Góc trái: Hàng trăm người biểu tình trước Trung tâm Kennedy hôm thứ Sáu để phản đối việc ông Trump đóng cửa và lột xác nơi này. Hai đêm trước đó, ông bị chụp ảnh đang xem một tấm bảng có vẻ vẽ đồ án phá dỡ trên chuyên cơ Air Force One. Bên phải: Một dãy chân dung dát vàng mới được treo trên một bức tường tại The Reach, khu nhà mới của Trung Tâm Kennedy. Đồ họa: VB.
Đầu tháng chín, sau một trận bão, một mảng trần thạch cao dài chừng năm bộ rơi xuống Đại Sảnh của Trung Tâm Kennedy. Không ai bị thương. Thế nhưng, thay vì sửa chữa, giới chức điều hành lại để mặc đống đổ nát nằm trên thảm gần hai tuần lễ, đem chụp hình phổ biến trên mạng, rồi đo từng mảnh vụn, vẽ sơ đồ "bãi mảnh vỡ" như các điều tra viên đi tìm dấu vết một vụ rơi phi cơ, để soạn một bản tường trình dày 55 trang trình lên hội đồng quản trị về tình trạng hư nát của tòa nhà.
Tổng thống Trump, chủ tịch trung tâm, đăng lên mạng rằng một nhân viên bảo vệ vừa thoát chết trong gang tấc. Chưa đầy hai giờ sau, phe thân ông trong hội đồng bỏ phiếu đóng cửa, lấy lý do an toàn. Hôm thứ Ba, cửa khép lại. Giới chức bảo đó chỉ là biện pháp tạm thời.
Một mảng vữa có đủ để giải thích quyết định ấy?
Cái tên trên mặt tiền
Muốn hiểu thì phải lùi về tháng Hai, khi ông Trump tuyên bố sẽ đóng trung tâm hai năm để đại tu. Các dân biểu Dân chủ trong hội đồng nói thẳng rằng đó là cái cớ để tránh nỗi nhục vé bán ế và nghệ sĩ bỏ đi. Vế đầu là đại tu, vế sau là chạy tiếng, và người ta có lý do để ngờ vế sau mới là gốc.
Kể từ đó, ông dồn sức vào một mục tiêu là khắc tên mình lên mặt tiền công trình tưởng niệm một vị tổng thống bị ám sát. Tòa án nhiều lần chặn lại. Tuần trước, một thẩm phán lại bác đơn của ông. Phản ứng của ông là đóng cửa ngay, nhưng việc sửa chữa thì chỉ bắt đầu khi tòa, có thể là Tòa án Tối cao, cho phép ghi tên ông lên tòa nhà.
Đảo ngược cách nói, tòa nhà đã hư đến mức nguy hiểm để phải đóng cửa tức khắc, nhưng chưa hư đến mức phải trùng tu nếu tên ông chưa được khắc lên.
Chính Trump cũng không giấu. Khi hàng rào công trường dựng lên, ông nói chính quyền Trump phải được ghi công vì đã “cứu” Trung Tâm Kennedy; nếu không, chẳng việc gì phải cứu nó, và tòa nhà có thể bị đập bỏ.
Hai đêm trước, giới báo chí chụp được ông trên chuyên cơ Air Force One, tay cầm một tấm bảng bìa cứng có vẻ vẽ đồ án phá dỡ. Tối thứ Sáu, hàng trăm người biểu tình khoác tay nhau thành vòng người quanh tòa nhà, sợ có ngày nó bị san bằng.
Chưa đầy hai năm, cơ nghiệp tan nát
Theo thư từ và tài liệu mà New York Times có được, cái chết của Kennedy Center không đến từ trận bão. Nó là kết quả của một cuộc chiếm quyền chính trị diễn ra từ từ. Đầu nhiệm kỳ hai, ông Trump thay hội đồng quản trị bằng người thân tín, và họ bầu ông làm chủ tịch, lần đầu tiên một tổng thống đương nhiệm giữ chức ấy. Khán giả và nhà tài trợ bỏ đi. Quỹ cạn.
Giai đoạn sau đó là một kiểu chia lộc. Các nhóm bảo thủ và bạn bè của tổng thống được mượn hội trường miễn phí hoặc trả giá rẻ mạt, kể cả một hội nghị về việc "chấm dứt đàn áp người Ki-tô hữu". Trung tâm mở tiệc, dành phòng riêng cho các nhà tài trợ và đồng minh chính trị.
Rồi đến chuyện nội thất. Ba lô ghế riêng của ông được sửa sang, lắp nhà vệ sinh mạ vàng. Lớp gạch mới lát cũng bị đục lên vì màu không vừa mắt Tòa Bạch Ốc. Một nhân viên báo đồng nghiệp rằng ông chủ tịch mê cây phong và đòi đúng giống lấy từ một khu rừng nhất định, do một người làm vườn nhất định chăm sóc.
Bây giờ ông Trump và ban điều hành đổ lỗi cho người tiền nhiệm về chuyện bảo trì và tài chính. Họ nói dù gần đây có tác phẩm bị dời khỏi khuôn viên hoặc chỗ trưng bày, họ không có kế hoạch vứt bỏ bộ sưu tập. Xin ghi nhận lời ấy, rồi đọc tiếp phần dưới.
Phát ngôn viên Roma Daravi sau đó tuyên bố trung tâm không thiên vị đảng nào và luôn mời nghị sĩ hai đảng đến thăm, nghe thuyết trình. Vài giờ sau, bà mất việc trong một đợt sa thải, một trong nhiều đợt trong năm nay. Trước đó, hôm thứ Tư, bà nói với đài Real America's Voice, đài thân ông Trump, rằng phe Dân chủ cản trở mọi nỗ lực cứu trung tâm chỉ vì không muốn ông Trump được tiếng. Một người bênh vực chủ đến phút chót rồi mất việc cũng là điều đáng suy nghĩ.
Người phản bác là bà Chellie Pingree, dân biểu Dân chủ bang Maine, và bà không phải một tiếng nói vô danh: trong nhóm dân biểu nắm túi tiền của tòa nhà. Bà gọi lối nói ấy là "điên rồ”, và nói: "Cái họa lớn nhất của Trung tâm Kennedy chính là Tổng thống Trump."
Thuở hai đảng chung một mái
Để thấy mất mát lớn đến đâu, cần nhớ lại nơi này được dựng lên vì lẽ nào.
Ý định lập một trung tâm văn hóa quốc gia có từ thập niên 1950, dưới thời Tổng thống Eisenhower của đảng Cộng hòa. Tổng thống Kennedy của đảng Dân chủ sau đó hết lòng ủng hộ, xem đây là ốc đảo nghệ thuật cho mọi người dân.
Sau vụ ám sát năm 1963, Quốc hội lấy tên Kennedy đặt cho trung tâm để nơi này hoạt động như một đài tưởng niệm sống. Cách tổ chức được vạch ra để đảng phái không chiếm được nghệ thuật. Tiền công lo bảo trì tòa nhà; chương trình nghệ thuật sống nhờ tiền tư nhân và tiền vé. Thành viên hội đồng có nhiệm kỳ sáu năm gối lên nhau, để không chính quyền nào nắm trọn hội đồng trong một nhiệm kỳ.
Suốt năm chục năm, cơ chế ấy vận hành khá tốt. Nghị sĩ hai đảng cùng đến dự những đêm như lễ Kennedy Center Honors, đêm lớn nhất trong năm. Hai thẩm phán Tòa án Tối cao Ruth Bader Ginsburg và Antonin Scalia, dù bất đồng quan điểm gần như về mọi chuyện, vẫn ngồi cạnh nhau xem hát. Sau vụ khủng bố 11 tháng 9 năm 2001, Đệ nhất phu nhân Laura Bush và Thượng nghị sĩ Ted Kennedy cùng có mặt trong buổi hòa nhạc gây quỹ.
Ông Michael Kaiser, giám đốc từ 2001 đến 2014, nhớ lại rằng thuở ấy có nhiều người Cộng hòa, nhiều người Dân chủ, và ai cũng chỉ lo làm nghệ thuật.
Nhưng chưa đầy một tháng sau khi trở lại Tòa Bạch Ốc, ông Trump cho những người do chính quyền Biden bổ nhiệm ra khỏi hội đồng, đưa người của mình vào, và họ bầu ông làm chủ tịch. Một cơ chế thiết kế để chống chiếm đoạt đã bị chiếm đoạt chỉ trong vài tuần.
Vấn đề là hàng rào bảo vệ ấy vốn dựa nhiều vào lòng tự trọng của người cầm quyền hơn là vào sức mạnh của luật pháp.
Nước Nào Bèo Nấy
Ông Trump cử Richard Grenell, cựu đại sứ tại Đức, một người nổi tiếng hiếu chiến, làm giám đốc. Ông này đưa người cùng phe vào các chức vụ cao. Thư từ và tài liệu cho thấy chính trị bắt đầu chi phối kế hoạch thay bộ sưu tập.
Ngày 20 tháng 10 năm 2025, ông Grenell viết cho người phụ trách sưu tập Josef Palermo, bảo cứ gửi trả ngay cho các nước đã tặng những món nào ông không muốn giữ. Một bản đề nghị lưu hành trong ban điều hành còn ghi rằng tác phẩm có thể được trả về nước gốc, đổi, chuyển nơi khác, bán công khai, hoặc hủy.
Ông Grenell rời trung tâm hồi tháng Ba, cùng tháng ông Palermo bị cho nghỉ việc. Sau đó ông Palermo tự nhận là người phản đối kế hoạch, nhưng hồ sơ cho thấy ông từng soạn đề án lập một “Hội đồng Nhà sưu tập” gồm các mạnh thường quân thân ông Trump, mỗi người đóng tới một trăm ngàn đô la để tham gia. Một nhiệm vụ của hội đồng là loại những tác phẩm “lỗi thời hoặc không thích hợp”, thay bằng những món phản ánh “giá trị chung của người Mỹ”.
Có thể hiểu là muốn có ghế trong hội đồng thì phải trả tiền, và muốn có chỗ trên tường thì phải đồng quan điểm.
Ông Palermo nói với phóng viên: "Việc của tôi là nhận lệnh rồi cố làm." Ông kể ông Grenell từng bảo tổng thống muốn toàn đồ mới. Ông Grenell chối là đã bàn chuyện nghệ thuật với tổng thống, nói rằng nói rằng ông chỉ muốn trả lại những món trung tâm không đủ tiền sửa chữa.
Hai người kể hai phiên bản khác nhau. Người đọc thông minh tự suy đoán.
Kế hoạch nhắm tới hơn hai chục tác phẩm. Có pho tượng “Blue” của điêu khắc gia Joel Shapiro, tháng này bị cẩu đi không báo trước. Mười lăm món trong Phòng Phi Châu — những tấm thảm, tranh và một pho tượng gỗ chạm từ Ghana, những món quà tưởng niệm Tổng thống Kennedy — cũng bị dời đi.
Trung tâm nói các tác phẩm "vẫn được giữ gìn đầy đủ, không có thay đổi nào đã định hay sắp xảy ra", và những món của Phòng Phi Châu đang được cất trong tòa nhà, nhưng từ chối cho xem. “Blue” sau đó được bán cho nhà từ thiện David Rubenstein, vị cựu chủ tịch bị ông Trump đuổi.
Mùa hè này, ở khu Reach, phần mới xây thêm của trung tâm và dự định vẫn mở khi tòa nhà chính đóng, xuất hiện một loạt phù điêu mạ vàng không đề tên. Trong đó có hình ông Trump giơ nắm tay sau vụ ám sát hụt năm 2024, tỷ phú Elon Musk và Bộ trưởng Y tế Robert F. Kennedy Jr. Người ta tin tác giả là bà Trish Duggan, một nhà tài trợ lớn của ông Trump. Trung tâm từ chối bình luận. Bà Duggan không trả lời.
Tấm bạt che hồi kết
Tháng Bảy năm ngoái, ông Trump xin được của Quốc hội 257 triệu đô la để tu sửa trung tâm. Tháng Chạp, hội đồng bỏ phiếu cho ghi tên ông lên mặt tiền, và nghệ sĩ, khán giả lại bỏ đi thêm đợt nữa. Dân biểu Joyce Beatty của Ohio đứng đơn kiện.
Tháng Ba, ông Trump thay ông Grenell bằng ông Matt Floca, một người quản lý cơ sở vật chất chưa từng lo chương trình nghệ thuật. Hằng tuần, tổng thống gọi điện hỏi đủ thứ, từ nồi hơi mới đến chuyện ông muốn tay vịn ghế trong rạp làm bằng đá cẩm thạch. Một tổng thống có bao nhiêu việc quốc gia, vẫn có thì giờ bàn chuyện tay vịn.
Thẩm phán Christopher R. Cooper phán rằng chỉ Quốc hội mới có quyền đổi tên trung tâm, và ra lệnh gỡ tên ông Trump. Đêm khuya giữa tháng Sáu, ký giả và đám đông kéo đến xem như đi hội. Theo ba người biết rõ chuyện gần đây, xin giấu tên vì sợ bị trả đũa, ông Floca lo cảnh ấy sẽ làm tổng thống nổi giận nên cho phủ bạt kín giàn giáo trong lúc thợ gỡ từng chữ trên tường.
Tên ông Trump nay đã hạ, nhưng tấm bạt vẫn còn. Giới chức nói đó là để bảo trì. Nhưng một mặt tiền đã gỡ xong chữ thì còn gì để bảo trì sau tấm bạt ấy?
Tòa cấm đóng cửa hoàn toàn, nên trung tâm chuyển sang khóa từng khu, lấy cớ an toàn. Sân thượng nhìn ra sông Potomac bị cấm từ giữa hè. Đại Sảnh, dài gần bằng hai sân bóng bầu dục, đóng cửa sau vụ vữa rơi. Cảnh hư hại ấy còn được đưa vào một đoạn phim của Tòa Bạch Ốc, lời thuyết minh do chính ông Floca đọc, để bào chữa cho việc đóng cửa.
Cuối tuần trước, công nhân đội mũ bảo hộ mới đến hút sạch đống đổ nát trên thảm.
Đống vữa ấy đã làm xong nhiệm vụ của nó.
Nguyên Hòa
Tham khảo: phóng sự của Elizabeth Williamson và Julia Jacobs trên nhật báo New York Times.


Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình