Các ngoại trưởng Hoa Kỳ, Anh, Nga, Đức, Pháp, Trung Quốc, Liên hiệp Âu châu và Iran tham dự vòng đàm phán về hồ sơ hạt nhân Iran tại Lausanne, Thụy Sĩ, ngày 30 tháng 3 năm 2015. Ảnh: Wikimedia Commons.
Theo bản tin của PolitiFact, đăng lại trong mục Thế giới ngày 7 tháng 3 năm 2026 trên PBS, chỉ ít ngày sau khi phát động chiến tranh với Iran, Tổng thống Donald Trump đã đem nỗ lực của ông nhằm triệt hạ khả năng phát triển vũ khí hạt nhân của Iran ra so sánh một cách thuận lợi với thỏa ước hạt nhân năm 2015 do một vị tiền nhiệm của ông thương thuyết. Thỏa ước hạt nhân dưới thời Tổng thống Barack Obama còn hiệu lực cho tới năm 2018, khi Trump rút Hoa Kỳ ra khỏi đó trong nhiệm kỳ đầu của mình.
Trong lúc trả lời báo giới tại Phòng Bầu dục ngày 3 tháng 3, trong cuộc gặp với Thủ tướng Đức Friedrich Merz, Trump nói rằng thỏa ước mà ông đã rút ra “đã cho [Iran] quyền có những vũ khí hạt nhân tối tân nhất.”
Lời đó lặp lại điều Trump đã nói một ngày trước, tại buổi lễ trao Huân chương Danh dự.
“Tôi rất hãnh diện vì đã phá bỏ được thỏa ước hạt nhân Iran của Tổng thống Barack Hussein Obama,” Trump nói. “Đó là một văn kiện khủng khiếp, khủng khiếp, nguy hiểm. Họ đang đi trên con đường có được [vũ khí hạt nhân] một cách hợp pháp, qua một thỏa ước đã được nước ta ký một cách ngu xuẩn.”
Rồi tới ngày 4 tháng 3, trong một buổi thảo luận bàn tròn về giá năng lượng, Trump lại nói thỏa ước hạt nhân ấy “là con đường dẫn tới vũ khí hạt nhân.”
Nhiều chuyên gia nói với PolitiFact rằng, dù thỏa ước với Iran có thiếu sót đến đâu, nó chưa bao giờ cho Iran “quyền” được “hợp pháp” sở hữu vũ khí hạt nhân, dù là loại “tối tân” hay bất cứ loại nào khác.
Thỏa ước năm 2015 — còn được gọi là Kế Hoạch Hành Động Toàn Diện Chung, tức Joint Comprehensive Plan of Action, viết tắt là JCPOA — “tuyệt đối không hề cho Iran ‘quyền có những vũ khí hạt nhân tối tân nhất,’” theo lời Daryl G. Kimball, giám đốc điều hành Hiệp Hội Kiểm Soát Vũ Khí.
Bạch Ốc chuyển PolitiFact đến phần phát biểu ngày 4 tháng 3 của phát ngôn viên Karoline Leavitt, trong đó bà nhắc tới những “thỏa thuận ngu xuẩn và ngây thơ đã đặt Iran lên con đường phát triển bom hạt nhân.”
“Sau nhiều năm xoa dịu vô tận và những lời tuyên bố rỗng tuếch từ giới chính trị cả hai phía tại thủ đô này, Tổng thống Trump rốt cuộc là người dám hành động,” Leavitt nói. “Tổng thống Trump đang buộc những kẻ này phải chịu trách nhiệm và vĩnh viễn dập tắt tham vọng hạt nhân của họ.”
Thỏa Ước Hạt Nhân Iran Là Gì?
Obama từng ra tranh cử với lời hứa bảo đảm rằng Iran sẽ không có được vũ khí hạt nhân. Thỏa ước thương thuyết xong được ký năm 2015 giữa Hoa Kỳ và Iran, cùng với Trung Quốc, Nga, Pháp, Đức và Vương quốc Anh.
Theo thỏa ước này, Iran đồng ý không theo đuổi vũ khí hạt nhân và chấp nhận sự giám sát liên tục để kiểm chứng việc tuân hành, đổi lại là được nới lỏng các biện pháp trừng phạt kinh tế. Các phần khác nhau của thỏa ước được ấn định kéo dài từ 10 tới 25 năm; một số điều khoản khác có hiệu lực vô thời hạn. Giới chức dưới thời Obama hy vọng sau này sẽ có thêm những cuộc tái thương thuyết.
Iran đồng ý từ bỏ 97% kho uranium đã được làm giàu và 70% số máy ly tâm, tức các máy dùng để làm giàu uranium. Iran cũng đồng ý ngưng sản xuất plutonium và tháo dỡ một lò phản ứng plutonium. Nếu Iran vi phạm bất cứ cam kết nào trong số này, các nước ký kết còn lại có thể tái áp đặt trừng phạt, theo một cơ chế gọi là “snapback,” tức tái lập trừng phạt tức khắc.
Một số người phía Dân Chủ đã cùng phía Cộng Hòa chống thỏa ước này, nhưng không đủ phiếu để ngăn chặn nó. Những người chỉ trích nói rằng thỏa ước không đả động tới các hành vi khác của Iran, trong đó có việc yểm trợ khủng bố, và rằng nó đe dọa an ninh của Israel.
Trong 28 tháng thỏa ước còn hiệu lực, Cơ Quan Năng Lượng Nguyên Tử Quốc Tế cho biết họ không thấy Iran phạm lỗi nào, ngoài một vài vi phạm nhỏ đã được giải quyết.
Khi tranh cử nhiệm kỳ đầu, Trump lặp lại phần lớn những lo ngại mà giới chỉ trích đã nêu từ trước, và hứa sẽ tái thương thuyết thỏa ước.
Trump nói ông tin rằng thỏa ước lẽ ra phải cho các thanh sát viên quốc tế quyền vào sâu hơn tại các cơ sở quân sự Iran. Ông cũng nói rằng văn kiện ấy lẽ ra phải đề cập tới chương trình hỏa tiễn của Iran, kể cả hỏa tiễn đạn đạo liên lục địa có thể bắn tới lục địa Hoa Kỳ. Ngoài ra, ông còn chỉ trích thỏa ước vì không kiềm chế được việc Iran hậu thuẫn bạo lực giáo phái tại những nơi như Syria và Yemen.
Năm 2018, Trump rút Hoa Kỳ ra khỏi thỏa ước. Sau đó Hoa Kỳ tái áp đặt trừng phạt kinh tế lên Iran, còn Iran thì giảm mức tuân hành thỏa ước, kể cả việc hạn chế sự hợp tác với các thanh sát viên quốc tế.
Năm 2025, Trump ra lệnh cho quân đội Hoa Kỳ cùng Israel oanh kích các địa điểm hạt nhân tại Iran, với mục tiêu chấm dứt chương trình hạt nhân bằng võ lực thay vì thương thuyết. Rồi tới ngày 28 tháng 2 năm 2026, Trump mở thêm một chiến dịch không kích mới, quy mô lớn hơn, vừa nhằm làm suy giảm khả năng quân sự của Iran, vừa nhắm loại bỏ nhiều thành phần trong guồng máy lãnh đạo chính trị và quân sự của nước này.
Vì Sao Thỏa Ước Năm 2015 Không Hề Cho Iran Hợp Pháp Sở Hữu Vũ Khí Hạt Nhân
Theo các chuyên gia, chỗ sai trong lối nói gần đây của Trump là ông diễn tả như thể thỏa ước hạt nhân với Iran đã trao cho Tehran quyền có vũ khí hạt nhân, và còn là quyền có được một cách hợp pháp. Điều đó là sai.
Nền tảng của thỏa ước là Iran tiếp tục ở lại trong Hiệp Ước Không Phổ Biến Vũ Khí Hạt Nhân, tức Nuclear Non-Proliferation Treaty, viết tắt là NPT. Hiệp ước này buộc Iran phải cam kết từ bỏ việc phát triển hay thủ đắc vũ khí hạt nhân.
Khi ký thỏa ước năm 2015, Iran “đã minh thị cam kết không có vũ khí hạt nhân, phù hợp với cam kết trong NPT là không được có loại vũ khí đó,” Richard Nephew, người từng làm việc về vấn đề Iran trong chính phủ Hoa Kỳ dưới thời Biden, nói như vậy. “Toàn bộ mục tiêu của thỏa thuận là để bảo đảm rằng họ không thể làm điều đó.”
Ông cũng nói thêm rằng, dù một số phần của thỏa ước sẽ hết hiệu lực dần sau 10 tới 25 năm, “không hề có chuyện nghĩa vụ không được có vũ khí hạt nhân sẽ tự động chấm dứt.”
Điều này không có nghĩa là về sau Iran không thể đi tới chỗ có vũ khí hạt nhân. Nhưng nếu điều đó xảy ra, thì đó là vì Iran làm trái thỏa ước, chứ không phải vì họ thực thi một quyền mà thỏa ước ấy ban cho.
“Bất cứ sự thủ đắc vũ khí hạt nhân nào, trong bất cứ hoàn cảnh nào, miễn Iran còn là thành viên của NPT, đều không thể bị coi là ‘hợp pháp,’” theo Brendan Green, một nhà khoa học chính trị tại Đại học Cincinnati, chuyên về chính sách vũ khí hạt nhân.
Trong một kịch bản mà giới chỉ trích thỏa ước từng nêu ra, Iran, với tư cách một nước tiếp tục ký tên trong hiệp ước, vẫn giữ quyền phát triển năng lượng hạt nhân dân sự. Mười năm sau khi thỏa ước bắt đầu, cơ chế tái lập trừng phạt được dự liệu sẽ hết hiệu lực, và Iran sẽ dần có thêm quyền làm giàu hạt nhân, Green nói.
Tới lúc đó, Iran có thể phản bội tinh thần hoặc ngay cả câu chữ của các cam kết ấy — hay phản bội cả hai — bằng cách chuyển vật liệu làm giàu hạt nhân sang việc phát triển vũ khí. Nhưng hành vi đó sẽ đi ngược thỏa ước, và cũng đi ngược NPT — chứ không phải là điều được thỏa ước chấp thuận.
“Nếu Iran lạm dụng khả năng làm giàu đó, thì nó có thể được dùng để sản xuất vật liệu hạt nhân cần thiết cho một vũ khí hạt nhân,” Gary Samore, giáo sư chính trị học tại Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông Crown thuộc Đại học Brandeis, nói.
Green cũng nhận định rằng, ngay cả trong trường hợp “được thi hành một cách hoàn hảo,” thỏa ước ấy “ngay từ đầu đã đặt Iran vào vị thế mà nếu họ muốn, họ có thể tăng tốc chạy nước rút để chế tạo bom. Cuộc tranh luận khi đó là liệu kết quả ấy có thể chấp nhận được hay không, hay là trước khi thỏa ước hết hạn, cần có thêm những biện pháp khác, từ chiến tranh cho tới tái thương thuyết.”
Kết Luận Của PolitiFact
Trump nói rằng thỏa ước hạt nhân “đã cho [Iran] quyền có những vũ khí hạt nhân tối tân nhất.”
Thỏa ước hạt nhân ấy không hề công nhận bất cứ “quyền” nào của Iran đối với vũ khí hạt nhân, dù tối tân hay không. Trái lại, nếu Iran có thể thủ đắc hay phát triển vũ khí hạt nhân, thì điều đó chỉ có thể xảy ra bằng cách làm trái các điều khoản của thỏa ước.
Sở dĩ như vậy là vì thỏa ước được đặt trên nền tảng Iran tiếp tục tuân hành Hiệp Ước Không Phổ Biến Vũ Khí Hạt Nhân, mà Iran đã ký từ năm 1970. Theo hiệp ước này, Iran được xem là một quốc gia phi hạt nhân, nghĩa là đã cam kết từ bỏ việc phát triển hay thủ đắc vũ khí hạt nhân.
PolitiFact kết luận phát biểu của Trump là sai sự thật.
Hoa Trang biên dịch
