Những phát biểu gần đây của Donald Trump và Marco Rubio về việc “xét lại” NATO đã thu hút nhiều sự chú ý, nhưng phần lớn mang kịch tính chính trị: liệu Hoa Kỳ có thực sự có lợi để tính tới chuyện rời khỏi liên minh mà họ đã dẫn dắt hơn 70 năm qua?
Câu trả lời ngắn gọn là: rất khó xảy ra.
Câu trả lời đầy đủ là cần xem xét thời điểm, tình hình chiến tranh, thể chế Mỹ, chiến lược toàn cầu và thực tế Âu châu.
Giọng Lưỡi Chính Trị và Thực Tế Chiến Lược
Điều quan trọng là cần phân biệt giữa lời nói và hành động. Những bình luận về NATO của Trump và Rubio phục vụ nhiều mục đích:
- Tín hiệu trong nước – thu hút cử tri hoài nghi về chi tiêu đối ngoại hoặc sự ràng buộc với Âu châu.
- Gây áp lực lên châu Âu – thúc đẩy các đồng minh làm theo ý mình
- Góc nhìn ý thức hệ – quan hệ đồng minh chỉ còn là một cuộc mặc cả lợi ích, thay vì một cam kết bền vững dựa trên niềm tin hay giá trị chung.
Tuy nhiên, các ràng buộc thực tế khiến việc rút khỏi NATO đột ngột, gần như không thể xảy ra.
Quốc hội, Bộ Quốc phòng và cộng đồng tình báo Mỹ đều ủng hộ NATO. Các cơ chế pháp lý và thể chế đều hạn chế quyền hành động đơn phương của tổng thống. Và mạnh hơn cả là các thực tế vận hành—đặc biệt trong bối cảnh hiện nay—càng bó hẹp lựa chọn của chính phủ Trump.
Chiến tranh với Iran: yếu tố thời điểm
Xung đột đang diễn ra với Iran đã làm thay đổi đáng kể các thế lực:
- Các hoạt động quân sự của Mỹ hiện phụ thuộc vào căn cứ, không phận và trung tâm hậu cần ở Âu châu như Đức, Ý, Tây Ban Nha....
- Các chính phủ Âu châu đã thể hiện đòn bẩy của mình, hạn chế không phận hoặc từ chối quyền sử dụng căn cứ—cho thấy hợp tác là có điều kiện.
- Đe dọa NATO giữa lúc đang tiến hành chiến dịch quân sự sẽ phản tác dụng về mặt chiến lược.
Do đó, yếu tố thời điểm tạm thời hạn chế sức ép của Mỹ—khiến các lời đe dọa „hùng hổ“ trở nên kém đáng tin.
Âu châu: từ lo ngại đến thực dụng
Lập trường của Âu châu đã thay đổi kể từ khi những phát biểu thời Trump gây lo lắng ban đầu:
- NATO vẫn giữ tầm quan trọng, nhưng các chính phủ Âu châu hành động độc lập hơn.
- “Chiến lược Tự chủ” ngày càng trở thành nguyên tắc định hướng; các nước như Đức, Pháp, Ý sẵn sàng đưa ra quyết định riêng dù có khác biệt với Mỹ.
- Âu châu bớt lo ngại về tính cách khó lường của Mỹ và tập trung nhiều hơn vào lợi ích an ninh của chính mình.
Tóm lại, Âu châu muốn duy trì NATO, nhưng không còn định hình chính sách dựa trên nỗi sợ bị Mỹ bỏ rơi. Liên minh được củng cố một cách thông minh hơn, tự chủ hơn và dựa trên lợi ích.
Chiến lược toàn cầu: Trung Quốc và Nga
Bức tranh chiến lược mở rộng ngoài Âu châu khiến việc rút lui của Mỹ khỏi NATO là thiếu khôn ngoan:
- China là đối thủ dài hạn chính của Mỹ, hiện có thêm Nga là đối tác chiến lược.
- Đối mặt với các cường quốc này mà không có đồng minh NATO sẽ làm ảnh hưởng của Mỹ suy yếu và Mỹ mất tính linh hoạt hành động toàn cầu.
- Ngay cả với một tổng thống theo đuổi “Nước Mỹ trên hết”, việc rời NATO vẫn phản tác dụng về chiến lược.
Mối liên kết xã hội và công chúng
Quan hệ xuyên Đại Tây Dương không chỉ là giữa các chính phủ:
- Hàng triệu công dân Mỹ có quan hệ gia đình, kinh doanh hoặc giáo dục với Âu châu và Canada.
- Dư luận nhìn chung ủng hộ hợp tác với các đồng minh.
- Một sự đứt gãy đột ngột không chỉ gây bất ổn địa chính trị mà còn đi ngược thực tế xã hội và văn hóa tại Mỹ.
Kịch bản thực tế trong tương lai
Mỹ chắc chắn sẽ không rút khỏi NATO khi còn đang tiếp diễn chiến tranh với Iran, và ngay cả sau chiến tranh, việc rút hoàn toàn khỏi NATO cũng khó xảy ra. Các kịch bản khả dĩ hơn:
- Chuyển đổi dần của NATO: những cam kết của Mỹ sẽ có điều kiện đi kèm , Âu châu bắt buộc chấp nhận tăng chi tiêu quốc phòng, và đồng thời là sự gia tăng tự chủ chiến lược của Âu châu.
- Tham gia có chọn lọc trong các xung đột, thay vì tham gia vô điều kiện.
Nói cách khác, NATO đang chuyển biến.
Kết luận
Những bài học từ thời Trump rất rõ ràng: Mỹ không thể đơn phương quyết định tương lai của NATO, và Âu châu không còn bị tê liệt bởi nỗi sợ bị bỏ rơi. Liên minh đang tiến hóa thành một quan hệ đối tác thông minh hơn, dựa trên lợi ích, và có khả năng chống lại những màn “kịch chính trị”.
NATO vẫn là nền tảng trong chiến lược toàn cầu của Mỹ—không phải vì Âu châu cần bảo vệ, mà vì cả hai bên đều hiểu rằng một mình đối mặt với thế giới hiện nay—trước Trung Quốc, Nga và các mối đe dọa mới—sẽ nguy hiểm hơn nhiều.
Thục Quyên
