Hôm nay,  

Não Bộ Thay Đổi Thế Nào Khi Phụ Nữ Bước Vào Thời Kỳ Mãn Kinh?

14/11/202500:00:00(Xem: 1181)

nao bo
Sự suy giảm estrogen và progesterone trong thời kỳ mãn kinh ảnh hưởng đáng kể đến não bộ, gây ra tình trạng đầu óc mơ hồ, hay quên trước quên sau, tâm trạng thất thường. Mãn kinh là thời kỳ nhạy cảm nhưng cũng là cơ hội để phụ nữ tăng cường sức khỏe não bộ. Chăm sóc đúng cách trong giai đoạn này có thể tạo nền tảng cho một tuổi cao niên minh mẫn và khỏe mạnh hơn. (Nguồn: pixabay.com)

Khi nói đến mãn kinh (menopause), nhiều người thường nghĩ ngay đó là cột mốc khép lại khả năng sinh sản của người phụ nữ. Nhưng đằng sau sự thay đổi sinh học ấy là một cuộc “tái cấu trúc” thầm lặng trong não bộ: hormone, trí nhớ, tâm trạng và giấc ngủ đan xen những thay đổi phức tạp.
 
Mãn kinh khiến đầu óc mơ hồ
 
Một trong những triệu chứng phổ biến và gây phiền toái nhất của thời kỳ mãn kinh chính là brain fog (cảm giác đầu óc mơ hồ, khó tập trung, hay quên). Nghiên cứu chỉ ra rằng có đến 60% phụ nữ mãn kinh trải qua tình trạng này, và “thủ phạm” chính là sự thay đổi nội tiết tố.
 
Bác sĩ Beth McQuiston, nhà thần kinh học kiêm Giám đốc Y khoa chẩn bịnh của Abbott, giải thích: “Trong thời kỳ tiền mãn kinh, nồng độ estrogen và progesterone liên tục dao động trước khi giảm mạnh. Những thay đổi đó ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ, bởi hai hormone này đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sức khỏe của não, hỗ trợ vùng hải mã (hippocampus) và vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex), các vùng này có liên quan mật thiết đến việc học và trí nhớ.”
 
McQuiston nói thêm, trong thời kỳ mãn kinh, một số chất dẫn truyền thần kinh (neurotransmitters) cũng giảm bớt hoạt động, bao gồm những chất đóng vai trò quan trọng cho sự tập trung, khả năng nhớ từ ngữ (word recall), trí nhớ làm việc (working memory), tâm trạng và giấc ngủ ngon.
 
Trong đó, yếu tố giấc ngủ đặc biệt quan trọng. Bác sĩ Heather L. Hinshelwood, Giám đốc Y khoa tại Fraum Health, nhấn mạnh: “Nếu chúng ta không ngủ nghỉ đầy đủ, cơ thể không thể phục hồi tốt và kết quả là não bộ không thể hình thành ký ức mới một cách hiệu quả.” Với tất cả những xáo trộn này, không có gì ngạc nhiên khi cảm giác đầu óc mơ hồ xuất hiện trong giai đoạn mãn kinh.
 
Lão hóa thông thường hay triệu chứng mãn kinh?
 
Nhiều phụ nữ ở tuổi trung niên băn khoăn: Liệu chứng hay quên mình đang gặp phải là một phần bình thường của quá trình lão hóa, hay đó là do mãn kinh? Câu trả lời là: các thay đổi liên quan đến mãn kinh có những đặc điểm riêng biệt.
 
“Điều quan trọng là phải xem xét thời điểm, kiểu biểu hiện và các thay đổi sinh học trong cơ thể,” McQuiston nói. Cần tìm đến bác sĩ chuyên về lĩnh vực này để được khám và chẩn bịnh chính xác. Theo bà, quy trình chẩn bịnh sẽ bao gồm kiểm tra mức độ nội tiết tố, đường huyết, mỡ máu, huyết áp… chức năng tuyến giáp và tình trạng khó ngủ.
 
Bác sĩ Sharon A. Brangman, chuyên gia lão khoa, Ủy viên Quỹ Nghiên cứu Não bộ McKnight, nói thêm: “Bác sĩ có thể phân biệt thay đổi trí nhớ do tuổi tác với thay đổi do mãn kinh khi xem xét thời điểm và bối cảnh xuất hiện, loại trí nhớ bị ảnh hưởng và các triệu chứng đi kèm.”
 
Thí dụ, suy giảm trí nhớ do tuổi tác có thể bắt đầu cùng lúc với thời kỳ mãn kinh. Do đó, bác sĩ sẽ hỏi kỹ xem các vấn đề về trí nhớ có bắt đầu cùng lúc với các dấu hiệu chính của mãn kinh, như thay đổi nội tiết tố, các cơn nóng khó chịu (hot flashes) và khó ngủ, ngủ không ngon… hay không.
 
Ngoài yếu tố thời gian, còn có những dấu hiệu lâm sàng đáng chú ý. Thông thường, các thay đổi do mãn kinh chủ yếu ảnh hưởng đến trí nhớ làm việc và khả năng nhớ từ ngữ (như khó nhớ số điện thoại hoặc chi tiết của một cuộc trò chuyện). Trong khi đó, lão hóa bình thường chỉ gây ra những thay đổi nhẹ hơn và hiếm khi làm ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày.
 
Khi hormone chạm tới cảm xúc
 
Những thay đổi nội tiết tố không chỉ ảnh hưởng trí nhớ mà còn khuấy động cảm xúc. Bác sĩ Marika Osterbur Badhey, chuyên khoa sản phụ khoa tại NYU Langone Health, cho biết: “Các nghiên cứu ở Hoa Kỳ và cả các quốc gia khác cho thấy cơ nguy trầm uất tăng đáng kể trong giai đoạn tiền mãn kinh.” Ước tính, khoảng một phần ba phụ nữ bước vào giai đoạn này có thể đối mặt với trầm uất (depression). Nguyên nhân là do estrogen đóng vai trò chính trong việc điều chỉnh các chất hóa học trong não; những chất này vốn giúp ổn định tâm trạng, duy trì động lực và sự tập trung. “Khi nồng độ estrogen sụt giảm, phụ nữ có thể trở nên cáu kỉnh, tâm trạng thất thường, khó tập trung, lo lắng và trầm uất,” Brangman giải thích.
 
Estrogen còn giúp kiểm soát hoạt động của các vùng não liên quan đến cảm xúc như hạch hạnh nhân (amygdala) và vùng hải mã, giúp giảm bớt phản ứng tiêu cực khi bị căng thẳng đầu óc (stress). Brangman cũng cảnh báo: “Phụ nữ có tỷ lệ mắc bệnh Alzheimer cao hơn đàn ông. Bị mất đi tác dụng bảo vệ của estrogen trong thời kỳ mãn kinh có thể là một yếu tố làm tăng cơ nguy suy giảm trí nhớ (dementia) khi về già.”
 
Hy vọng phía trước
 
Tin tốt là não bộ có khả năng thích ứng rất tốt. Theo McQuiston, não bộ vốn quen chịu ảnh hưởng của estrogen, nhưng cũng vô cùng linh hoạt. Các nghiên cứu chụp hình não cho thấy trong giai đoạn mãn kinh, não có sự tái cấu trúc và thay đổi chuyển hóa chất rõ rệt, và não sẽ tự tìm cách “bù trừ” để thích nghi.
 
Thí dụ, khi estrogen giảm, não bộ có thể chuyển sang sử dụng xeton như nguồn nhiên liệu dự phòng. Dù thời kỳ mãn kinh đúng là có tác động đến não bộ, nhưng cũng không phải là không thể cứu vãn. Nếu được can thiệp đúng lúc, kết hợp điều chỉnh lối sống và trong một số trường hợp là liệu pháp nội tiết, phụ nữ hoàn toàn có thể giữ đầu óc minh mẫn, trí nhớ bền bỉ và sự tập trung vững vàng.
 
“Nhưng dù gì đi nữa,” McQuiston thẳng thắn, “bị brain fog một ngày thôi cũng đã rất mệt mỏi. Nếu được chẩn bịnh kịp thời, chúng ta có thể lên kế hoạch điều trị phù hợp.”
 
Dù các khoa học gia vẫn cần nghiên cứu thêm để làm sáng tỏ cơ chế đằng sau sự ảnh hưởng của mãn kinh lên não bộ, phụ nữ không nên vì vậy mà chần chừ. Những ai đang gặp khó khăn trong vấn đề này nên đi khám bác sĩ chuyên khoa càng sớm càng tốt.
 
Làm gì để bảo vệ não bộ trong thời kỳ mãn kinh?
 
Nếu thấy mình đang có các dấu hiệu brain fog, hay quên hoặc mệt mỏi tinh thần, quý vị không hề đơn độc vì đó là các triệu chứng chung của thời kỳ mãn kinh. Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm quý giá để chăm sóc sức khỏe não bộ về lâu dài. “Mãn kinh có thể là thời kỳ dễ tổn thương, nhưng cũng là cơ hội để tăng cường sức khỏe não bộ,” McQuiston nói.
 
Hãy bắt đầu từ những điều cơ bản nhất: ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn, chế độ dinh dưỡng lành mạnh và tăng cường kết nối xã hội. “Nhìn chung, những thay đổi lối sống tốt cho sức khỏe... cũng sẽ có ích cho não bộ,” Brangman khuyên.
 
Đặc biệt, các bài tập rèn luyện sức mạnh (như tập tạ) đã được chứng minh là có thể giúp tăng nồng độ BDNF (brain derived neurotrophic factor) – một hợp chất dinh dưỡng quan trọng cho tế bào thần kinh.
 
Với một số người, liệu pháp hormone mãn kinh (menopausal hormone therapy, viết tắt là MHT) có thể giúp giảm bớt các triệu chứng như các cơn hot flashes và khó ngủ. Dù chưa có bằng chứng chắc chắn về lợi ích lâu dài đối với trí nhớ, phương pháp này có thể cải thiện giấc ngủ và tâm trạng, từ đó giúp đầu óc tỉnh táo hơn.
 
Theo Badhey, việc kiểm soát các yếu tố lối sống có thể điều chỉnh được (như huyết áp, tiểu đường và cholesterol) vẫn là một trong những cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe não bộ về lâu dài.
 
Để giữ não bộ khỏe mạnh trong thời kỳ mãn kinh, phụ nữ cần hình thành thói quen sống tích cực, đồng thời có kế hoạch chăm sóc phù hợp với cơ thể và nhu cầu riêng của mình.
 
“Thời kỳ mãn kinh có thể là một chặng đường đầy thử thách,” McQuiston chia sẻ, “không chỉ làm thay đổi cuộc sống của người phụ nữ, mà còn ảnh hưởng đến cả gia đình và những người xung quanh họ. Vì vậy, điều quan trọng là chúng ta cần thay đổi cách nhìn và hỗ trợ họ trong giai đoạn này, giúp họ thấu hiểu và vững vàng hơn khi bước qua giai đoạn này của cuộc đời.”

VB biên dịch
Nguồn: “What Menopause Does to the Brain” được đăng trên trang Time.com.

Các nhà khoa học Hoa Kỳ đang thử nghiệm những phương pháp mới có thể giúp đầu gối bị thoái hóa tự tái tạo sụn và xương, mở ra hy vọng điều trị tận gốc bệnh viêm khớp gối, thay vì chỉ giảm đau hoặc thay khớp nhân tạo như hiện nay. Theo bài viết của Gretchen Reynolds trên The Washington Post ngày 15 tháng Mười, 2026, các nhóm nghiên cứu tại nhiều đại học Hoa Kỳ đang tham gia chương trình NITRO (Novel Innovations for Tissue Regeneration in Osteoarthritis), một dự án kéo dài năm năm, được chính phủ liên bang tài trợ hàng triệu đô la từ năm 2024.
Một phụ nữ Anh bị mất gần hết lưỡi vì ung thư nay đã có thể nói chuyện rõ ràng trở lại nhờ một chiếc lưỡi nhân tạo được chế tạo riêng cho bà. Đây được xem là trường hợp đầu tiên áp dụng phương pháp này trong hệ thống y tế công cộng Anh (NHS), mở ra triển vọng phục hồi khả năng phát âm cho những bệnh nhân phải cắt bỏ lưỡi vì ung thư. Bác sĩ Imogen Brooks, cư ngụ tại Newham, Đông London, được chẩn đoán mắc ung thư biểu mô tế bào vảy (squamous cell carcinoma), loại ung thư thường gặp nhất ở vùng đầu và cổ, khi mới 26 tuổi. Ba năm trước, bà phải trải qua cuộc giải phẫu cắt bỏ khối u, đồng thời mất đi phần lớn lưỡi.
Một phương pháp điều trị mới nhằm phục hồi khả năng hoạt động của các tế bào mắt bị lão hóa vừa cho thấy kết quả đáng khích lệ trong cuộc thử nghiệm đầu tiên trên người. Trong ba bệnh nhân được điều trị, hai người có dấu hiệu cải thiện thị lực sau tám tuần. Các nhà nghiên cứu chưa ghi nhận phản ứng bất lợi nào do chính phương pháp điều trị gây ra. Kết quả được công ty nghiên cứu sinh học Life Biosciences trình bày tại hội nghị thường niên của Viện Hàn Lâm Nhãn Khoa Hoa Kỳ (American Academy of Ophthalmology). Cuộc thử nghiệm được Cơ Quan Kiểm Soát Thực Phẩm và Dược Phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận, đánh dấu một bước tiến trong việc áp dụng kỹ thuật tái lập trình tế bào để chữa trị những tổn thương do bệnh tật và tuổi tác gây ra.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, câu trả lời còn tùy thuộc vào tuổi tác, tình trạng sức khỏe, mức độ vận động và nguồn cung cấp protein. Đối với người tập luyện thể thao cường độ cao hoặc người cao tuổi cần duy trì khối cơ, việc tăng lượng đạm có thể mang lại lợi ích. Trái lại, đối với phần lớn những người ít vận động, nhu cầu thực tế thường không cao như các chiến dịch quảng cáo vẫn gợi ý.
Các bác sĩ ở Hoa Kỳ thường dùng câu vui “flu before boo” — chích ngừa cúm trước khi nghe trẻ con kêu “boo” vào Halloween. Nhưng năm nay có lẽ không nên chờ tới cuối tháng 10. Dữ kiện mới nhất của Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Dịch Bệnh Hoa Kỳ (CDC) cho thấy hoạt động của bệnh cúm trên toàn quốc vẫn còn thấp, nhưng đang tăng. Trong tuần lễ kết thúc ngày 26 tháng 9, 3.4% mẫu bệnh phẩm đường hô hấp được xét nghiệm dương tính với cúm, tăng từ 2.7% một tuần trước đó.
Trong nhiều năm, giới y học vẫn cho rằng phần lớn người trưởng thành cần ngủ tối thiểu bảy giờ mỗi đêm để duy trì sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Những công trình nghiên cứu quy mô lớn cho thấy việc thiếu ngủ kéo dài có liên hệ mật thiết với nguy cơ béo phì, tiểu đường, bệnh tim mạch và suy giảm khả năng nhận thức. Tuy nhiên, bên cạnh quy luật chung ấy, khoa học hiện đại đã phát hiện một số trường hợp ngoại lệ hiếm hoi. Đó là những người chỉ cần ngủ từ bốn đến sáu giờ mỗi đêm nhưng vẫn thức dậy trong trạng thái tỉnh táo hoàn toàn, không cần dùng chất kích thích và không biểu hiện những hậu quả thường thấy của tình trạng thiếu ngủ. Giới nghiên cứu gọi họ là những "người ngủ ngắn tự nhiên" (natural short sleepers).
Một cuộc nghiên cứu mới cho thấy những con số tưởng như rất quen thuộc trong xét nghiệm máu định kỳ có thể chứa manh mối về ung thư đại-trực tràng ở người trẻ tuổi. Các nhà nghiên cứu thuộc Epic Research đã xem xét hồ sơ y tế của hơn 11,000 người Mỹ từ 18 đến 44 tuổi, tất cả đều từng được xét nghiệm AST hoặc ALT — hai loại men thường dùng để theo dõi tình trạng của gan — trong vòng ba năm trước khi được khám tìm ung thư đại-trực tràng. Kết quả cho thấy những người có AST dưới 14 đơn vị/lít có xác suất được chẩn đoán ung thư đại-trực tràng sớm cao hơn 65% so với những người có mức AST từ 14 đến 29. Với ALT dưới 14, mức chênh lệch là 68%. Ngược lại, AST hoặc ALT từ 30 trở lên lại đi cùng với xác suất được chẩn đoán bệnh thấp hơn.
Một cuộc nghiên cứu trên khoảng 1.4 triệu người trưởng thành tại Anh cho thấy hơn một phần ba bị cao huyết áp, nhưng hơn phân nửa trong số đó không hề biết mình mắc bệnh. Nghiên cứu, công bố trên BMJ Public Health, dùng tiêu chuẩn của Tổ Chức Y Tế Thế Giới (World Health Organization, WHO), theo đó cao huyết áp được xác định từ 140/90 mmHg trở lên. Hiệp Hội Tim Hoa Kỳ (American Heart Association, AHA) dùng mức thấp hơn, từ 130/80 mmHg.
Một cơn ngộ độc thực phẩm thường chỉ kéo dài vài ngày. Nhưng với một số người, đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón có thể dai dẳng hàng tháng, thậm chí nhiều năm sau khi vi trùng gây bệnh đã biến mất. Giới y khoa gọi tình trạng này là hội chứng ruột kích thích sau nhiễm trùng (post-infection irritable bowel syndrome, PI-IBS). Theo những ước tính dè dặt, ít nhất một trong 10 người từng bị nhiễm trùng đường ruột có thể mắc tình trạng này. PI-IBS có thể xuất hiện sau nhiều loại nhiễm trùng tiêu hóa, nhưng thường gặp hơn sau bệnh do ký sinh trùng hoặc vi khuẩn gây ra. Những tác nhân được ghi nhận nhiều gồm Giardia, Campylobacter, Salmonella, E. coli và Shigella.
Các nhà khoa học đang thử nghiệm một thế hệ vaccine mới nhằm ngăn ung thư từ trước khi khối u thành hình, đặc biệt ở những người mang đột biến di truyền khiến nguy cơ mắc bệnh cao hơn bình thường. Khác với vaccine ngừa HPV hay viêm gan B — vốn phòng các siêu vi trùng có thể dẫn tới ung thư — các vaccine mới nhắm trực tiếp vào những dấu hiệu đặc biệt của tế bào ung thư. Mục tiêu là “dạy” hệ miễn nhiễm nhận ra và tiêu diệt những tế bào bất thường ngay từ lúc chúng mới xuất hiện.
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.