Phim Tài Liệu: A Force More Powerful - Công Đoàn Đoàn Kết Ba Lan
Lời giới thiệu: Cuốn phim phóng sự tài liệu "A Force More Powerful" xuất hiện trên màn hình của đài PBS, Hoa Kỳ cách đây hơn 6 năm, ghi lại các kinh nghiệm đấu tranh bất bạo động của nhiều dân tộc trong thế kỷ 20, đã nhanh chóng thu hút sự chú ý của cả thế giới, đặc biệt là phần nhân loại còn đang nằm dưới các ách độc tài.
Đất nước và dân tộc Việt Nam đang còn trong số các quốc gia sống dưới chế độ độc tài toàn trị của CSVN hiện nay. Những bất công, áp bức, khủng bố đang diễn ra hàng ngày trên quê hương bởi thành phần thống trị độc tài theo phương cách CS ngoại lai còn sót lại, ở đó những nhà dân chủ đủ mọi lứa tuổi đang nỗ lực tranh đấu cho tự do dân chủ sớm đến với đất nước Việt Nam.
Để kính tặng đến các chiến sĩ dân chủ trong ngoài nước, chúng tôi trân trọng giới thiệu đến quí độc giả từng phần lược dịch cuốn phim, với ước mong những hình ảnh cùng những phương cách và ý chí đấu tranh trong cuốn phim này sẽ giúp thêm sức cho cao trào đấu tranh đòi dân chủ cho Việt Nam hiện nay. (VNN)
***
Phần 2 - Phim tài liệu: A Force More Powerful - Công Đoàn Đoàn Kết Ba Lan (Phong Lý lược dịch)
Ngày thứ nhất - 14 tháng 8, 1980
Thời cơ tốt nhất cho cuộc đình công đã đến. Trước sáu giờ sáng, chúng tôi bắt đầu phân phát truyền đơn. Nguy cơ bị bắt có thể xảy ra bất cứ lúc nào, vì vậy chúng tôi rất sợ.
Công nhân tại xưởng tàu Lennin thuộc tỉnh Cdanska đã nóng lòng muốn đình công vì sự bực bội của họ đối với sự kiện giá cả tăng vọt gần đây và việc khai trừ một công nhân được nhiều người quí mến tại xưởng tàu.
Ít người trong số công nhân lúc ấy hiểu rõ là cuộc đình công của họ sẽ bị chính phủ cộng sản Ba Lan dùng toàn lực đàn áp. Có người bắt đầu la lớn: ''Hãy mở cổng ra, chúng ta phải đến văn phòng chính của đảng Cộng Sản. ''Lúc đó, chúng tôi phải hát to bản quốc ca để làm dịu cơn nóng giận của mọi người xuống.
Chúng tôi không thể để lịch sử tái diễn biến cố năm 1970 khi xe tăng quân đội ngang nhiên tấn công đoàn công nhân xuống đường biểu tình. Mọi công nhân Ba Lan đều biết rõ sự kiện lịch sử đó. Hôm đó, những người đình công cũng rời xưởng tàu và hiên ngang tuần hành trên đường phố tới trước trụ sở đảng Cộng Sản. Kết quả là 6 người bị chết và hơn 300 người bị thương. Đó là hậu quả của cuộc đối đầu với quân đội trên đường phố.
Một kỹ sư tại xưởng tàu, sau 10 năm tính từ ngày tổ chức cuộc xuống đường hôm đó, đã trở lại với công nhân để xây dựng một cuộc đấu tranh mới. Ông nói: ''Trong suốt 10 năm qua tôi vẫn thường nghĩ đến những sai lầm trước đây và nếu có cơ hội cho tôi được lãnh đạo lần nữa, tôi sẽ làm nhiều điều khác hơn trước!''
Lần nầy, các nhà lãnh đạo cuộc đình công tổ chức kỹ càng. Một vị lãnh đạo đã phát biểu: ''Chúng ta sẽ chiếm giữ lấy xưởng tàu, và nếu có bị tấn công, chúng tôi sẽ là những người cuối cùng rời khỏi nơi này''. Cuộc đình công sẽ dứt khoát là không bạo động. Nhà nước sẽ không có lý cớ để nổ súng.
Ủy ban đình công bắt đầu họp trong căng-tin. Bước đầu tiên là phải bảo đảm cho tin tức về cuộc đình công không bị nhà nước bưng bít. Tin tức đã được bí mật truyền ra ngoài tới các hãng thông tấn như đài Âu Châu Tự Do và BBC. Nhờ vậy mà tin tức đã được loan đi toàn thế giới và tới gia đình của những công nhân đình công để họ biết rõ tại sao cha anh của mình vẫn còn chưa tan sở.
Ngày thứ nhì
Đến sáng thứ sáu, cuộc đình công đã lan rộng. Hệ thống giao thông công cộng ngưng hoạt động, hải cảng đóng cửa, 22 xí nghiệp cùng đình công, và tổng số công nhân đình công lên đến 50,000 người. Nhà nước ra lệnh chặn hết dây điện thoại trên toàn quốc Ba Lan vì lo ngại cuộc đình công sẽ lan rộng hơn. Nhưng đã quá trễ. Cả nước đã biết tin về cuộc đình công đang diễn ra.
Trong căng-tin, Uỷ ban đình công viết một bản thảo đòì hỏi quyền lợi với nhà nước. Họ chuẩn bị truyền đơn cho các công nhân đình công. Đứng đầu bản đòi hỏi này là quyền được tự do thành lập công đoàn độc lập và quyền được đình công. Đảng Cộng Sản Ba Lan chắc chắn sẽ bác bỏ những đòi hỏi quyền lợi chưa từng có này.
Ngày thứ ba
Sáng thứ Bảy, bí thư Đảng Cộng Sản Ba Lan gởi thư cho nhóm lãnh đạo cuộc đình công, nói rằng họ sẳn sàng mở cuộc đàm phán hai bên: ''Chúng tôi được chỉ thị bằng mọi cách phải chấm dứt cuộc đình công và giới hạn sự việc này trong khuôn viên xưởng tàu mà thôi''.
Đại diện công nhân xưởng tàu đưa ra đề nghị tăng lương cho các công nhân, đòi cải thiện điều kiện lao động, và đủ thứ khác... ngoại trừ đòi hỏi quyền thành lập công đoàn độc lập.
Ngay khi đề nghị này được phía Nhà Nước chấp thuận, công nhân bắt đầu tan hàng ra về. Bỗng nhiên, một nữ công nhân đứng vậy nói rằng: ''chúng ta chấp nhận thỏa ước này là bỏ rơi những công nhân khác trên toàn quốc đang tham gia vào cuộc đình công''. Cô nói tiếp: ''Rồi còn các công nhân khác thì sao" Còn 40 xí nghiệp khác thì sao" Còn người dân thì sao" Tôi thấy rất xấu hổ và bất lực. Chúng ta phải làm sao đây" ''
Cô công nhân này vội chạy đến cổng chánh và ngăn cản các công nhân đang đi về. Một nhóm nhỏ đứng lại lắng nghe. Cô ta nài nỉ mọi người ở lại: ''Nếu chúng ta thật sự muốn có công đoàn độc lập và nếu chúng ta thật sự muốn ảnh hưởng lên ban quản lý xưởng tàu, chúng ta phải có hành động đoàn kết với mọi người khác vẫn đang tiếp tục đình công.''
Hàng ngàn người đã ra về, chỉ còn vài trăm ở lại tiếp tục đình công và giữ vững ngọn lửa đấu tranh.
Đêm đó, họ quyết định thành lập một Uỷ ban vận động đình công xuyên xí nghiệp và liên hãng xưởng để đại diện cho tất cả công nhân khắp Ba Lan. Uỷ ban này sẽ khai triển rộng sức mạnh của công nhân đình công và tạo ra một lực lượng lớn lao chưa từng thấy tại quốc gia cộng sản này.
Ngày thứ tư
Sáng Chủ Nhật, công nhân tham gia một buổi Thánh Lễ trong khung viên xưởng tàu. Hàng ngàn người dân đứng bao vây bên ngoài cổng chánh. Cổng sắt được cắm đầy hoa, bày tỏ những tấm lòng ủng hộ và một bức ảnh của Đức Giáo Hoàng Gioan-Phaolô đệ nhị, người Ba Lan, cũng được treo lên. Đây là một sự ủng hộ bất ngờ cho những người công nhân đình công. Một công nhân cho biết: ''Tôi chẳng bao giờ ngờ là sẽ được sự ủng hộ của tất cả dân chúng tại đây. Họ đã cho chúng tôi rất nhiều nghị lực và can đảm để tiếp tục hành động của mình. Nhờ sự ủng hộ đó mà tôi biết chúng tôi sẽ đạt được những điều đang tranh đấu".
Ngày thứ năm
Uỷ ban Đình Công Xuyên Hãng Xưởng nêu lên 21 điều yêu cầu đối với chính phủ. Văn kiện này đã động viên và làm phấn khởi tất cả công nhân đang đình công trên toàn quốc.
''Đột nhiên chúng tôi nghe được sự đình công của công nhân xưởng tàu tại Cdanska và 21 điều đòi hỏi. Chúng tôi lập tức biết mình đang có trong tay một phương tiện mà nếu biết dùng cho khéo thì nhất định sẽ gặt hái được nhiều điều tốt đẹp."
Tại Cdanska, những công nhân ở lại tiếp tục đình công suốt cuối tuần trước đã được một món quà tinh thần xứng đáng. Đó là sự trở lại của 15,000 công nhân để tham gia cuộc đình công tại đó. Và cuộc đình công tiếp tục lan rộng tới các thành phố khác.
''Đây là cảm giác có một không hai trong đời người khi tôi nhìn những công nhân trở lại với cuộc đình công. Tôi cảm nhận được chiến thắng trong tầm tay, nhưng vẫn lo không biết chúng tôi có đủ khí thế để kéo dài cuộc đấu tranh này không''.
Trong lúc Uỷ Ban Đình Công chờ đợi trả lời của nhà nước đối vớii 21 điều yêu cầu của họ, có thêm nhiều hãng xưởng tham gia vào cuộc đình công. Họ từ từ chiếm thêm tư thế để chống đối lại một bộ máy cai trị chưa hề biết nhượng bộ một tổ chức phi cộng sản nào. Khắp nơi, công nhân tiếp tục noi theo gương các công nhân tại Cdanska. Họ giảm bớt hiểm họa bị đàn áp bằng cách ở lại trong khuôn viên các hãng xưởng.
''Chúng tôi không ra khỏi cổng vì nếu ra thì sẽ tạo cơ hội cho chính quyền khiêu khích bạo động và rồi có cớ sử dụng lực lượng công an trấn áp. Chúng tôi muốn tránh điều đó. Chúng tôi biết cách thức đấu tranh của các ông Ghandi và Martin Luther King. Họ tin tưởng vào đấu tranh bất bạo động và họ đã chiến thắng."
Tuần thứ 2 bắt đầu
Nhân công đình công bắt đầu phát hành một tờ thông báo hàng ngày có tên là Đoàn Kết và chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh lâu dài.
''Có thể nói trong xưởng tàu đã có một chính phủ Ba Lan thứ hai. Chúng tôi có các Bộ Trưởng lo lắng cho các bộ phận đấu tranh khác nhau như thông tin, tài chánh, thức ăn, và trật tự an ninh,v.v...''
Sự kiên trì đã cho họ sức mạnh. Trong 9 ngày, Uỷ Ban Đình Công đã trở thành tiếng nói của hơn nửa triệu công nhân, 370 hãng xưởng trên khắp nước Ba Lan.
Ngày thứ mười
Đàm phán viên chính phủ đến xưởng tàu, sự bế tắc có triển vọng được phá vở. ''Có người vỗ tay khi thấy ông phó thủ tướng đi vào xưởng tàu để bắt đầu cuộc đàm phán. Có người khác lại buông lời hăm dọa, nạt nộ, và la hét tên ông ta.''
Công nhân đòi hỏi mọi chi tiết đàm phán phải được phát thanh trực tiếp qua hệ thống loa của xưởng tàu. Báo chí Ba Lan phải được cho phép loan tải tự do các diễn tiến đàm phán đang diễn ra.
Nhà nước đã ngồi vào bàn đàm phán sau 10 ngày bế tắc bởi cuộc đình công gây ra.
Trong 10 ngày đấu tranh vừa qua, Uỷ Ban Đình Công đã củng cố sức mạnh và thuyết phục được mọi người là giải pháp cho cuộc xung đột chỉ có thể thành hình qua sự đàm phán giữa Uỷ ban này và chính phủ.
Cho đến giờ phút này, Nhà Nước vẫn gọi những công nhân đình công là những kẻ phản quốc. Tuy bây giờ họ phải gởi một phó thủ tướng đến nơi để đàm phán, Uỷ Ban Đình Công vẫn phải rất thận trọng. Nếu họ thúc đẩy quá mạnh, bao nhiêu công lao sẽ tan thành mây khói và sẽ tạo cơ hội cho quân đội nhảy vào can thiệp.
Rất nhiều người trong phe chính phủ hiểu rằng việc cho thành lập công đoàn độc lập chính là sự đồng ý cho thay đổi chế độ chính trị. Hơn nữa, họ biết không thể nào Liên-xô chấp thuận để việc đó xảy ra.
Đàm phán viên của khối công nhân không vội vã gì. Họ từ từ đi vào từng chi tiết liên quan đến vấn đề công đoàn độc lập mặc dù phe chính phủ đã muốn đổi đề tài đàm phán.
Phía chính phủ nói: ''Không thể bàn từng điểm một. Chúng tôi không thể ngồi đây vàì giờ đồng hồ để sửa đổi từng chi tiết yêu cầu. Hãy đem những gì chúng ta đã đồng ý và bắt đầu thi hành những điều ấy''.
Phía công nhân đáp lại: "Đừng vội vàng, chúng ta vẫn còn giờ mà. Chúng ta có cả một cuối tuần trước mặt. Cứ làm cho đúng đi."
Kế hoạch và chủ trương của phía công nhân là: phải đòi cho được sự chấp thuận cho thành lập công đoàn độc lập, mọi thứ khác sẽ theo sau. Theo hướng đó, các đại diện công nhân nói với ông phó thủ tướng: mình đừng bàn tới những chi tiết nhỏ, mà nên nói đến chuyện công đoàn độc lập. Trong hai tuần lễ đàm phán, đại diện phe công nhân đã báo cáo và trưng cầu ý kiến của tất cả công nhân hiện diện, một việc chưa hề có trong công đoàn quốc doanh.
Chưa hề có cuộc đình công nào kiên quyết như vậy với niềm tin trước sau như một vào uỷ ban đình công từ tất cả công nhân tại tất cả các hãng xưởng, và từ hàng ngàn người dân đang bao quanh các nơi đình công. Tất cả tin tưởng vững chắc rằng họ sẽ chiến thắng. Những hình ảnh đó đã làm cho những người phe chính phủ chột dạ.
Công nhân đình công tiếp tục tranh đấu. Vì nôn nóng muốn sớm hồi phục nền sản xuất của các hãng xưởng, nhà nước chỉ còn cách đáp ứng từ từ những yêu cầu của công nhân.
Ngày thứ 18
Chủ nhật 31 tháng 8, một thoả ước đã được hai bên chấp thuận. Công nhân được tăng lương, giảm bớt giờ làm, thêm ngày nghỉ. Họ cũng được giảm bớt sự kiểm soát thông tin và truyền thông, được thành lập công đoàn độc lập, và được quyền đình công.
Ông Walesa tuyên bố trước công nhân: ''Tôi đã nói từ ngày đầu là chúng ta sẽ thắng và bây giờ thì chúng ta đã thắng. Đó là sự thật.... Một điều rất căn bản là chúng ta đương nhiên phải được sống với các quyền tự do, mà công đoàn độc lập sắp được lập ra sẽ đem lại. Và chúng ta sẽ có các quyền tự do đó đúng với hình dạng mà chúng ta tạo dựng nên''.
Một lãnh đạo công đoàn thuật lại: "Chứng kiến buổi ký kết bản thỏa ước hôm đó, chúng tôi lập tức hiểu rằng đây là lúc phải thật sự chạy đua với thời gian vì chúng tôi hiểu rõ là mặc dù Nhà Nước mới ký xong hiệp ước, họ đã lập tức muốn xé bỏ nó rồi".
Cuộc chạy đua với thời gian bắt đầu và hàng trăm công đoàn đã được thành lập, liên kết với uỷ ban tổ chức đình công. Trong vòng 4 tháng, số thành viên công đoàn đã lên đến hơn 10 triệu người.
Khi thực sự chăm lo cho đời sống của các thành viên, Công Đoàn Đoàn Kết không thể tránh khỏi một hiện trạng là: sự tồn tại của công đoàn này là một sự thách thức đối với quyền tối cao của Đảng Cộng Sàn.
''Tôi biết rằng ngay từ lúc đầu, phe bên kia đã luôn muốn tấn công chúng tôi. Nhưng khi họ dàn trận để tấn công một trăm tổ chức, thì mình đã có một ngàn tổ chức, và khi họ sẳn sàng để tấn công một ngàn tổ chức thì mười ngàn tổ chức đã hình thành, và con số sẽ thành hàng triệu v.v..''
Công Đoàn Đoàn Kết phải phát triển thật nhanh để khi phía Nhà Nước muốn phản pháo thì đã quá muộn. Ngay từ những ngày đầu, thành viên công đoàn đã bị hăm dọa, báo chí đã bị quấy nhiễu, và công nhân đã bị hù dọa phải làm ngày thứ bảy, v.v. Tất cả những trò đó đều là những vi phạm đối với bản thỏa ước.
Công Đoàn Đoàn Kết trả đủa bằng hăm dọa sẽ đình công.
''Tôi đang nghĩ tới việc ra lệnh tổng đình công. Tôi đã nghe quá nhiều người xôn xao chế nhạo. Anh hiểu tôi nói gì khi kêu chính quyền ngừng tay ngay nếu không thì chúng tôi đình công. Cám ơn!'' Dân chủ và tự do nhỏ giọt... thật khó thực hiện trong thực tế.. ''
Một năm sau ngày thành lập, đội ngũ trong Công Đoàn được dân chủ hóa và đồng thời phải đối phó với các thành phần cực đoan và thành phần do Nhà Nước cài cắm. Những phần tử xâm nhập này luôn đổ dầu vào lửa, thúc dục dùng bạo lực. Dĩ nhiên chính quyền đã không còn lựa chọn nào khác ngoài việc: một là từ bỏ quyền hành và chấp nhận tự do tranh cử một cách dân chủ và hai là dùng thiết giáp và bỏ tù hết mọi người.
Trong đêm 11 tháng 12, 1981, chính quyền cộng sản bao vây một buổi họp của công đoàn Đoàn Kết. Trong hai ngày tiếp theo, hàng ngàn nhà hoạt động của Đoàn Kết đã bị bắt và thiết quân luật được ban hành khắp nơi.
''Khi họ đánh đập chúng tôi, tôi đã nói rằng: các anh đã thua ngay tại giờ phút nầy. Các anh đang đóng những cây đinh cuối cùng vào cỗ quan tài cộng sản của các anh''.
Khi sử dụng quân lực, chính quyền thừa nhận đã mất hết sự đồng ý phục tùng của nhân dân. Nhà Nước đã không còn quyền lực để thuyết phục, mà chỉ còn có biện pháp trừng trị người dân mà thôi.
Công đoàn bị cấm nhưng nền tảng ủng hộ vẫn còn. Đoàn Kết đã trở thành một phong trào tranh đấu bất bạo động, gắn liền với lòng yêu nước của người dân Ba Lan. Dầu mất đi lãnh đạo trung ương, Đoàn Kết đã có quá nhiều tổ chức nhỏ nên không thể nào có thể tiêu diệt được. Họ tiếp tục phản kháng và bất hợp tác với chính quyền.
''Anh có thể giam tôi, giết tôi, nhưng không thể đánh bại tôi. Cuộc tranh đấu sẽ tiếp diển và chúng tôi sẽ thắng."
Trong 7 năm sau đó, đảng Cộng Sản Ba Lan cai trị bề ngoài, nhưng bên trong, bộ máy chính trị đã thối nát. Mùa hè 1988, bộ máy sụp đổ. Giá cả tăng vọt và khủng hoảng đã làm tê liệt cả nước. Một làn sóng đình công bắt đầu. Chính quyền đưa ra giải pháp tái hợp pháp hóa tổ chức Đoàn Kết nếu đình công chấm dứt. Ba ngày sau, cả nước ngưng đình công và Đoàn Kết đã trở thành một lực lượng có năng lực và trách nhiệm.
Tháng hai năm 1989, Đoàn Kết, chính quyền, Đảng Cộng Sản, và Giáo Hội bắt đầu ngồi xuống thảo luận tương lai của Ba Lan. Sau hai tháng, họ đồng ý ba nguyên tắc: tự do công đoàn, tự do báo chí, và tự do bầu cử quốc hội.
Trong hai tháng vận động tranh cử, ứng cử viên của Đoàn Kết rất được dân chúng mến mộ, nhưng không ai ngờ họ được dân chúng tin tưởng đến độ đánh bại luôn đảng Cộng Sản đang cầm quyền.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình