Nữ tử tù Christa Pike. Nạn nhân Colleen Slemmer (hình nhỏ) và lá thư bà Pike gửi NBC.
(Hình: Chụp từ video)
(Hình: Chụp từ video)
Cuối tháng 9 đầu tháng 10, giữa hàng loạt những hành động vô pháp không giới hạn từ Washington, có hai sự kiện ở hai tiểu bang, chiếm nhiều vị trí trên bề mặt báo chí, vạch trần thêm những mảng tối của nước Mỹ. Cả hai đều liên quan đến nạn nhân và tội phạm, cái chết và sự sống, công lý và đạo đức, thù hận và tha thứ. Bài viết này, nói về chuyện một nữ tử tù. Bà lẽ ra đã đi vào lịch sử Tennessee khi là người phụ nữ đầu tiên bị hành quyết tại ở tiểu bang trong hơn 200 năm qua. Nhưng bà vừa đối diện với cái chết hai lần. Có lần thứ ba hay không vẫn chưa biết.
Bà Christa Pike, 50 tuổi, là tội phạm giết người từ năm 18 tuổi. Đến năm 50 tuổi, vẫn là tội phạm, nhưng đồng thời là nạn nhân của một “quy trình chết” không thành công và bất ổn. Sống không được, chết cũng không xong, là những gì bà Pike phải trải qua từ 8 giờ tối thứ Tư đến hiện tại.
Nạn nhân của bà Pike là Colleen Slemmer. Nếu còn sống, năm nay bà 51 tuổi. Gia đình của bà vừa tổ chức sinh nhật cho bà tháng trước.
Hai Mũi Thuốc Độc
Mỗi tiểu bang quy định loại thuốc độc dùng để hành quyết khác nhau. Một loại là sử dụng phác đồ gồm ba loại thuốc khác nhau: gây mê, làm liệt cơ và làm ngừng tim. Hai là chỉ sử dụng một loại thuốc duy nhất.
Tiểu bang Tennessee áp dụng phương thức thứ hai, sử dụng mũi tiêm chứa pentobarbital, một loại thuốc thuộc nhóm barbiturat.
"Pentobarbital thường phát huy tác dụng chỉ trong vòng vài giây đến vài phút sau khi tiêm," ông Richard Levy, giáo sư chuyên ngành gây mê và nhi khoa tại Stanford University School of Medicine cho biết.
Trong cuộc họp báo vào tối thứ Tư, các nhà báo chứng kiến vụ hành quyết bất thành đã mô tả cảnh Pike ngáy và kêu đau. Cô đạp chân liên tục đến mức làm rơi tấm khăn phủ trên người. Có những lúc rèm được kéo lại và các nhà báo chỉ có thể nghe thấy âm thanh từ bên trong.
Một xe cấp cứu đã đến nhà tù nơi Pike bị hành quyết rồi rời đi. Theo hồ sơ tòa án liên bang trực tuyến, hỗ trợ về y tế đang diễn ra.
Ông John North, một nhà sản xuất điều tra của đài truyền hình WBIR ở Knoxville nói với NBC: “Có vẻ như chuyện này (cuộc hành quyết) không diễn ra như họ nghĩ. Nhưng chúng tôi không biết điều đó. Khi chúng tôi rời khỏi tòa nhà, theo những gì chúng tôi biết, có lẽ bà ấy vẫn còn sống."
Tori Gessner, phóng viên kiêm người dẫn chương trình của đài WKRN tại Nashville – người từng chứng kiến năm vụ hành quyết tại tiểu bang này – đã phát biểu tại một cuộc họp báo: "Không có gì xảy ra ngày hôm nay là bình thường hay đúng theo quy trình cả.”
Các nhân chứng thuộc giới truyền thông cho biết tấm màn che buồng hành quyết được kéo lên lần đầu tiên vào lúc 7 giờ 26 phút tối.
Phóng viên Gessner kể lại rằng lúc 7 giờ 34 phút, người ta nghe thấy bà Pike nói: "Cánh tay tôi cảm giác như sắp nổ tung vậy” và hỏi: "Chuyện này thường diễn ra như vậy sao?”
Các luật sư của Pike cho biết, khoảng 8 giờ tối, liều thuốc độc thứ hai trong quy trình tiêm thuốc diễn ra, ngay trước khi tấm màn ngăn cách phòng thi hành án bị kéo lại. Các nhân chứng thuộc giới truyền thông cho biết họ vẫn nghe thấy tiếng Pike ngáy cũng như tiếng cửa đóng mở trước khi họ nhận yêu cầu rời khỏi nhà tù.
Người phát ngôn của Sở Cải Huấn cho biết tiểu bang đã "tuân thủ mọi bước trong quy trình thi hành án hợp pháp và đã được thiết lập, vốn được Văn phòng bộ trưởng Tư pháp phê chuẩn.” Đồng thời khẳng định rằng "loại hóa chất dùng để tiêm thuốc độc trong quy trình này luôn mang lại hiệu quả.”
“Đêm qua không chỉ là sự kém hiệu quả. Đó là sự tàn nhẫn và tra tấn,” luật sư Randy Spivey nói. “Christa đã phải chịu đựng sự trừng phạt khắc nghiệt hơn bất kỳ ai khác trong lịch sử án tử hình tại Mỹ.”
Cho đến sáng thứ Năm, câu chuyện về đêm hành quyết kinh hoàng hiện diện khắp trang nhất các tờ báo lớn. Dòng tiêu đề của họ giống nhau ở chi tiết: “Tù nhân tại Tennessee đang trong tình trạng nguy kịch sau vụ hành quyết thất bại mang tính chất ‘tra tấn’”
Cuộc tranh luận về công lý từ lâu
Án tử hình là một phần của lịch sử Hoa Kỳ từ thời thuộc địa. Vụ hành quyết đầu tiên xảy ra ở Jamestown, Virginia, năm 1608. Trong thời kỳ đầu, án tử hình áp dụng cho rất nhiều tội danh, không chỉ giết người. Sang thế kỷ XIX, các tiểu bang bắt đầu thu hẹp phạm vi tội danh bị xử tử và chuyển các cuộc hành quyết từ nơi công cộng vào nhà tù.
Một bước ngoặt lớn xảy ra năm 1972, khi Tối Cao Pháp Viện (TCPV) phán quyết trong vụ Furman v. Georgia rằng cách áp dụng án tử hình khi đó mang tính tùy tiện, vi phạm Tu Chính Án thứ 8 về hình phạt “tàn nhẫn và bất thường.” Các tiểu bang phải viết lại luật về án tử hình. Năm 1976, trong vụ Gregg v. Georgia và các vụ liên quan, TCPV cho phép án tử hình được tiếp tục nếu các thủ tục xét xử và tuyên án đáp ứng những tiêu chuẩn hiến định. Năm 1977, Gary Gilmore trở thành người đầu tiên bị hành quyết tại Mỹ sau thời gian án bị đình chỉ.
Sau năm 1999, việc sử dụng án tử hình giảm mạnh. Đến năm 2026, 27 tiểu bang vẫn duy trì án tử hình, bên cạnh chính phủ liên bang và quân đội Mỹ. 23 tiểu bang đã bãi bỏ hình phạt này. Tuy nhiên, việc “còn giữ” không đồng nghĩa với “thường xuyên thi hành”. Nhiều bang vẫn giữ án tử hình trên luật nhưng nhiều năm không thực hiện một vụ hành quyết nào.
Giới xã hội học và tội phạm học từ lâu tập trung vào ba câu hỏi: án tử hình có ngăn ngừa giết người hay không? Có được áp dụng công bằng hay không? Và hệ thống Tư Pháp có thể tránh những bản án oan hay không?
Về tác dụng răn đe, một nghiên cứu lớn của National Research Council thuộc National Academies năm 2012 kết luận rằng những nghiên cứu hiện có không đủ cơ sở để xác định liệu án tử hình có làm giảm tỷ lệ giết người hay không. Các nghiên cứu xã hội học cũng thường không tìm thấy bằng chứng thuyết phục về tác dụng răn đe.
Một vấn đề khác là bất bình đẳng chủng tộc và xã hội. Các nhà xã hội học đã nghiên cứu mối liên hệ giữa chủng tộc, nghèo đói, địa lý và khả năng một bị cáo nhận án tử hình. Một tổng quan trên Sociology Compass cho thấy cuộc tranh luận hiện đại ngày càng chuyển từ vấn đề “án tử hình có hợp hiến không” sang câu hỏi về tính chính xác, công bằng và nguy cơ phân biệt đối xử.
Cuối cùng là nguy cơ án oan. Nghiên cứu được công bố trên Proceedings of the National Academy of Sciences ước tính khoảng 4% những người từng bị kết án tử hình ở Mỹ có thể vô tội.
Vì thế, trong xã hội học hiện đại, án tử hình không chỉ được xem như một hình thức trừng phạt đối với cá nhân phạm tội, mà còn là một vấn đề xã hội liên quan đến quyền lực nhà nước, bất bình đẳng, chủng tộc, nghèo đói, sai lầm tư pháp và niềm tin vào hệ thống công lý. Tranh luận vì thế không chỉ xoay quanh câu hỏi “người phạm tội có đáng chết hay không” mà còn là câu hỏi liệu một xã hội có thể trao cho nhà nước quyền quyết định sự sống và cái chết mà không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ sai lầm hay không.
Tội lỗi, tha thứ, hận thù
Tranh luận thì không bao giờ dứt. Bên cạnh lý lẽ, luật lệ, còn rất nhiều những chất xúc tác khác cấu thành nên các sự việc, nguyên nhân và kết quả.
Các nhà vận động xã hội từ lâu đã lập luận rằng bà Pike cần được ân xá khỏi danh sách tử tù. Tổ chức Ân xá Quốc tế cũng ghi nhận việc bà từng phải chịu đựng nạn hiếp dâm, bạo lực tình dục và thể xác, cũng như sự ngược đãi và bỏ bê trong suốt thời thơ ấu. Tất cả những điều đó là vết thương sâu đậm cho một đứa trẻ khi đến tuổi trưởng thành.
Trước khi bà Pike biết tin vào thứ Hai rằng Thống đốc Lee sẽ không can thiệp vào vụ án của mình, bà đã viết trong một lá thư gửi NBC News: “Dù có được ân xá hay không, lòng tôi vẫn bình an.”
“Tôi không sợ cái chết. Tôi chỉ lo lắng về quy trình thực hiện mà thôi,” nữ tù nhân đã ở trong khu tử tù hơn ba thập niên viết như thế.
Đêm thứ Tư, giữa nhóm truyền thông và luật sư của bà Pike, có gia đình của nạn nhân. Bà May và ông Raul Martinez Jr., cha mẹ của Colleen Slemmer ngồi trong phòng quan sát khi quá trình thi hành án tử hình đối với Christa Pike bắt đầu lúc 6 giờ 30 phút chiều 30/9.
Ông bà Martinez chia sẻ với tạp chí PEOPLE rằng họ đã chờ đợi suốt nhiều giờ và sẵn sàng chứng kiến cảnh thi hành án đối với người phụ nữ đã sát hại con gái họ vào năm 1995.
Bà May, người đã trò chuyện với tạp chí PEOPLE khi đang lái xe từ Tennessee trở về Florida, cho biết bà suýt chút nữa đã tự mình thực thi công lý.
"Nếu có thể bước vào căn phòng đó, tôi đã cầm con dao rọc giấy và rạch nát người cô ta y như cách cô ta đã làm với Colleen," bà May nói.
Hơn 30 năm qua, bà May không còn là người phụ nữ như bà từng là nữa, theo lời bà nói với NYT. Những ngày lễ không còn ý nghĩa. Niềm vui cũng bỏ đi. Tâm trạng của một người mẹ mất con vĩnh viễn không có gì bù đắp được. Chứng kiến cảnh hành quyết người đã giết con gái mình, bà May nói rằng đó là điều bà chờ đợi mấy chục năm qua. Nhưng bà tuyệt nhiên không nói đó là điều sẽ mang lại cho bà sự thanh thản.
Như đã nói, cuộc hành quyết bà Pike xuất hiện dày đặt trên báo chí và diễn đàn mạng xã hội. Sau hai mũi thuốc độc không thành và đang trong tình trạng nguy kịch, nhiều ý kiến đóng góp cho chính quyền tiểu bang về vài “phương pháp khác”.
Michael Knowles, diễn giả chính tại Bữa sáng Cầu nguyện Công giáo Quốc gia Thường niên diễn ra vào tháng Ba vừa qua, đăng trên X: “Liệu các đao phủ của tiểu bang có từng cân nhắc việc đưa Christa Pike vào rừng và đập nát hộp sọ cô ta bằng một tảng đá hay không?”
Thượng nghị sĩ Marsha Blackburn, người đang tranh cử để thay thế ông Bill Lee trở thành ứng viên thống đốc Cộng hòa ở Tennessee, phát biểu trên mạng xã hội rằng: "Câu trả lời rất đơn giản: hãy khôi phục lại ghế điện và thực thi công lý nhanh chóng cho các nạn nhân này." Theo các hồ sơ tiểu sử chính thức, bà Blackburn và chồng là những thành viên tích cực của Nhà thờ Christ Presbyterian tại Tennessee.
Donald Trump chiều hôm nay trả lời báo chí, nói rằng “vụ hành quyết lẽ ra không nên quá khó khăn đến như thế.”
Chưa rõ điều gì sẽ diễn ra tiếp theo, nhưng Thống đốc Bill Lee đã tạm dừng các vụ hành quyết còn lại của bang Tennessee trong năm 2026 và ra lệnh tiến hành đánh giá độc lập về quy trình thi hành án tử hình của bang.
Christa Pike là một tội phạm – tội phạm giết người nhẫn tâm – đó là sự thật không thay đổi được. Sự thật là bà May vĩnh viễn mất đứa con gái. Sự thật là Colleen Slemmer không bao giờ sống lại. Những người rao giảng thánh kinh và đầy đức tin kêu gọi oán phải trả bằng oán, thậm chí đập nát sọ người phạm tội, là sự thật. Và đêm thứ Tư, một nữ tử tù phải chết hai lần và bất thành, đó cũng là sự thật.
Kalynh Ngô
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình