Tháng Giêng 2026, trong Chiến Dịch Country Roads, Cơ Quan Di Trú và Hải Quan Hoa Kỳ (U.S. Immigration and Customs Enforcement, gọi tắt là ICE), cùng các cơ quan công lực tiểu bang và địa phương, đã bắt khoảng 600 di dân trên khắp West Virginia. Nhiều người bị đưa vào các nhà giam của tiểu bang vốn đã quá đông. Cho đến mùa xuân năm nay, những nhà giam này vẫn còn là một phần trong hệ thống giam giữ di dân trên toàn quốc. ICE hiện trả tiền cho hàng trăm nhà giam để giữ người, tính theo đầu người mỗi ngày. Người bị giam có thể được chuyển từ tiểu bang này sang tiểu bang khác, tùy nơi nào còn chỗ và chịu nhận.
Nhiều nhà giam nằm ở những vùng quê nghèo, nơi ngân khoản liên bang bị cắt giảm đã làm các dịch vụ xã hội, từ săn sóc sức khỏe đến trợ cấp thực phẩm, ngày một co lại. Với những địa phương đang thiếu tiền và thiếu việc làm, nhận người của ICE về giam có thể trở thành một nguồn thu đáng kể.
Cách làm này không mới.
Là một nhà xã hội học nghiên cứu luật pháp và hình phạt, tôi đã tìm hiểu lịch sử những vùng quê xây thêm hoặc mở rộng nhà tù để nhận tiền liên bang trong những thời kỳ kinh tế khó khăn. Chuyện đang xảy ra với ICE ngày nay gợi lại một mô hình đã có ở Hoa Kỳ từ hơn một thế kỷ trước.
Chuyện Đã Có Từ Hơn Một Thế Kỷ Trước
Hơn một trăm năm trước khi ICE ra đời, West Virginia đã nhận tù nhân liên bang từ nơi khác đưa tới để lấy tiền.
Theo hồ sơ điều hành của Nhà Tù West Virginia, khi các nhà tù kiểu mới bắt đầu mọc lên khắp nước, những thành phố lớn thường chuyển bớt tù nhân sang các nhà tù tiểu bang ở vùng thưa dân. West Virginia là một trong vài tiểu bang, cùng Maryland và Texas, nhận số tù nhân mà các thành phố lớn không còn đủ chỗ giữ.
Từ năm 1876 đến khoảng năm 1908, tù nhân thuộc thẩm quyền liên bang và Đặc Khu Columbia được đưa tới West Virginia ngày càng nhiều. Cùng với số tù nhân ấy, hệ thống nhà tù của tiểu bang cũng mở rộng theo.
Trong hơn ba thập niên, số người bị giam ở West Virginia tăng hơn bảy lần, từ khoảng 160 người năm 1876 lên hơn 1,200 người năm 1908. Nếu tính theo đà gia tăng dân số, tỷ lệ người bị giam đã tăng gấp ba.
Mỗi tù nhân liên bang mang lại cho West Virginia một khoản tiền, và giới điều hành nhà tù khi ấy trông cậy rất nhiều vào nguồn thu này.
Các báo cáo của giám thị và hội đồng trông coi nhà tù cho thấy, đến năm 1908, chính phủ liên bang đã trả West Virginia 77,000 Mỹ kim trong vòng hai năm, tương đương khoảng 2.8 triệu Mỹ kim ngày nay.
Nhưng từ năm 1908, chính phủ liên bang bắt đầu mở các nhà tù riêng tại Atlanta, Georgia, và Leavenworth, Kansas. Tù nhân liên bang được chuyển về những nơi ấy, và các phòng giam tại West Virginia dần bỏ trống.
Chỗ Giam Trống Cũng Có Thể Sinh Tiền
Từ năm 2010, tỷ lệ người bị giam trên toàn quốc nhìn chung đã giảm dần. Con số này gồm cả người bị giữ ngắn hạn trong nhà giam địa phương lẫn người lãnh án trên một năm trong nhà tù.
Tuy nhiên, mức giảm không giống nhau ở mọi nơi. Phần lớn xảy ra tại các thành phố và những tiểu bang đã cải tổ luật hình sự, giảm án tù và dùng nhiều biện pháp khác thay cho việc đưa người vào nhà tù.
Ở các vùng quê và ngoại ô, tình hình lại khác. Số người nằm trong các nhà giam địa phương vẫn tăng, một phần vì thời gian chờ xét xử kéo dài và vì thiếu phương tiện.
Một nguyên do khác là tiền.
Những nhà giam còn chỗ bắt đầu cho các cơ quan khác thuê, từ sở cải huấn tiểu bang cho tới cơ quan di trú liên bang.
Các vùng quê từ lâu đã tranh nhau xin xây nhà tù vì nhà tù mang lại lợi nhuận và việc làm. Nhà xã hội học John Eason nhận xét rằng, đối với nhiều cộng đồng nghèo, nhà tù gần giống một chương trình công trình công cộng do chính quyền tài trợ. Nhưng chính nguồn lợi ấy cũng tạo ra một lý do để các địa phương muốn có thêm nhà tù và thêm người bị giam.
Ngày nay, tại những nơi số người vào tù giảm xuống, ICE đang đưa di dân vào lấp những phòng giam bỏ trống.
Theo Prison Policy Initiative, tổ chức chủ trương chấm dứt tình trạng giam giữ quá mức, số người bị ICE giam tăng 58% từ năm 2025 đến năm 2026, tức hơn 25,000 người.
Trong báo cáo Tháng Ba 2026, tổ chức này cho rằng việc gia tăng giam giữ di dân gần như là nguyên nhân của toàn bộ mức tăng về số người bị giam tại Hoa Kỳ kể từ báo cáo trước.
Indiana là một thí dụ rõ ràng.
Nhà tù Miami Correctional Facility ở vùng quê Bunker Hill có 1,000 chỗ giam nhưng ngân sách quá hạn hẹp để thuê đủ nhân viên. Tiểu bang nay cho ICE thuê số chỗ ấy với giá 291 Mỹ kim cho mỗi người, mỗi ngày.
Tại Baldwin, một thị trấn nhỏ thuộc một trong những quận nghèo nhất Michigan, một nhà tù từng đóng cửa nay được mở lại thành nơi giam giữ của ICE.
Một dân cử tiểu bang nói với The Washington Post hồi Tháng Tám 2025 rằng cơ sở này có thể trở thành nơi tạo nhiều việc làm nhất và cũng là nơi đóng thuế nhiều nhất trong vùng.
Minnesota cũng đang đi theo con đường ấy.
Tháng Tám 2026, giới hữu trách loan báo một nhà tù tư nhân đã đóng cửa từ lâu tại vùng quê Minnesota sẽ được mở lại để giữ người cho ICE.
Nhà tù ở Swift County từng là một trong những nơi sử dụng nhiều nhân công nhất trong vùng, nhưng phải đóng cửa năm 2010 khi số người bị kết án tù giảm xuống và không còn đủ người để giam.
Nay, khi ICE cần thêm chỗ, nhà tù ấy lại có giá.
Ông Torrey Westrom, thành viên Thượng Viện Minnesota, cho biết việc mở cửa trở lại có thể đem khoảng 450 việc làm mới về cho địa phương.
Chuyện Cũ Lại Trở Về
Khi West Virginia không còn nhận tù nhân liên bang vào đầu thế kỷ 20, nguồn lợi nhuận cũng mất theo.
Hơn một thế kỷ sau, một cách kinh doanh kiểu cũ đang trở lại — lần này với di dân.
Khi chính quyền Trump nhiệm kỳ hai gia tăng việc bắt giữ và trục xuất di dân, West Virginia, cũng như Ohio, Florida và nhiều tiểu bang khác, bắt đầu dành chỗ trong các nhà giam cho ICE.
ICE trả West Virginia 90 Mỹ kim cho mỗi người bị giam, mỗi ngày.
Từ đầu năm 2026, các thẩm phán liên bang đã nhiều lần ra lệnh thả những di dân bị giữ trong các nhà giam West Virginia sau khi kết luận rằng quyền được hưởng thủ tục pháp lý đúng luật của họ đã bị vi phạm.
Cuối Tháng Ba, hệ thống nhà giam cấp vùng của West Virginia phải tạm ngưng nhận thêm người do ICE đưa tới.
Dù vậy, tiểu bang vẫn tiếp tục cộng tác với chính quyền liên bang trong việc thi hành luật di trú.
West Virginia hiện có một trung tâm huấn luyện của Cơ Quan Quan Thuế và Bảo Vệ Biên Giới Hoa Kỳ (U.S. Customs and Border Protection, gọi tắt là CBP) vừa được mở rộng. Tiểu bang cũng tiếp tục tham gia chương trình 287(g), theo đó các cơ quan công lực địa phương được chính phủ liên bang trả tiền để phụ giúp thi hành luật di trú.
Ngày trước, nhiều tiểu bang và quận hạt vùng quê mở rộng nhà tù bằng tiền thu được từ những tù nhân nơi khác đưa tới.
Ngày nay, việc giam giữ di dân đang tái sinh cách kiếm tiền ấy.
Chừng nào một người bị giam còn đồng nghĩa với một khoản tiền trả mỗi ngày, và chừng nào những địa phương nghèo còn cần nguồn tiền đó, thì một cách kiếm tiền đã có từ hơn một thế kỷ trước xem ra vẫn béo bở.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình