Kể từ ngày 28/2, Mỹ và Israel đã tiến hành các cuộc tấn công Iran và ngày càng gia tăng cường độ với mục tiêu nhằm kết thúc chiến sự càng sớm càng tốt, đồng thời làm suy yếu hoặc lật đổ chế độ thần quyền. Hai mục tiêu chính được Trump công bố là phá hủy chương trình vũ khí hạt nhân và chấm dứt sự cai trị của giới giáo sĩ Hồi giáo. Trong nhiều thập niên, người dân Iran đã phải chịu đựng nhiều sự đàn áp tàn bạo của tầng lớp giáo sĩ cầm quyền và lực lượng Vệ binh Cách mạng. Ngày nay, đất nước lại tiếp tục bị tàn phá nặng nề bởi các đợt không kích thảm khốc.
Một bài học rút ra từ lịch sử cận đại là: những can thiệp quân sự từ bên ngoài nhằm thay đổi chế độ độc tài và xây dựng nền dân chủ thường thất bại. Vậy Iran có thể là ngoại lệ hay không, và hậu quả có thể là gì?
Triển vọng thay đổi chế độ
Trong nhiều năm, chính quyền Iran đã chuẩn bị cho kịch bản hiện nay bằng cách củng cố tính liên tục trong bộ máy lãnh đạo. Việc bổ nhiệm Mojtaba Khamenei, con trai của Ali Khamenei, vào vị trí kế nhiệm Lãnh tụ tối cao là một ví dụ rõ ràng.
Một yếu tố then chốt khác là Vệ binh Cách mạng. Lực lượng này được hưởng đặc quyền kinh tế, chính trị và quân sự, và được xem là trụ cột bảo vệ chế độ. Nhiều phân tích cho rằng ngay cả khi tầng lớp giáo sĩ bị loại bỏ, Vệ binh Cách mạng vẫn có khả năng tiếp tục nắm quyền. Đồng thời, họ cũng phải tính đến các rủi ro kinh tế và pháp lý nếu xảy ra đảo chính hoặc thay đổi quyền lực.
Do đó, chế độ hiện tại có thể tồn tại lâu hơn nhiều người dự đoán, bởi bộ máy kế thừa đã được chuẩn bị kỹ lưỡng. Việc hy vọng lật đổ chế độ bằng không kích, hành quân bộ binh hoặc kích động nổi dậy từ bên trong sẽ thành công là một viễn cảnh lý tưởng hóa. Ngược lại, các cuộc tấn công vào mục tiêu dân sự có thể gây phẫn nộ và khiến một bộ phận dân chúng đoàn kết hơn với chính quyền, kéo dài tuổi thọ của chế độ.
Dù vậy, vẫn có những tiếng nói ủng hộ chiến tranh, nếu nó mở ra cơ hội thay đổi chế độ. Một khảo sát gần đây cho thấy 80-90% dân chúng sẽ hoan nghênh sự sụp đổ của chế độ, nhưng 10-15% lực lượng trung thành, có ưu thế về quân sự và kinh tế, là đủ để duy trì đàn áp.
Những lời kêu gọi từ bên ngoài yêu cầu người dân Iran nổi dậy trong khi bom đạn đang rơi xuống là điều phi thực tế. Dù suy yếu, chế độ vẫn sở hữu khoảng một triệu người có vũ trang, đủ để đàn áp bất kỳ phong trào kháng cự nào trong thời gian dài.
Yếu tố quyết định nằm ở sự rạn nứt trong bộ máy an ninh và quyền lực. Đây là điều mà chính quyền luôn tìm cách ngăn chặn bằng việc kêu gọi tinh thần đoàn kết dân tộc.
Ngay cả khi tầng lớp giáo sĩ bị thay thế bởi Vệ binh Cách mạng hoặc quân đội, một chế độ quân sự mới có thể hình thành và mang màu sắc thế tục hơn, nhưng vẫn còn mang bản chất độc đoán. Một cuộc nổi dậy quy mô lớn của người dân, như một số nhà lãnh đạo nước ngoài kỳ vọng, là điều khó xảy ra trong bối cảnh đàn áp và chiến tranh.
Thay đổi chế độ từ bên ngoài
Nhiều chuyên gia cho rằng thay đổi chế độ do bên ngoài thúc đẩy gần như không bao giờ thành công.
Thành bại của quá trình này phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Mức độ phân cực xã hội,
- Xung đột sắc tộc, tôn giáo,
- Sự đoàn kết hoặc chia rẽ của giới tinh hoa,
- Mức độ ủng hộ của dân chúng đối với chính quyền hiện tại.
Nếu một cường quốc bên ngoài muốn thúc đẩy thay đổi chế độ mà không dùng bạo lực, họ cần tạo ra động lực để giới lãnh đạo chấp nhận rút lui thông qua đàm phán — chẳng hạn như đảm bảo an toàn, ân xá, hoặc quyền tham gia vào trật tự chính trị mới. Đồng thời, phải hỗ trợ các lực lượng dân chủ và xã hội dân sự trong nước, bao gồm tổ chức đối lập, huấn luyện kỹ năng chống đàn áp và cung cấp công nghệ bảo mật.
Điều quan trọng nhất là một chiến lược dài hạn và cam kết bền vững. Tuy nhiên, trong cuộc chiến hiện nay, Mỹ và Israel không có ý định chiếm đóng Iran hay xây dựng một chính quyền mới. Việc loại bỏ giới lãnh đạo hiện tại có thể chỉ dẫn đến sự trỗi dậy của một tầng lớp cầm quyền mới, nhiều khả năng là quân sự.
Dân chúng trước sự thay đổi chế độ
Một nhận định khác cho rằng việc thay đổi chế độ — đặc biệt khi được thúc đẩy từ bên ngoài bằng bạo lực — có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ nội chiến. Kịch bản này thường xuất hiện khi một khoảng trống quyền lực hình thành sau sự sụp đổ của bộ máy cũ, trong khi cấu trúc của một nhà nước mới chưa kịp định hình. Việc xây dựng lại nền tảng chính trị và bộ máy hành chính trong bối cảnh đó là vô cùng khó khăn.
Nếu người dân không nhìn thấy một thể chế mới đáng tin cậy, được thiết kế vì lợi ích của họ, thì nỗ lực xây dựng nhà nước sẽ dễ dàng thất bại. Sự bất mãn lan rộng có thể dẫn đến việc nhiều nhóm vũ trang hóa để tự bảo vệ hoặc tranh giành quyền lực. Khi kỳ vọng về một trật tự công bằng hơn bị phản bội, nguy cơ bùng phát nội chiến càng lớn.
Triển vọng sau sụp đổ: hỗn loạn
Việc đào tạo và trang bị kỹ thuật cho lực lượng an ninh, cảnh sát hay quân đội, dù quy mô lớn, không thể tự động tạo ra một nhà nước đáng tin cậy. Điều này đã được chứng minh qua các can thiệp của Mỹ tại Iraq và Afghanistan. Yếu tố quyết định không nằm ở vũ khí hay huấn luyện, mà ở mức độ tin tưởng của dân chúng đối với các thể chế và khả năng quản trị của chính quyền mới. Iran cũng không nằm ngoài quy luật này.
Libya là một ví dụ khác. Chiến dịch quân sự do NATO dẫn đầu năm 2011 đã lật đổ Gaddafi, nhưng đất nước từ đó đến nay vẫn chìm trong hỗn loạn, chia rẽ và bạo lực. Người dân tiếp tục phải gánh chịu hậu quả của một trật tự chính trị bị phá vỡ mà không có mô hình thay thế ổn định.
Liệu một cuộc nội chiến có thể xảy ra ở Iran hay không vẫn là câu hỏi mở. Nếu Mỹ và Israel đạt được mục tiêu làm suy yếu chế độ rồi rút lui, khoảng trống quyền lực có thể dẫn đến nhiều kịch bản khác nhau. Một khả năng là các giáo sĩ — hoặc lực lượng trung thành với họ — có thể tái tập hợp và trở nên mạnh mẽ hơn trong bối cảnh đất nước bị tàn phá, từ đó củng cố quyền lực thay vì đánh mất nó.
Kết luận
Triển vọng thay đổi chế độ tại Iran, dù bằng sức ép quân sự hay thông qua các biện pháp can thiệp từ bên ngoài, đều chứa đựng những rủi ro lớn và khó lường. Lịch sử hiện đại cho thấy việc lật đổ một chính quyền độc đoán không đồng nghĩa với việc hình thành một trật tự dân chủ ổn định. Ngược lại, khoảng trống quyền lực, sự phân mảnh xã hội, các nhóm lợi ích vũ trang và sự thiếu vắng lòng tin vào thể chế mới có thể dẫn đến hỗn loạn kéo dài, thậm chí nội chiến.
Trong bối cảnh Iran, bộ máy quyền lực hiện tại — từ giới giáo sĩ đến Vệ binh Cách mạng — đã chuẩn bị nhiều tầng nấc kế thừa và kiểm soát, khiến khả năng sụp đổ chế độ nhanh chóng là điều khó xảy ra. Ngay cả khi tầng lớp lãnh đạo bị suy yếu, các lực lượng an ninh và quân sự vẫn có thể duy trì quyền lực hoặc tái cấu trúc thành một chế độ mới mang tính quân sự nhiều hơn là dân chủ.
Những ví dụ từ Iraq, Afghanistan hay Libya cho thấy việc phá vỡ một trật tự cũ mà không có chiến lược dài hạn, không có cam kết tái thiết và không có sự đồng thuận xã hội rộng rãi thường dẫn đến bất ổn kéo dài. Iran, với cấu trúc quyền lực phức tạp và xã hội đa tầng, cũng có thể đối mặt với những thách thức tương tự.
Cuối cùng, bất kỳ sự thay đổi bền vững nào cũng phải xuất phát từ nguyện vọng chính đáng của dân chúng Iran, nó xuất phát từ nhu cầu và năng lực tự thân của xã hội Iran, chứ không thể chỉ dựa vào áp lực quân sự hay kỳ vọng từ bên ngoài. Nếu không có sự dồng thuận của toàn dân, sự sụp đổ của chế độ hiện tại, nếu xảy ra, rất có thể sẽ mở ra một giai đoạn hỗn loạn mới thay vì mang lại ổn định và tự do. Tin mới nhất cho biết là Trump kiên quyết thiêu rụi nền văn minh rực rở của Iran trong một đêm, tương lai của Iran càng đen tối thêm, vì Trump sẽ không những gây thảm hoạ kinh hoàng cho nhân loại mà còn hỗn loạn triền miên cho Trung Đông và cà Hoa Kỳ.
– Đỗ Kim Thêm
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình