Một khi người ta đã quen với những cú “TACO” của ông Trump, thì cái gọi là khó đoán chỉ còn là một kiểu khuôn mẫu… rất dễ đoán. Ảnh minh họa: Việt Báo.
Khi Bất Định Không Còn Là Vũ Khí Ngoại Giao
Thuế quan được áp dụng, rồi lại thu hồi; biện pháp quân sự được nêu ra như một chọn lựa, rồi bất chợt bị gạt sang một bên. Trong những tháng gần đây, kiểu hành vi thất thường, khó lường như vậy bỗng được nói tới nhiều trong các vòng bàn luận về đối ngoại, nhất là quanh Bạch Ốc, như thể đó là một thứ lợi khí chiến lược hơn là một nhược điểm của chính sách.
Thật ra, chuyện ấy không mới. Những lời đe dọa ầm ỹ, những cú xoay trục bất ngờ trong chính sách, cùng lối phát biểu cố ý mập mờ từ lâu đã được dùng để làm đối phương mất thăng bằng, nhằm tìm thế thượng phong trên bàn cờ quốc tế. Trong ngôn ngữ quan hệ quốc tế, lối đó có tên hẳn hoi: “thuyết kẻ điên”.
Khái niệm này do các chiến lược gia thời Chiến tranh Lạnh như Daniel Ellsberg và Thomas Schelling dùng để giải thích một hiện tượng: họ nhận thấy rằng việc một quốc cố tình tỏ ra sẵn sàng đi tới những hành động cực đoan có thể buộc đối phương phải điều chỉnh tính toán, vì sợ nguy cơ leo thang ngoài tầm kiểm soát. Lúc đầu, đây chỉ là một khung giải thích cho những hành vi tưởng như phi lý; nhưng theo thời gian, không ít nhà lãnh đạo đã thử dùng nó như một phương thức hành động có chủ ý.
Ba điều kiện để “kẻ điên” có tác dụng
Dầu có thể lần ngược về Machiavelli, “thuyết kẻ điên” gắn liền nhất với thời Tổng thống Richard Nixon. Khi mới bước chân vào Bạch Ốc, Nixon được thuật lại là đã dùng chính chữ madman để mô tả cách ông định gây sức ép buộc Bắc Việt nhượng bộ trong cuộc chiến Việt Nam.
Giới sử học thường nhắc lại đợt Nixon cho đặt lực lượng Hoa Kỳ vào tình trạng báo động hạt nhân năm 1969 như một thí thí dụ điển hình. Việc này dường như đã khiến Liên Xô dè dặt hơn, dù rốt cuộc không chấm dứt được cuộc chiến. Theo Andrew Latham, kết quả nửa vời ấy dựa trên ba điều kiện đặc thù của thời đại.
Thứ nhất là sự khan hiếm thông tin. Trong Chiến tranh Lạnh, tín hiệu chính trị và quân sự di chuyển chậm, qua những kênh hẹp, được sàng lọc bởi giới ngoại giao, tình báo và quân đội. Nhờ vậy, sự mập mờ có thể tồn tại; một nhà lãnh đạo có thể trông “không bình thường” mà chưa lập tức bị giải mã trước công luận.
Thứ hai là một đối thủ ổn định, chia sẻ cùng một cách nhìn về rủi ro. Lãnh đạo Liên Xô khi ấy là những người cực kỳ thận trọng, vận hành trong một hệ thống thứ bậc cứng nhắc. Họ sợ sai lầm, vì hiểu rằng một bước trượt có thể kéo theo sự sụp đổ của cả chế độ, hoặc ít ra là sự nghiệp của chính họ.
Thứ ba là uy tín được xây dựng từ sự kiềm chế ở những nơi khác. Hình ảnh “kẻ điên” chỉ có tác dụng khi nó là ngoại lệ. Nixon khiến đối phương lo ngại chính vì bộ máy Hoa Kỳ, nói chung, vẫn mang dáng dấp trật tự và kiểm soát được.Thế nhưng, thế giới với ba điều kiện như vậy nay không còn nữa.
Khi sự thất thường trở thành quen thuộc
Ngày nay, những lời đe dọa không đi theo đường dây ngoại giao chậm rãi nữa, mà được tung lên mạng, liền tức khắc bị cắt xén, diễn giải, chế giễu và bàn tán theo thời gian thực. Tính bất định không còn đủ thì giờ để gieo nỗi sợ; nó nhanh chóng tan thành tạp âm.
Các nước như Iran, Nga, Trung Quốc lại đang hoạt động trong một trật tự mà họ vốn xem là bất ổn và bất công từ trước. Biến động, với họ, là trạng thái bình thường chứ không phải ngoại lệ. Trong môi trường ấy, hành vi có vẻ phi lý không làm họ “chùn tay”, mà thường dẫn tới những bước thăm dò, phòng bị, hoặc đáp trả theo kiểu “ăn miếng trả miếng”.
Mặt khác, kiểu hành xử bất thường đã không còn hiếm. Tính khó đoán chỉ có giá trị khi được vận dụng như một vũ khí có tính toán, chứ không phải thứ được sáng tác ngay trên sân khấu chính trị.
Trường hợp Tổng thống Donald Trump cho thấy rõ điều này: nhiều lần nói cứng, công khai tự mâu thuẫn, đẩy giọng điệu lên cao rồi lại lùi bước, mà phần lớn không thu được nhượng bộ rõ rệt. Càng lặp lại, sự thất thường ấy càng trở thành một khuôn mẫu quen thuộc. Khi đối phương đã quen, sức ép cưỡng bức của tính bất định gần như tiêu tan.
Cách xử lý hồ sơ Iran và Greenland là hai trường hợp được nêu lên. Với Iran, áp lực — kể cả những cú đánh quân sự — được sử dụng mà không xác định rõ đâu là giới hạn leo thang. Với Greenland, việc dùng lời lẽ mang tính cưỡng bức đối với một đồng minh chỉ khiến quan hệ trong NATO căng thẳng thêm, chứ không tạo ra sự tuân phục.
Trong cả hai câu chuyện, tính bất định không trở thành đòn bẩy lâu dài, mà chỉ khoét sâu thêm tình trạng mù mờ về mục tiêu và giới hạn hành động.
Thêm vào đó, trật tự quốc tế và truyền thông ngày nay đã quá quen với những làn sóng xáo trộn. Các nước thân hữu thì lo đường phòng xa, tìm cách phân tán rủi ro; chẳng hạn, trước sức ép thuế quan của Hoa Kỳ, Ấn Độ lại quay sang tăng cường gắn kết với Trung Quốc. Các đối thủ thì nhân cơ hội thử xem “lằn ranh đỏ” nằm ở đâu; trường hợp Nga coi những tín hiệu mập mờ của Trump về Ukraine gần như một thứ đèn xanh để tiếp tục chiến dịch tại vùng Donbas là một ví dụ.
“Kẻ điên” còn đất dụng võ?
Dù vậy, theo giáo sư Latham, vẫn còn những hoàn cảnh hạn hẹp trong đó sự mập mờ có thể phục vụ mục tiêu chiến lược. Một mức bất định vừa đủ về phản ứng cụ thể đôi khi giúp củng cố sức răn đe, vì buộc đối phương phải giữ ý, tránh tính toán cứng nhắc.
Chính sách “mơ hồ chiến lược” của Hoa Kỳ đối với Đài Loan thường được nêu như một ví dụ. Washington không tuyên bố rõ ràng sẽ can thiệp quân sự nếu Bắc Kinh ra tay, nhưng cũng không nói dứt khoát là sẽ đứng ngoài; chính sự lửng lơ đó khiến cả hai bên phải thận trọng, tránh tự khóa mình vào một vòng leo thang tự động.
Phần ấy của “thuyết kẻ điên” — tức là duy trì một mức bất định có kiểm soát, gắn với mục tiêu và khuôn khổ rõ ràng — xem ra vẫn còn tác dụng. Điều không còn hiệu lực là kiểu hỗn loạn vô hướng: những cử chỉ, lời nói thất thường mà không đi kèm mục tiêu xác định và giới hạn nhìn thấy được.
Rốt cuộc, “thuyết kẻ điên” được xây dựng cho một thế giới tương đối cứng nhắc, nhiều quy tắc, vì vậy nó kém hiệu quả trong giai đoạn mà chính trường quốc tế đã quen sống với rối ren, bất định như ngày nay.
Nguyên Hòa biên dịch
Nguồn: Theo bài viết của giáo sư Andrew Latham, khoa Chính trị học, Macalester College, đăng trên The Conversation US, ngày 26 tháng Giêng năm 2026.
Gửi ý kiến của bạn
