Tiêu Tiền: Ba Câu Chuyện Gối Đầu

Kể một câu chuyện nhỏ, gần như một giai thoại vặt vãnh, nhưng nếu ngẫm kỹ lại chứa đựng gần như toàn bộ bi kịch của con người hiện đại trong chuyện tiêu tiền. Một chàng sinh viên đi làm chân giữ xe cho khách sang, chứng kiến một người đàn ông giàu có bước ra, chi hẳn hai mươi mốt ngàn đô la cho một chiếc ghế bành, không phải vì chiếc ghế ấy đặc biệt êm hơn, đẹp hơn, hay bền hơn những chiếc ghế rẻ tiền hơn nhiều, mà đơn giản vì trong đầu người đàn ông ấy có một niềm tin mơ hồ rằng người giàu thì phải mua những thứ như vậy. Không ai bắt ông ta phải mua. Không có luật lệ nào quy định người có tiền bắt buộc phải sắm ghế bành đắt tiền. Nhưng một kịch bản vô hình, được viết sẵn bởi xã hội, bởi quảng cáo, bởi ánh mắt của những người xung quanh, đã âm thầm ra lệnh, và ông ta tuân theo, gần như một cách vô thức.

Đây chính là điểm khởi đầu cho toàn bộ vấn đề: tiêu tiền tưởng như là một bài toán số học, thu nhập trừ chi phí bằng số dư, nhưng thực chất lại là một bài toán tâm lý phức tạp hơn nhiều, nơi phần lớn các quyết định không đến từ nhu cầu thật của bản thân, mà đến từ một phiên bản tưởng tượng của chính mình mà ta nghĩ người khác đang mong đợi. Người đàn ông mua ghế bành không tiêu tiền cho ông ta. Ông ta tiêu tiền cho một hình ảnh, một vai diễn, một kịch bản xã hội đã gán sẵn cho những người ở địa vị của ông. Và điều đáng sợ nhất không phải là việc ông ta lãng phí tiền bạc, mà là việc phần lớn chúng ta, ở một mức độ nhỏ hơn, cũng đang làm y hệt như vậy mỗi ngày mà không hề hay biết.

Nếu câu chuyện chiếc ghế bành cho thấy con người tiêu tiền để đóng đúng vai diễn xã hội gán cho mình, thì câu chuyện về những người giàu nhất thế giới lại phơi bày một sự thật còn cay đắng hơn: ngay cả khi đã đạt đến đỉnh cao tuyệt đối của cuộc chơi tài chính, nỗi bất an vẫn không hề biến mất, nó chỉ đổi hình dạng.

Một trong những nhân vật thường được nhắc tới trong câu chuyện này là một người từng được xem là giàu nhất thế giới, sở hữu tài sản mà cả đời hầu hết mọi người không dám mơ tới, nhưng lại thừa nhận mình ghen tị với những người có tính cách vui vẻ, lạc quan hơn mình. Đây là một nghịch lý đáng để dừng lại thật lâu mà suy ngẫm: một người có thể mua gần như bất cứ vật thể nào trên đời, lại không thể mua được chính cái năng lực cảm thấy vui vẻ mà một người bình thường, thu nhập khiêm tốn, đôi khi lại có sẵn một cách tự nhiên. Tiền bạc, hóa ra, có một giới hạn rất cụ thể trong phạm vi tác động của nó: nó mua được sự tiện nghi, mua được sự an toàn trước những rủi ro vật chất, mua được thời gian không phải lo âu về hóa đơn, nhưng nó không hề có khả năng cấy ghép trực tiếp vào tâm hồn một người cái khả năng an nhiên, cái khả năng nhìn đời bằng ánh mắt nhẹ nhõm. Đây là hai hệ thống vận hành khác nhau, một bên là hệ thống vật chất, đo đếm được, cộng trừ được, một bên là hệ thống nội tâm, không tuân theo phép cộng trừ đó chút nào.

Con số thường được nhắc kèm theo câu chuyện này còn gây sốc hơn: trong nhóm mười người đàn ông giàu nhất thế giới, người ta đếm được tới mười ba cuộc hôn nhân đổ vỡ. Con số này đáng để phân tích kỹ hơn một chút, vì nó không chỉ đơn thuần là thống kê giật gân để gây ấn tượng. Nó gợi ý một cơ chế tâm lý cụ thể: khi một người đạt đến một mức độ quyền lực và tài sản quá lớn, người đó rất dễ rơi vào một trạng thái mà mọi mối quan hệ xung quanh dần bị nhuốm màu nghi ngờ, không còn chắc chắn ai đang yêu thương mình vì con người thật của mình, và ai đang ở gần mình chỉ vì khối tài sản đang tỏa ra xung quanh như một thứ ánh sáng hấp dẫn. Sự giàu có cực độ, thay vì mang lại cảm giác an toàn tuyệt đối trong các mối quan hệ, đôi khi lại gieo vào lòng người ta một dạng cô đơn đặc biệt, cô đơn giữa rất nhiều người vây quanh, một cảm giác không bao giờ thực sự chắc chắn về động cơ của bất cứ ai. Từ góc độ tâm lý học, đây là một dạng biến thể của sự mất kết nối: càng có nhiều nguồn lực để mua chuộc sự chú ý của người khác, người ta càng khó phân biệt được đâu là tình cảm thật, đâu là sự cuốn hút bởi chính khối tài sản mình đang mang, và nghi ngờ đó, một khi đã cắm rễ, sẽ âm thầm phá hoại chính những mối quan hệ lẽ ra phải là chỗ dựa vững chắc nhất.

Nhìn rộng ra, ta có thể rút ra một quy luật thú vị: tiền bạc giỏi giải quyết những vấn đề có thể mua được bằng tiền, nhưng đời sống nội tâm và các mối quan hệ con người vốn không phải là những món hàng, nên chúng nằm ngoài tầm với của bất cứ số dư tài khoản nào, dù lớn đến đâu. Người đàn ông giàu nhất thế giới ghen tị với người vui vẻ hơn mình chính là bằng chứng sống động nhất cho quy luật đó.

Nếu hai câu chuyện trên cho thấy tiền bạc bị chi phối bởi kỳ vọng xã hội và không đủ sức chữa lành nỗi cô đơn nội tâm, thì câu chuyện thứ ba lại mở ra một cánh cửa hoàn toàn khác để hiểu vì sao con người cảm thấy hạnh phúc hay bất hạnh, và cánh cửa đó hóa ra chẳng liên quan gì đến số tiền tuyệt đối trong túi cả.

Một người đàn ông mù bẩm sinh, sống trong bóng tối suốt bốn mươi sáu năm đầu đời, bất ngờ được phẫu thuật phục hồi thị lực. Khoảnh khắc khiến ông xúc động đến rơi nước mắt không phải là lúc nhìn thấy một cảnh hoàng hôn rực rỡ, một tác phẩm nghệ thuật vĩ đại, hay gương mặt người thân yêu. Đó chỉ là một tấm thảm rất bình thường trải trên sàn phòng khám bác sĩ, thứ mà bất cứ ai từng có thị lực bình thường sẽ lướt qua mà không buồn để ý, thậm chí có thể còn chê là cũ kỹ, xấu xí. Nhưng với một người vừa bước ra khỏi bốn mươi sáu năm bóng tối, tấm thảm ấy là một phép màu, một bằng chứng sống động của việc thế giới thị giác có thật, đẹp đẽ theo một cách không thể diễn tả bằng lời.

Câu chuyện này, đặt cạnh hai câu chuyện trước, bỗng nhiên soi sáng cho nhau theo một cách rất bất ngờ. Nó cho thấy hạnh phúc của con người không được đo bằng giá trị tuyệt đối của những gì họ đang sở hữu hay đang nhìn thấy, mà được đo bằng khoảng cách giữa những gì họ từng có và những gì họ đang có bây giờ. Người đàn ông từng mù không so sánh tấm thảm đó với những tấm thảm đẹp hơn mà ông chưa từng thấy, ông so sánh nó với bốn mươi sáu năm không thấy gì cả, và trong phép so sánh đó, một tấm thảm tầm thường trở thành kỳ quan. Ngược lại, người đàn ông giàu nhất thế giới, khi so sánh cuộc sống của mình, không so với những người khốn khó hơn để thấy mình may mắn, mà lại vô thức so sánh với một tiêu chuẩn hạnh phúc trừu tượng nào đó, có thể là hình ảnh của những người có vẻ vui tươi hơn ông, và trong phép so sánh đó, cả núi tài sản của ông cũng không đủ để lấp đầy khoảng trống.

Đây có lẽ là quy luật quan trọng nhất mà cả ba câu chuyện, khi đặt cạnh nhau, cùng nhau chỉ ra: cảm giác giàu có hay nghèo khó, hạnh phúc hay bất mãn, phần lớn không phải là một con số cố định, mà là một tỷ số, một phép chia giữa thực tế đang có và kỳ vọng đang mang trong đầu. Nếu kỳ vọng thấp hơn thực tế, dù thực tế đó khách quan chỉ là một tấm thảm rẻ tiền, người ta vẫn cảm thấy dư dả, biết ơn, thậm chí rơi nước mắt vì sung sướng. Nếu kỳ vọng cao hơn thực tế, dù thực tế đó khách quan là cả một đế chế tài sản khổng lồ, người ta vẫn có thể cảm thấy thiếu thốn, ghen tị, bất an.

Bây giờ, thử ghép cả ba mảnh lại với nhau, ta sẽ thấy chúng không phải là ba giai thoại rời rạc minh họa cho ba ý riêng biệt, mà thực chất đang mô tả ba giai đoạn khác nhau của cùng một cỗ máy tâm lý đang vận hành âm thầm trong đầu mỗi người.

Giai đoạn đầu tiên, minh họa bằng chiếc ghế bành, là giai đoạn hình thành kỳ vọng. Kỳ vọng của con người hiếm khi tự sinh ra từ chính nhu cầu nguyên thủy của họ, phần lớn được cấy vào từ bên ngoài, từ những gì xã hội ngầm định là biểu tượng của thành công, của địa vị, của việc đã đến đích. Người đàn ông mua ghế bành không hề tự hỏi bản thân mình có thực sự cần một chiếc ghế như vậy hay không, ông chỉ đơn giản làm theo kịch bản đã được viết sẵn cho vai diễn người giàu mà ông đang thủ vai. Đây chính là lúc kỳ vọng bị thổi phồng lên một cách nhân tạo, không dựa trên nhu cầu thật, mà dựa trên hình ảnh cần phải giữ.

Giai đoạn thứ hai, minh họa bằng câu chuyện những người giàu nhất thế giới, là hậu quả của việc sống lâu dài với những kỳ vọng bị thổi phồng đó. Khi một người quen dần với việc phải liên tục đáp ứng một hình ảnh, một tiêu chuẩn ngày càng cao, người đó dần đánh mất khả năng cảm nhận sự đủ đầy. Ranh giới của "đủ" cứ liên tục bị đẩy lùi ra xa, mỗi khi đạt tới một cột mốc, cột mốc mới lại xuất hiện ngay phía trước, và trong quá trình chạy đuổi theo những cột mốc không bao giờ dừng lại đó, các mối quan hệ, vốn cần thời gian, sự tin tưởng, sự chân thành để vun đắp, lại thường bị hy sinh hoặc bị vấy bẩn bởi chính sự nghi ngờ mà khối tài sản mang lại.

Giai đoạn thứ ba, minh họa bằng tấm thảm và người đàn ông vừa được phục hồi thị lực, là bằng chứng ngược lại cho thấy cỗ máy này hoàn toàn có thể vận hành theo chiều tích cực nếu kỳ vọng được đặt đúng chỗ. Khi một người, vì bất cứ lý do gì, trải qua một giai đoạn thiếu thốn thực sự trước đó, kỳ vọng của họ tự động được kéo xuống một mức thấp hơn, và chính nhờ vậy, những điều bình thường nhất của cuộc sống, ánh sáng, màu sắc, một tấm thảm cũ kỹ, bỗng nhiên tỏa sáng rực rỡ trong mắt họ. Không phải thế giới đã thay đổi để trở nên đẹp hơn, mà chính kỳ vọng của người quan sát đã được đặt lại đúng vị trí khiêm tốn hơn, và từ vị trí khiêm tốn đó, cái đẹp vốn dĩ luôn ở đó mới có cơ hội được nhìn thấy trọn vẹn.

Nói đến đây, có thể có người sẽ nhún vai bảo rằng đây chẳng qua chỉ là một biến thể khác của câu nói cũ kỹ, hãy biết đủ, hãy biết ơn những gì mình đang có, một lời khuyên đã được lặp đi lặp lại đến mức sáo rỗng trong vô số cuốn sách self help, trong lời răn của hầu hết các tôn giáo lớn, trong cả câu tục ngữ dân gian của bất cứ nền văn hóa nào.

Nhưng cái giá trị thực sự của ba câu chuyện này không nằm ở việc nhắc lại một chân lý cũ, mà nằm ở việc chỉ ra chính xác cơ chế tâm lý cụ thể phía sau chân lý đó, giúp ta hiểu vì sao biết chân lý này rồi mà vẫn cực kỳ khó áp dụng vào đời sống thật.

Lý do khiến lời khuyên biết đủ khó thực hành nằm ở chỗ kỳ vọng của con người hiếm khi là một lựa chọn có ý thức. Không ai thức dậy vào buổi sáng và chủ động quyết định, hôm nay tôi sẽ kỳ vọng nhiều hơn vào cuộc sống của mình. Kỳ vọng được cấy vào một cách âm thầm, qua quảng cáo, qua mạng xã hội, qua ánh mắt so sánh của người xung quanh, qua chính câu chuyện mà văn hóa nơi ta sống kể đi kể lại về thế nào là một cuộc đời thành công. Một người lớn lên trong một môi trường mà ai cũng ngầm hiểu rằng phải có nhà to, xe đẹp, đám cưới linh đình mới được xem là đã sống ra hồn, sẽ khó lòng cảm thấy đủ đầy dù thu nhập của họ đã cao hơn rất nhiều so với cha mẹ mình ngày xưa, đơn giản vì cột mốc so sánh của họ không phải là quá khứ thiếu thốn của cha mẹ, mà là hiện tại xa hoa của những người xung quanh đang phô bày trên khắp các nền tảng mạng xã hội mỗi ngày.

Đây chính là lúc câu chuyện chiếc ghế bành, câu chuyện người giàu ghen tị, và câu chuyện tấm thảm, hợp lại thành một bài học có tính ứng dụng thực tế hơn nhiều so với một câu khẩu hiệu suông. Bài học đó không phải là hãy ngừng kiếm tiền, hay hãy giả vờ mình không cần tiền, mà là hãy chủ động chất vấn nguồn gốc của từng kỳ vọng cụ thể trước khi bỏ tiền ra đáp ứng nó. Trước khi mua một thứ gì đó đắt tiền, câu hỏi đáng giá nhất không phải là mình có đủ tiền để mua hay không, mà là mình đang mua nó cho chính mình, hay đang mua nó cho một nhân vật nhập vai diễn tuồng nào đó mà mình tưởng người khác đang chờ đợi mình thủ vai này. Và trước khi cảm thấy bất mãn vì chưa đạt được một cột mốc tài chính nào đó, câu hỏi đáng giá không kém là cột mốc đó do chính mình đặt ra dựa trên nhu cầu thật, hay chỉ là một con số vay mượn từ hình ảnh của người khác mà mình vô tình lấy làm chuẩn so sánh cho chính đời mình.

Ba câu chuyện nhỏ, một chiếc ghế bành đắt tiền được mua chỉ để đóng đúng vai diễn, một khối tài sản khổng lồ không đủ sức mua lại sự an nhiên nội tâm, và một tấm thảm rẻ tiền khiến một người rơi nước mắt vì hạnh phúc, khi đặt cạnh nhau, vẽ nên một bản đồ khá đầy đủ về cách tâm lý con người vận hành xung quanh chuyện tiền bạc. Tiền, tự bản thân nó, chỉ là một con số trung tính, không mang sẵn khả năng gây hạnh phúc hay bất hạnh. Chính cách con người gán kỳ vọng vào con số đó, kỳ vọng vay mượn từ xã hội, kỳ vọng bị thổi phồng theo thời gian, hoặc kỳ vọng được đặt lại đúng chỗ sau một giai đoạn thiếu thốn, mới thực sự quyết định con số đó sẽ mang lại cảm giác gì cho người sở hữu nó.

Nếu phải rút ra một điều duy nhất, đáng nhớ nhất, từ cả ba câu chuyện, có lẽ đó là: hãy cẩn trọng với câu hỏi mình đang thực sự tiêu tiền cho cái gì, và cẩn trọng hơn nữa với câu hỏi mình đang lấy cái gì làm thước đo để biết mình đã đủ. Người đàn ông mua ghế bành đã quên mất câu hỏi đầu tiên. Người đàn ông giàu nhất thế giới có lẽ đã đánh mất câu hỏi thứ hai từ rất lâu. Còn người đàn ông vừa nhìn thấy tấm thảm, chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, đã vô tình chạm được vào chính xác điều mà cả hai người kia đã bỏ lỡ suốt cả một đời tìm kiếm.