu. Bên cạnh đó là những tai hại khó hàn gắn, song đồng thời đã là dộng lực đằng sau quyết tâm của các quốc gia lâu nay là đồng minh của Mỹ, để tiến tới tự lực tự tồn.
Cả thế giới đã phải theo dõi một vòng xoáy chính trị không cần thiết, trong khi những vấn đề quan trọng hơn – biến đổi khí hậu, an ninh Bắc Cực, quyền tự quyết của Greenland – vẫn chưa được giải quyết thấu đáo. Chưa kể, phía hưởng lợi vẫn là các đối phương độc tài của chúng ta—Nga và Trung Quốc.
Trong thế giới ngày càng biến động, những vòng xoáy chính trị như vậy có thể khiến các quốc gia “mỏi mệt”. Nhưng đồng thời, nó cũng nhắc nhở rằng sự ổn định không phải là điều tự nhiên mà có; nó cần được xây dựng bằng sự tôn trọng, đối thoại và hiểu biết lẫn nhau.
Greenland vẫn nằm đó – một vùng đất băng giá nhưng đầy tiềm năng, một biểu tượng của cả hy vọng lẫn thách thức. Và câu chuyện về nó chắc chắn sẽ còn tiếp tục. [TD, 2026/01]
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình