Ra đời với mục tiêu tăng cường hợp tác quốc tế chống tội phạm mạng và bảo vệ nạn nhân, công ước mới của Liên Hiệp Quốc cũng làm dấy lên những lo ngại về quyền riêng tư, tự do ngôn luận và nguy cơ đàn áp xuyên biên giới. Công ước sẽ giúp bảo vệ nhân quyền hay trở thành công cụ xâm phạm các quyền căn bản ấy, phần lớn tùy thuộc vào cách các quốc gia áp dụng.
Ngày 25 tháng 10 năm 2025, tại lễ ký kết Công ước Liên Hiệp Quốc về chống tội phạm mạng, Tổng Thư ký António Guterres tuyên bố rằng văn kiện này thể hiện một cam kết bảo vệ những quyền căn bản của con người, trong đó có quyền riêng tư, phẩm giá và sự an toàn, cả trên không gian mạng lẫn ngoài đời thực.
Đây là hiệp ước quốc tế đầu tiên của Liên Hiệp Quốc nhằm đối phó với các hành vi phạm pháp trên mạng, đồng thời thúc đẩy sự hợp tác giữa các quốc gia trong việc điều tra, truy tố tội phạm và hỗ trợ nạn nhân.
Tuy nhiên, những điều được Liên Hiệp Quốc xem là bước tiến trong nỗ lực bảo vệ an ninh mạng lại khiến nhiều tổ chức nhân quyền lo ngại. Họ cảnh báo rằng, nếu thiếu những biện pháp kiểm soát hữu hiệu, công ước có thể tạo điều kiện cho các chính quyền độc tài mở rộng hoạt động giám sát, trao đổi dữ liệu cá nhân và trấn áp những tiếng nói bất đồng, kể cả khi những người này đang sinh sống ở nước ngoài.
Vấn đề nằm ở chỗ một số điều khoản của công ước được diễn đạt khá rộng, để lại nhiều khoảng trống trong cách giải thích và áp dụng. Những hoạt động vốn được luật pháp quốc tế bảo vệ, như bày tỏ chính kiến, biểu tình ôn hòa, điều tra báo chí hay tiết lộ những hành vi sai trái của nhà cầm quyền, có thể bị một số quốc gia quy thành tội phạm theo luật nội địa.
Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với các nhà báo, giới nghiên cứu, người bảo vệ nhân quyền, những người tố giác sai phạm và các nhà hoạt động xã hội.
Một công ước gây tranh cãi ngay từ đầu
Các quốc gia có thời hạn đến ngày 31 tháng 12 năm 2026 để ký Công ước chống tội phạm mạng. Văn kiện sẽ chính thức có hiệu lực khi có ít nhất 40 quốc gia hoàn tất thủ tục phê chuẩn trong nước để trở thành thành viên của công ước.
Tính đến tháng 10 năm 2026, đã có 95 quốc gia ký tên, nhưng mới chỉ có ba nước hoàn tất thủ tục phê chuẩn, gồm Việt Nam, Qatar và Azerbaijan. Cả ba đều không đưa ra điều khoản bảo lưu nào khi phê chuẩn.
Trong quá trình soạn thảo, chính quyền Tổng thống Joe Biden từng bày tỏ sự ủng hộ đối với công ước, đồng thời thừa nhận những quan ngại về khả năng văn kiện bị lạm dụng.
Tuy nhiên, Hoa Kỳ đến nay vẫn chưa ký. Chính quyền Tổng thống Donald Trump cho biết sẽ tiếp tục xem xét công ước, trong khi đặt trọng tâm vào việc phát triển năng lực chống tội phạm mạng của chính Hoa Kỳ. Washington cũng bày tỏ lo ngại rằng công ước có thể tạo thêm điều kiện cho những quốc gia như Nga và Trung Quốc hạn chế quyền tự do ngôn luận và vi phạm các nghĩa vụ quốc tế.
Những lo ngại ấy không chỉ xuất phát từ Hoa Kỳ.
Ngày 24 tháng 10 năm 2025, một ngày trước lễ ký kết, 19 tổ chức phi chính phủ đã công bố tuyên bố chung, kêu gọi các quốc gia không ký hoặc phê chuẩn công ước.
Các tổ chức bảo vệ nhân quyền và quyền tự do trên Internet, trong đó có Human Rights Watch, Freedom House, Access Now, Article 19 và Electronic Frontier Foundation, đều cảnh báo rằng những biện pháp bảo vệ nhân quyền được ghi trong văn kiện chưa đủ hữu hiệu.
Theo các tổ chức này, những quy định thiếu chặt chẽ có thể làm gia tăng hoạt động giám sát trên phạm vi toàn cầu, đồng thời tạo thêm cơ hội cho các chính quyền đàn áp những người bất đồng chính kiến vượt ra ngoài biên giới quốc gia.
Ai sẽ giám sát việc thi hành công ước?
Một trong những vấn đề quan trọng nhất của công ước là thiếu một cơ chế độc lập và rõ ràng để kiểm soát cách các quốc gia thực thi.
Trong hệ thống quốc tế, không có một chính quyền toàn cầu đủ thẩm quyền buộc mọi quốc gia phải tuân thủ các hiệp ước Liên Hiệp Quốc. Việc thực hiện phần lớn dựa vào sự hợp tác và cam kết của chính những quốc gia đã phê chuẩn.
Thông thường, sau khi phê chuẩn một hiệp ước, mỗi quốc gia sẽ điều chỉnh luật pháp và chính sách trong nước để phù hợp với các nghĩa vụ đã chấp nhận. Tuy nhiên, cùng một điều khoản quốc tế có thể được diễn giải và áp dụng khác nhau tùy theo hệ thống pháp luật và thể chế chính trị của từng nước.
Chính sự khác biệt ấy có thể dẫn đến tình trạng nhân quyền được bảo vệ không đồng đều.
Đối với các công ước chuyên về nhân quyền, Liên Hiệp Quốc thường thiết lập những cơ quan giám sát gồm các chuyên gia độc lập, có nhiệm vụ theo dõi việc thực hiện nghĩa vụ và xem xét những vi phạm tại các quốc gia thành viên.
Bên cạnh đó còn có cơ chế Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát (Universal Periodic Review), theo đó các quốc gia xem xét hồ sơ nhân quyền của nhau theo chu kỳ khoảng bốn năm rưỡi và đưa ra những khuyến nghị cải thiện.
Tuy Công ước chống tội phạm mạng có đề cập đến nghĩa vụ tôn trọng nhân quyền, về bản chất đây không phải là một hiệp ước chuyên về nhân quyền. Công ước thuộc phạm vi phụ trách của Văn phòng Liên Hiệp Quốc về Ma túy và Tội phạm (UNODC), chứ không có một cơ quan giám sát nhân quyền riêng tương tự các công ước nhân quyền quốc tế.
Khoảng trống này khiến việc phát hiện và theo dõi những hành vi lạm quyền càng trở nên khó khăn, nhất là khi chúng không diễn ra dưới hình thức điều tra hay truy tố tội phạm thông thường.
Chẳng hạn, một chính quyền có thể theo dõi các tài khoản mạng xã hội của tổ chức phi chính phủ và những người hoạt động xã hội, bí mật cài đặt phần mềm gián điệp vào điện thoại của nhà báo, hoặc sử dụng trí tuệ nhân tạo để nhận diện và giám sát người biểu tình cùng các nhóm yếu thế.
Những hoạt động như vậy có thể được tiến hành dưới danh nghĩa bảo vệ an ninh hoặc thực thi pháp luật, trong khi mục tiêu thực sự là kiểm soát những người bị nhà cầm quyền xem là mối đe dọa.
Công ước có quy định các quốc gia thành viên sẽ họp định kỳ để tăng cường hợp tác và xem xét việc thi hành. Tuy nhiên, văn kiện chưa xác định những mục tiêu cụ thể cho việc giám sát mức độ tuân thủ công ước hay theo dõi hiệu quả của các nỗ lực chống tội phạm mạng.
Một vấn đề khác là quyền đưa ra các điều khoản bảo lưu. Theo thông lệ luật pháp quốc tế, trong những giới hạn nhất định, các quốc gia có thể phê chuẩn một hiệp ước nhưng tuyên bố không chấp nhận hoặc điều chỉnh hiệu lực pháp lý của một số điều khoản đối với mình.
Điều này càng cho thấy việc ký kết một công ước quốc tế không đương nhiên bảo đảm rằng mọi quốc gia sẽ thực hiện những cam kết theo cùng một tiêu chuẩn.
Khi hợp tác chống tội phạm trở thành công cụ đàn áp
Hợp tác quốc tế là yếu tố cần thiết trong cuộc chiến chống tội phạm mạng, bởi các hành vi phạm pháp trên Internet thường vượt qua ranh giới lãnh thổ.
Tuy nhiên, chính cơ chế hợp tác và chia sẻ thông tin giữa các quốc gia lại là một trong những điểm gây tranh cãi nhất của công ước.
Trong những năm gần đây, tình trạng đàn áp xuyên quốc gia ngày càng gia tăng. Một số chính quyền không chỉ tìm cách kiểm soát người dân trong nước mà còn theo dõi, đe dọa và gây áp lực đối với những người chỉ trích họ đang sinh sống ở nước ngoài.
Các biện pháp được sử dụng rất đa dạng, từ giám sát mạng xã hội, công khai thông tin cá nhân để đe dọa hoặc quấy rối, tạo hình ảnh và video giả bằng trí tuệ nhân tạo, cho đến cưỡng ép người lưu vong hồi hương và bỏ tù họ.
Trong bối cảnh ấy, các tổ chức nhân quyền lo ngại rằng cơ chế trao đổi thông tin và tương trợ pháp lý theo công ước có thể bị những chính quyền có hồ sơ nhân quyền yếu kém lợi dụng để truy tìm, xác định nơi cư trú hoặc thu thập chứng cứ nhằm bắt giữ những người bất đồng chính kiến.
Đặc biệt, phạm vi hợp tác của công ước không chỉ giới hạn trong những tội phạm mạng cốt lõi được văn kiện xác định. Một số quyền hạn hợp tác còn có thể được áp dụng đối với các vụ án liên quan đến những hành vi bị xem là "tội phạm nghiêm trọng" theo luật quốc gia.
Vấn đề là công ước không thiết lập một danh mục thống nhất để xác định hành vi nào thuộc loại tội phạm nghiêm trọng. Thay vào đó, việc xác định phần lớn dựa trên luật pháp của từng quốc gia, trong khuôn khổ định nghĩa và các điều kiện của công ước.
Ở những nước có luật pháp hạn chế các quyền tự do dân sự và chính trị, nhiều hoạt động được luật pháp quốc tế bảo vệ vẫn có thể bị hình sự hóa.
Chẳng hạn, chỉ trích chính quyền, tham gia biểu tình ôn hòa, thực hiện phóng sự điều tra, tiết lộ những sai phạm của giới chức hoặc tham gia các hoạt động liên quan đến quyền của người đồng tính và những nhóm thiểu số tính dục có thể bị quy thành hành vi phạm pháp.
Khi ấy, một yêu cầu thu thập hoặc chia sẻ thông tin được đưa ra dưới danh nghĩa điều tra tội phạm có thể phục vụ những mục tiêu hoàn toàn khác với việc bảo vệ người dân trước các hành vi phạm pháp trên mạng.
Một thí dụ được các tổ chức nhân quyền nêu ra là trường hợp những quốc gia cấm phổ biến nội dung liên quan đến cộng đồng LGBTQ+ trên Internet. Chính quyền tại các nước này có thể viện dẫn luật nội địa để sử dụng những biện pháp giám sát được công ước cho phép, nhằm nhận diện và theo dõi những người thuộc cộng đồng ấy, kể cả những người đang sống ở nước ngoài.
Như vậy, một cơ chế được xây dựng để giúp các quốc gia phối hợp chống tội phạm có nguy cơ trở thành phương tiện hỗ trợ cho hoạt động kiểm soát và đàn áp xuyên biên giới.
Điều đáng lo ngại không chỉ là khả năng một chính quyền lạm dụng công ước trong phạm vi lãnh thổ của mình, mà còn là nguy cơ những quốc gia khác vô tình hoặc cố ý tiếp tay cho hành vi ấy thông qua hoạt động hợp tác điều tra và trao đổi dữ liệu.
Bảo vệ an ninh mạng không thể tách rời nhân quyền
Không thể phủ nhận rằng tội phạm mạng là một thách thức lớn, đòi hỏi sự phối hợp giữa các quốc gia. Những hành vi phạm pháp trên Internet có thể gây tổn thất nghiêm trọng cho cá nhân, doanh nghiệp và xã hội. Vì vậy, việc xây dựng một khuôn khổ hợp tác quốc tế là điều cần thiết.
Tuy nhiên, chống tội phạm mạng và bảo vệ nhân quyền không phải là hai mục tiêu đối nghịch. Một công ước thực sự có hiệu quả phải vừa giúp các cơ quan thực thi pháp luật điều tra những hành vi phạm pháp, vừa bảo đảm rằng quyền hạn ấy không bị sử dụng để xâm phạm những quyền tự do căn bản.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các nhà báo, giới nghiên cứu, tổ chức xã hội dân sự và những người bảo vệ nhân quyền. Họ thường đóng vai trò phát hiện, điều tra và công bố những hành vi lạm quyền, nhưng cũng chính vì công việc ấy mà dễ trở thành mục tiêu bị giám sát hoặc trấn áp.
Trong bài phát biểu tại lễ ký kết công ước, Tổng Thư ký António Guterres nhấn mạnh rằng trên không gian mạng, không ai có thể thực sự an toàn nếu mọi người chưa được an toàn.
Nhận định ấy cũng đặt ra một câu hỏi căn bản: An toàn cho ai, và ai có quyền quyết định thế nào là an toàn?
Nếu công ước được áp dụng với những biện pháp bảo vệ nhân quyền hữu hiệu, nó có thể giúp các quốc gia đối phó tốt hơn với tội phạm mạng và bảo vệ nạn nhân. Ngược lại, nếu các quyền hạn điều tra, giám sát và chia sẻ thông tin không được kiểm soát thích đáng, cùng một công ước có thể tạo thêm phương tiện cho các chính quyền hạn chế tự do ngôn luận và đàn áp những người bất đồng chính kiến.
Vì vậy, khi xem xét việc phê chuẩn và thi hành công ước, các quốc gia cần cân nhắc không chỉ hiệu quả chống tội phạm mà cả những hậu quả có thể xảy ra đối với quyền riêng tư, tự do biểu đạt và sự an toàn của những người bảo vệ nhân quyền.
Sau cùng, giá trị của Công ước chống tội phạm mạng không chỉ nằm ở khả năng giúp các chính phủ truy bắt tội phạm, mà còn ở việc ngăn ngừa chính những quyền hạn ấy bị biến thành công cụ xâm phạm nhân quyền.
VB biên dịch
Ghi chú: Biên tập dựa trên bài “Human rights could improve – or worsen – based on how nations use the UN treaty against cybercrime”, đăng trên The Conversation ngày 21-10-2026. Bản tiếng Việt giữ các luận điểm và số liệu theo nguyên tác, lược bỏ một số chi tiết mang tính học thuật. Các đánh giá về nguy cơ lạm dụng công ước được trình bày như những quan ngại của giới nghiên cứu và các tổ chức nhân quyền, không phải những vi phạm đã được xác lập.



Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình