Sự suy giảm estrogen và progesterone trong thời kỳ mãn kinh ảnh hưởng đáng kể đến não bộ, gây ra tình trạng đầu óc mơ hồ, hay quên trước quên sau, tâm trạng thất thường. Mãn kinh là thời kỳ nhạy cảm nhưng cũng là cơ hội để phụ nữ tăng cường sức khỏe não bộ. Chăm sóc đúng cách trong giai đoạn này có thể tạo nền tảng cho một tuổi cao niên minh mẫn và khỏe mạnh hơn. (Nguồn: pixabay.com)
Khi nói đến mãn kinh (menopause), nhiều người thường nghĩ ngay đó là cột mốc khép lại khả năng sinh sản của người phụ nữ. Nhưng đằng sau sự thay đổi sinh học ấy là một cuộc “tái cấu trúc” thầm lặng trong não bộ: hormone, trí nhớ, tâm trạng và giấc ngủ đan xen những thay đổi phức tạp.
Mãn kinh khiến đầu óc mơ hồ
Một trong những triệu chứng phổ biến và gây phiền toái nhất của thời kỳ mãn kinh chính là brain fog (cảm giác đầu óc mơ hồ, khó tập trung, hay quên). Nghiên cứu chỉ ra rằng có đến 60% phụ nữ mãn kinh trải qua tình trạng này, và “thủ phạm” chính là sự thay đổi nội tiết tố.
Bác sĩ Beth McQuiston, nhà thần kinh học kiêm Giám đốc Y khoa chẩn bịnh của Abbott, giải thích: “Trong thời kỳ tiền mãn kinh, nồng độ estrogen và progesterone liên tục dao động trước khi giảm mạnh. Những thay đổi đó ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ, bởi hai hormone này đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sức khỏe của não, hỗ trợ vùng hải mã (hippocampus) và vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex), các vùng này có liên quan mật thiết đến việc học và trí nhớ.”
McQuiston nói thêm, trong thời kỳ mãn kinh, một số chất dẫn truyền thần kinh (neurotransmitters) cũng giảm bớt hoạt động, bao gồm những chất đóng vai trò quan trọng cho sự tập trung, khả năng nhớ từ ngữ (word recall), trí nhớ làm việc (working memory), tâm trạng và giấc ngủ ngon.
Trong đó, yếu tố giấc ngủ đặc biệt quan trọng. Bác sĩ Heather L. Hinshelwood, Giám đốc Y khoa tại Fraum Health, nhấn mạnh: “Nếu chúng ta không ngủ nghỉ đầy đủ, cơ thể không thể phục hồi tốt và kết quả là não bộ không thể hình thành ký ức mới một cách hiệu quả.” Với tất cả những xáo trộn này, không có gì ngạc nhiên khi cảm giác đầu óc mơ hồ xuất hiện trong giai đoạn mãn kinh.
Lão hóa thông thường hay triệu chứng mãn kinh?
Nhiều phụ nữ ở tuổi trung niên băn khoăn: Liệu chứng hay quên mình đang gặp phải là một phần bình thường của quá trình lão hóa, hay đó là do mãn kinh? Câu trả lời là: các thay đổi liên quan đến mãn kinh có những đặc điểm riêng biệt.
“Điều quan trọng là phải xem xét thời điểm, kiểu biểu hiện và các thay đổi sinh học trong cơ thể,” McQuiston nói. Cần tìm đến bác sĩ chuyên về lĩnh vực này để được khám và chẩn bịnh chính xác. Theo bà, quy trình chẩn bịnh sẽ bao gồm kiểm tra mức độ nội tiết tố, đường huyết, mỡ máu, huyết áp… chức năng tuyến giáp và tình trạng khó ngủ.
Bác sĩ Sharon A. Brangman, chuyên gia lão khoa, Ủy viên Quỹ Nghiên cứu Não bộ McKnight, nói thêm: “Bác sĩ có thể phân biệt thay đổi trí nhớ do tuổi tác với thay đổi do mãn kinh khi xem xét thời điểm và bối cảnh xuất hiện, loại trí nhớ bị ảnh hưởng và các triệu chứng đi kèm.”
Thí dụ, suy giảm trí nhớ do tuổi tác có thể bắt đầu cùng lúc với thời kỳ mãn kinh. Do đó, bác sĩ sẽ hỏi kỹ xem các vấn đề về trí nhớ có bắt đầu cùng lúc với các dấu hiệu chính của mãn kinh, như thay đổi nội tiết tố, các cơn nóng khó chịu (hot flashes) và khó ngủ, ngủ không ngon… hay không.
Ngoài yếu tố thời gian, còn có những dấu hiệu lâm sàng đáng chú ý. Thông thường, các thay đổi do mãn kinh chủ yếu ảnh hưởng đến trí nhớ làm việc và khả năng nhớ từ ngữ (như khó nhớ số điện thoại hoặc chi tiết của một cuộc trò chuyện). Trong khi đó, lão hóa bình thường chỉ gây ra những thay đổi nhẹ hơn và hiếm khi làm ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày.
Khi hormone chạm tới cảm xúc
Những thay đổi nội tiết tố không chỉ ảnh hưởng trí nhớ mà còn khuấy động cảm xúc. Bác sĩ Marika Osterbur Badhey, chuyên khoa sản phụ khoa tại NYU Langone Health, cho biết: “Các nghiên cứu ở Hoa Kỳ và cả các quốc gia khác cho thấy cơ nguy trầm uất tăng đáng kể trong giai đoạn tiền mãn kinh.” Ước tính, khoảng một phần ba phụ nữ bước vào giai đoạn này có thể đối mặt với trầm uất (depression). Nguyên nhân là do estrogen đóng vai trò chính trong việc điều chỉnh các chất hóa học trong não; những chất này vốn giúp ổn định tâm trạng, duy trì động lực và sự tập trung. “Khi nồng độ estrogen sụt giảm, phụ nữ có thể trở nên cáu kỉnh, tâm trạng thất thường, khó tập trung, lo lắng và trầm uất,” Brangman giải thích.
Estrogen còn giúp kiểm soát hoạt động của các vùng não liên quan đến cảm xúc như hạch hạnh nhân (amygdala) và vùng hải mã, giúp giảm bớt phản ứng tiêu cực khi bị căng thẳng đầu óc (stress). Brangman cũng cảnh báo: “Phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer cao hơn đàn ông. Bị mất đi tác dụng bảo vệ của estrogen trong thời kỳ mãn kinh có thể là một yếu tố làm tăng cơ nguy suy giảm trí nhớ (dementia) khi về già.”
Hy vọng phía trước
Tin tốt là não bộ có khả năng thích ứng rất tốt. Theo McQuiston, não bộ vốn quen chịu ảnh hưởng của estrogen, nhưng cũng vô cùng linh hoạt. Các nghiên cứu chụp hình não cho thấy trong giai đoạn mãn kinh, não có sự tái cấu trúc và thay đổi chuyển hóa chất rõ rệt, và não sẽ tự tìm cách “bù trừ” để thích nghi.
Thí dụ, khi estrogen giảm, não bộ có thể chuyển sang sử dụng xeton như nguồn nhiên liệu dự phòng. Dù thời kỳ mãn kinh đúng là có tác động đến não bộ, nhưng cũng không phải là không thể cứu vãn. Nếu được can thiệp đúng lúc, kết hợp điều chỉnh lối sống và trong một số trường hợp là liệu pháp nội tiết, phụ nữ hoàn toàn có thể giữ đầu óc minh mẫn, trí nhớ bền bỉ và sự tập trung vững vàng.
“Nhưng dù gì đi nữa,” McQuiston thẳng thắn, “bị brain fog một ngày thôi cũng đã rất mệt mỏi. Nếu được chẩn bịnh kịp thời, chúng ta có thể lên kế hoạch điều trị phù hợp.”
Dù các khoa học gia vẫn cần nghiên cứu thêm để làm sáng tỏ cơ chế đằng sau sự ảnh hưởng của mãn kinh lên não bộ, phụ nữ không nên vì vậy mà chần chừ. Những ai đang gặp khó khăn trong vấn đề này nên đi khám bác sĩ chuyên khoa càng sớm càng tốt.
Làm gì để bảo vệ não bộ trong thời kỳ mãn kinh?
Nếu thấy mình đang có các dấu hiệu brain fog, hay quên hoặc mệt mỏi tinh thần, quý vị không hề đơn độc vì đó là các triệu chứng chung của thời kỳ mãn kinh. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm quý giá để chăm sóc sức khỏe não bộ về lâu dài. “Mãn kinh có thể là thời kỳ dễ tổn thương, nhưng cũng là cơ hội để tăng cường sức khỏe não bộ,” McQuiston nói.
Hãy bắt đầu từ những điều cơ bản nhất: ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn, chế độ dinh dưỡng lành mạnh và tăng cường kết nối xã hội. “Nhìn chung, những thay đổi lối sống tốt cho sức khỏe... cũng sẽ có ích cho não bộ,” Brangman khuyên.
Đặc biệt, các bài tập rèn luyện sức mạnh (như tập tạ) đã được chứng minh là có thể giúp tăng nồng độ BDNF (brain derived neurotrophic factor) – một hợp chất dinh dưỡng quan trọng cho tế bào thần kinh.
Với một số người, liệu pháp hormone mãn kinh (menopausal hormone therapy, viết tắt là MHT) có thể giúp giảm bớt các triệu chứng như các cơn hot flashes và khó ngủ. Dù chưa có bằng chứng chắc chắn về lợi ích lâu dài đối với trí nhớ, phương pháp này có thể cải thiện giấc ngủ và tâm trạng, từ đó giúp đầu óc tỉnh táo hơn.
Theo Badhey, việc kiểm soát các yếu tố lối sống có thể điều chỉnh được (như huyết áp, tiểu đường và cholesterol) vẫn là một trong những cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe não bộ về lâu dài.
Để giữ não bộ khỏe mạnh trong thời kỳ mãn kinh, phụ nữ cần hình thành thói quen sống tích cực, đồng thời có kế hoạch chăm sóc phù hợp với cơ thể và nhu cầu riêng của mình.
“Thời kỳ mãn kinh có thể là một chặng đường đầy thử thách,” McQuiston chia sẻ, “không chỉ làm thay đổi cuộc sống của người phụ nữ, mà còn ảnh hưởng đến cả gia đình và những người xung quanh họ. Vì vậy, điều quan trọng là chúng ta cần thay đổi cách nhìn và hỗ trợ họ trong giai đoạn này, giúp họ thấu hiểu và vững vàng hơn khi bước qua giai đoạn này của cuộc đời.”
VB biên dịch
Nguồn: “What Menopause Does to the Brain” được đăng trên trang Time.com.
Gửi ý kiến của bạn
