Đoãn Quốc Sỹ, 1923-2025
Ảnh: tài liệu của Gia đình Doãn Quốc Sỹ.
Cụ Doãn Quốc Sỹ mất ngày 14/10/2025 và lễ tiễn biệt là ngày 1/11/2005 tại chùa Bảo Quang Santa Ana Hoa Kỳ từ rất xa xôi, chúng tôi luôn hướng về lễ phục tang của người, người chiến sĩ cầm bút, rất hiền hòa với người, với hoàn cảnh, lúc nào và suốt cả cuộc đời an nhiên tự tại, thận trọng và tri kiến: tri kiến với lòng mình và với tất cả nhân quần xã hội xung quanh:
“Gương trong mình lại soi mình
Thấy tình thăm thẳm thấy hình phù du”
Cụ cũng là một nhà giáo, một nhà giáo dậy dỗ và yêu mến học trò với thâm tình êm đềm và chân thực. Mà trong lễ tiễn biệt cụ thì nhà báo Nguyễn Văn Khanh đã thổ lộ… vâng, hôm lễ, rất đông người đến tưởng niệm, phục tang vì lòng quý mến, vì ân tình, vì nghĩa nặng.
Cụ, đẹp cả người, đẹp cả nết, mà ai cũng thấy, nghĩ không cần nhắc lại nhiều nữa.
Chỉ nhắc lại câu nói của nhà báo Đ Q Anh Thái cũng đầy đủ để nói lên phong cách của cụ, “quân tử chi giao đạm nhược thủy”.
Chúng tôi biết cụ từ rất lâu, qua các tác phẩm nổi tiếng như bộ tiểu thuyết: Ba sinh hương lửa, Khu rừng lau, Tình yêu thánh hóa, Người đàn bà bên kia vĩ tuyến…
Chúng tôi đọc đi đọc lại rất say sưa, hâm mộ từ lúc còn học trung học. Vậy mà sau này, lớn lên, vào các trường đại học, chúng tôi mới được biết cụ Doãn bằng xương bằng thịt, khi nghe cụ giảng, nghe cụ nói xong, một anh bạn sinh viên ĐHSP đã thốt lên lời: cụ đẹp quá, đẹp từ ý nghĩ, tới ngôn từ… hèn gì! Đó là anh Nguyễn Viết Sơn, cứ nhắc lại, hèn gì!
Biết cụ từ lâu, nhưng chúng tôi không được vào lớp học của cụ, tuy vậy có nhiều lần thầy Nguyễn Đăng Thục, mời cụ thỉnh giảng ở đại học văn khoa Saïgon, chúng tôi đã được nghe những lời giảng giải, , những lời vàng ngọc của cụ, hôm đấy cụ nói về vấn đề “dinh tê”, là chỉ dậy cho thanh niên sinh viên tại sao lại có vấn đề dinh tê, là việc đi kháng chiến, rồi lại đổi ý về thành phố… đã lâu rồi, tôi vẫn nhớ lơ mơ là thầy giảng cặn kẽ từ đầu, từ ngôn từ… dinh là đi, là đi về (như trong câu: anh đưa nàng về dinh, vậy đó, vậy đó, phải đúng không, anh Nguyễn Viết Sơn?) còn tê là nhại theo chữ tây thời Pháp thuộc, ý nghĩa của chữ rentrée! Nếu tôi nhớ lơ mơ thì xin một chữ đại xá! Tại vì lâu quá lâu rồi.
Thưa tiếp theo phần định nghĩa từ dinh tê, về thành, là người nói tại sao rất nhiều trí thức đi theo phong trào kháng chiến CS, rồi lại từ bỏ về thành phố.
Người trình bầy rõ lý do đó, là vì cộng sản lừa dối lòng yêu nước của thanh niên ái quốc, họ gian xảo lừa dối lòng yêu nước của thanh niên ái quốc, họ gian xảo lừa bịp, miệng lưỡi để phong tỏa tình nghĩa, bóp nghẹt vật chất để đè chết bao tử nhân dân, hòng mua rẻ linh hồn. Cụ dẫn chứng nhiều trường hợp cụ thể. Tiếp theo, giờ sau đó, cụ Doãn cũng nói về thế giới tư bản ở thực dân, để đối chiếu với CS, tư bản ở thực dân, cũng do vật chất, họ đưa cái mồi vật chất ra quyến rũ để giam lỏng tinh thần yêu nước của sĩ phu.
Ôi thôi, thì cả hai đều thất bại cụ từ tốn đi tới kết luận, cả hai phía đều thất bại, vì linh hồn con người chỉ có thể tồn tại bên nhau, sống bên nhau bằng tình thương chơn thực với tâm từ bi và sự qua lại đối đãi cân bằng với tâm thành, yêu mình và yêu người.
Trong khi nói về tác phẩm “khu rừng lau” người xúc động nhấn mạnh: cách giữ gìn giang sơn tổ quốc này hiệu nghiệm là phải phát triển ngay khu rừng văn hóa. Sau này, vào Nam người chủ trương và đã gầy dựng nên nhóm sáng tạo nhà văn, nhà giáo Doãn Quốc Sỹ, người là hơi thở của văn chương dân tộc, ngài là tiêu biểu của trí thức Việt Nam trong lành, nhân bản, tất cả để cấu trúc ra một con người hiền lương một quân tử.
“Thế đấy” ngài thuyết giảng rằng, đau khổ trong mọi hoàn cảnh mọi vướng bận, mọi nghịch cảnh… thì đau khổ và cả thất bại tự nó vô trách nhiệm, vấn đề quan trọng là sau đó, sau đau khổ, hay trong đau khổ … chúng ta phải chiêm nghiệm và học được những gì trong đau khổ để quay đầu ra! Để thoát thân và thoát tâm.
Lý giảng mãi thì nghe cũng nhiều rồi. Mà có một lần đó, chúng tôi, nhóm sinh viên hay la cà vẩn vơ ở cổng trường sư phạm, thì cụ Doãn đi ra từ phía trong lối cổng, lúc đó chiều chiều, nắng tắt, chúng tôi ồn ào chào thầy ạ, thầy ạ… chúng con chào thầy…
Cụ dừng đi, cười hiền: “này các bạn, học xong hết cours, tối, chiều rồi, các em nên về nhà đi. Đừng nấn ná ở đây, trời tối, không hay đâu… về an ninh, cướp giật… rồi ma mãnh… mấy đứa tôi hào hứng tò mò chăn thầy lại, hỏi:
Có ma ở đây, thiệt hả thầy…?
Có thiệt đấy, ma của anh Liêm… bị súng đạn lạc, hồi loạn Bình Xuyên bắn nhau ấy mà… cứ hỏi cụ Toản, cụ ấy kể rõ cho các cô nghe, cụ Toản mục kích hẳn hoi…
Ôi ôi, thầy Toản nói là nhảm nhí… thầy Toản không kể đâu. Tụi con xin thầy kể cho chúng con nghe đi, thầy cứ kể vắn tắt cũng được…
Là thế này, anh sinh viên tên Liêm, anh ấy rất chăm học, học gạo, anh ấy là con mọt sách, như là anh ấy là sinh viên bên khoa học, ngày giờ cours trong giảng đường, ăn qua loa, xong, là anh lại đọc sách, học đấy, cứ thấy một anh sinh viên dáng gầy mỏng manh, đeo kính cận, cầm một cuốn sách… vừa đi vừa đọc vừa học từ gốc cây này sang gốc cây kia ở nơi cổng trường sư phạm này là đúng anh đó đó.
… Thì nghe đâu, thời cụ Diệm, Bình Xuyên và quốc gia đang kịch chiến, trường đóng cửa, mà anh ta vẫn đến đây học, lúc thì quyển sách được đưa ra trước mặt, lúc ôn thì cầm sách sau lưng, hai tai chéo sau lưng, dáng người cong cong, vừa đi miệng vừa lẩm nhẩm ôn bài… là học gạo mà. Súng đạn bất kể, vẫn cứ gạo là gạo… sách cầm chéo ra sau mông… học bất kể quân thần súng đạn. Rồi oan nghiệt tới, một phát đạn nhẹ nhàng phạm trúng ngực anh, và anh mất bên quyển sách vật lý, định đề Euclide thấm đẫm máu đỏ.
Đã lâu lắm rồi, bao năm qua đi, nhưng oan khuất vẫn bên hàng cây này, lâu lâu anh lại về đây, cắm đầu đi đi lại lại… như gạo bài… tội nghiệp… gạo bài thiên thu…
Hết rồi, thôi chúng ta cùng về đi… đừng trễ quá, gặp anh Liêm tới… cũng phiền… chúng tôi cũng cuống quýt, ríu rít đi theo thầy rời khỏi cổng trường.
Rồi khi sau, đã thi xong, tốt nghiệp ngành… thì cũng một lần, cụ Đàm Xuân Thiều tổ chức một buổi tu nghiệp về quản trị học đường, thầy Doãn được mời tới, sau khi thầy Lưu Khôn giảng thuyết về ý nghĩa của ngành sư phạm, là cải tạo nhân tâm, mở mang trí tuệ và nâng cao văn hóa… thầy Lưu Khôn ôn hòa và trung thực khéo léo bao nhiêu, sau đó tới thầy Doãn Quốc Sỹ cũng từ tốn và rõ ràng chỉ bảo cách gần hơn để điều khiển trường lớp, thầy Doãn lo xa và ân cần khuyên cách làm sổ sách, ghi giờ dậy thêm, sổ chi thu, sổ điểm danh, sổ điểm bài các lớp… đã lâu lắm rồi, nhưng chúng tôi nhớ không lầm thì thầy Doãn chu đáo dặn là mỗi cuốn sổ nên làm hai cuốn, một cuốn để ghi chép lung tung, chi tiết khi cần thiết. Một cuốn thứ hai để ghi lại, rõ ràng sạch sẽ, trong sáng, phòng khi có cần truy tìm một rắc rối nào đó, và trình diện sẳn sàng khi thanh tra tới thanh tra. Thầy chu đáo và lo xa cho học trò.
Chúng tôi noi cái gương sáng cẩn thận, tận tâm và chu đáo suốt đời của thầy Doãn.
Chúng tôi cũng thầm nghĩ trong lòng và đoán lờ mờ ra tại sao khi viết văn, ngài không lấy hay dùng một bút hiệu, một bút danh nào khác… mà cứ chung thủy lấy một cái tên duy nhất từ cha sanh mẹ đẻ là Doãn Quốc Sỹ.
Thưa là vậy,, sống chết là quy luật trời đất tự thiên thu. Thầy ra đi với tuổi hạc vàng đại thọ. Chúng con kính cẩn nghiêng mình và nghiêng lòng thành từ biệt… rất tiếc nuối một nhân tài Doãn Quốc Sỹ, người đã sống thành tâm, viết văn thành tâm và quan trọng hơn là nặng tình giáo dục.
… Chúng con… hàng hậu bối, chúng con hứa không quên ơn giáo dục và mãi mãi cố gắng nương theo ít nhiều phong cách sống quân tử, vô ưu của người:
“Gìn vàng giữ ngọc” cho hay,
Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời
A Di Đà Phật
Xin chân thành chia xẻ mất mát với bạn Doãn Hưng và toàn thể gia quyến.
Xin thành kính vọng tưởng 49 ngày của phật tử Hạnh Tuệ.
Paris, mùa thu 2025
Chúc Thanh
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình