Báo L.A. Times: Trump có thể đang gieo mầm cho các cuộc chiến nhiều thập niên sau. Báo Blitz: Mỹ can thiệp nội bộ, sẽ phản tác dụng, đẩy Bangladesh về phía Hồi giáo cực đoan
Chính sách đối ngoại của Mỹ gây ra nỗi lo rằng sau Tổng Thống Trump sẽ là nhiều thập niên Hoa Kỳ suy yếu vì hỗn loạn, theo nhận định của Matt K. Lewis trên tờ Los Angeles Times. Trong khi đó, nhà bình luận M A Hossain trên tờ báo Blitz nhìn từ Bangladesh, rằng quốc gia Hồi giáo này đang bị Trump đẩy vào vị trí phải chống Mỹ.
Bài báo "Trump’s global chaos is sowing decades of trouble for the US" (Hỗn loạn toàn cầu do Trump gây ra đang gieo rắc những rắc rối kéo dài nhiều thập niên cho Hoa Kỳ) của Lewis nhận định: Chắc chắn rồi, chính sách đối ngoại thất thường của Tổng thống Donald Trump đã làm xa lánh các đồng minh, phá vỡ trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ do Mỹ dẫn đầu, đẩy Canada xích lại gần Trung Quốc hơn và biến liên minh an ninh Bắc Đại Tây Dương NATO thành thứ gì đó giống như trang Facebook của chú bạn sau khi ai đó nhắc đến chính trị.
Ngoài ra thì sao? Mọi thứ đều tuyệt vời. Chỉ đùa thôi. Mọi chuyện có thể còn tồi tệ hơn chúng ta nghĩ.
Vấn đề không chỉ là chúng ta đang mất đi bạn bè, mà là chúng ta đang tạo ra những kẻ thù tiềm năng. Và không chỉ là những kẻ huýt sáo phản đối quốc ca tại các sự kiện thể thao, mà là những kẻ một ngày nào đó có thể quyết định rằng Mỹ là kẻ phản diện trong câu chuyện nguồn gốc của họ, ngay trước đoạn nhạc nền u ám bắt đầu vang lên.
Nếu điều này nghe có vẻ trừu tượng hoặc gây hoang mang, thì cần lưu ý rằng điều đó đã xảy ra rồi.
Osama bin Laden – người từng là một đồng minh không chính thức chống lại Liên Xô – đã bị cực đoan hóa phần lớn bởi Chiến tranh vùng Vịnh và việc đóng quân của quân đội Mỹ ở Saudi Arabia.
Điều này đáng chú ý bởi vì Chiến tranh vùng Vịnh – không giống như Chiến tranh Iraq sau đó – đã nhận được sự chấp thuận của quốc tế, có một nhiệm vụ rõ ràng và một chiến lược rút lui. Theo tiêu chuẩn chiến tranh, nó gần như là một mô hình bán hàng từ thiện của Liên Hợp Quốc. Tuy nhiên, nó vẫn tạo ra những hậu quả định hình lại tương lai của Mỹ, dẫn đến vụ 11/9 và một vài cuộc chiến tranh không mấy suôn sẻ.
Còn một phần khó chịu khác mà mọi người thường quên: thời điểm. Chiến tranh vùng Vịnh kết thúc năm 1991. Vụ 11/9/2001 xảy ra 10 năm sau đó. Hậu quả không đến ngay lập tức. Nó nằm đó. Im lặng. Chờ đợi.
Bài học không chỉ là các cuộc can thiệp quân sự có thể gây ra phản ứng dữ dội, mà ngay cả những cuộc can thiệp mà chúng ta thực hiện "đúng quy trình" cũng có thể khiến mọi người tức giận nhiều năm sau đó. Điều này đưa chúng ta đến hiện tại. Trump tuyên bố có "khuôn khổ một thỏa thuận" với NATO liên quan đến Greenland, điều này – nếu thành hiện thực – là tin tốt vì bạn không nên đánh giá thấp những người có thể trượt tuyết và bắn súng cùng một lúc.
Trong chuyến thăm Greenland gần đây, các nhà lập pháp Mỹ được cho là đã gặp phải "mức độ chống Mỹ khiến họ kinh ngạc và thất vọng". Thượng nghị sĩ Cộng Hòa Thom Tillis cảnh báo điều này có thể dẫn đến "các biện pháp trả đũa" chống lại Mỹ, điều đó có lẽ có nghĩa là tẩy chay. Hoặc những cái nhìn khó chịu. Hoặc có thể nhiều hơn thế nữa. Giờ đây, nếu ý tưởng quân đội Mỹ bị mắc kẹt trong tuyết bên ngoài Nuuk nghe có vẻ nực cười – hoặc nếu ý tưởng biến những người Đan Mạch kiên định thành những kẻ cực đoan có vẻ quá viển vông – hãy nhớ rằng Greenland chỉ là một trong những cuộc chiến mà chúng ta đã quyết định tham gia.
Chúng ta cũng có thể dễ dàng tạo ra kẻ thù ở gần nhà hơn – hoặc thậm chí ngay tại quê nhà Hoa Kỳ.
Một số người có thể là công dân Mỹ sinh ra ở Mỹ, bị cuốn vào chính trị đầy lửa của sự phản kháng vĩnh viễn. Những người khác có thể là người Mỹ gốc Somalia ở Minnesota mà gia đình họ bị Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan đối xử tệ bạc, hoặc người thân của một người nhập cư Cuba mà cái chết của ông ta tại một cơ sở giam giữ ở El Paso được coi là một vụ giết người, hoặc một cậu bé người Venezuela giả định mà cha cậu ta bị giết trong chiến dịch lật đổ Nicolas Maduro.
Đây không phải là những người sẽ gửi đơn khiếu nại chính thức. Đây là những người sẽ ôm mối hận thù. Điều này không có nghĩa là Mỹ nên co rúm lại và không làm gì nữa. Nhưng có lẽ điều đó có nghĩa là chúng ta nên tạm dừng trước khi cho rằng những lời lẽ khoa trương hay những tuyên bố cứng rắn ngày hôm nay sẽ biến mất một cách kỳ diệu khi chu kỳ tin tức trôi qua.
Bởi vì nếu ngay cả những kế hoạch được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất (như Chiến tranh vùng Vịnh) cũng gây ra phản ứng dữ dội, hãy tưởng tượng việc đối phó với hậu quả từ những chính sách bốc đồng, mang tính trình diễn và dường như được thiết kế để làm cho càng nhiều người càng tức giận.
Hãy đặt mình vào vị trí của người khác. Người Mỹ sẽ phản ứng như thế nào nếu một quốc gia khác bắt cóc một nhà lãnh đạo chính trị từ thủ đô của chúng ta, hoặc thậm chí đe dọa xâm lược Mỹ?
Sẽ có sự phẫn nộ, sự trở lại khẩn cấp của Lee Greenwood và "khoai tây chiên tự do". Và đó là trước khi mọi thứ trở nên "bạo lực".
Bây giờ hãy tưởng tượng mở mạng xã hội và nhìn thấy một bản đồ mà lá cờ của quốc gia khác được dán lên lãnh thổ của bạn.
Đây không phải là cách để giành được trái tim và khối óc. Đây là cách để tạo ra sự phẫn nộ và tức giận chính đáng.
Về mặt này, không quan trọng liệu Trump có quyết định từ bỏ những lời lẽ khiêu khích của mình hay không; phần lớn thiệt hại đã xảy ra rồi.
Những lời lẽ coi các quốc gia khác gần như tương đương với tài sản khách sạn không phải là miễn phí. Nó gửi đi thông điệp rằng lòng tin là tùy chọn và chủ quyền có thể bị thu hồi. Sớm hay muộn, ai đó sẽ quyết định rằng Mỹ không phải là đối tác mà là một kẻ đối địch thường xuyên trong câu chuyện quốc gia của họ. Trong thế giới thực, bạn không cần phải đi tìm rắc rối – và chắc chắn bạn không cần phải đi tìm quái vật để tiêu diệt. Một số mối đe dọa nguy hiểm nhất lại có cách tự tìm đến bạn.
.
Trong khi đó, từ đất nước Hồi giáo Bangladesh, bài báo "The greatest American blunder in Bangladesh" (Sai lầm lớn nhất của Mỹ ở Bangladesh) của M.A. Hossain trên báo Blitz nhận định: Mỹ lý thuyết thì tuyệt vời, nhưng hành động sẽ đầy phản tác dụng, thường có khi thất bại.
Trong nhiều thập niên, nhiều nhà phân tích và hoạch định chính sách hàng đầu đã mô tả học thuyết chiến lược toàn cầu của Mỹ là tinh vi, kiên cường, thậm chí là hoàn hảo. Từ góc nhìn của Washington, sự kết hợp giữa sức mạnh quân sự, đòn bẩy kinh tế, mạng lưới tình báo và thông điệp ý thức hệ được coi là bộ công cụ tối thượng để định hình các vấn đề thế giới. Tuy nhiên, lịch sử lại kể một câu chuyện ít hào nhoáng hơn. Hết lần này đến lần khác, học thuyết của Mỹ không chỉ thất bại mà còn phản tác dụng—đôi khi một cách ngoạn mục—ở các quốc gia đa dạng như Việt Nam, Iran, Afghanistan, Pakistan, Venezuela, Ai Cập, và hiện nay, ngày càng nhiều ở Bangladesh.
Vấn đề không phải là thiếu sức mạnh. Đó là sự thất bại lặp đi lặp lại trong phán đoán chính trị.
Ở Việt Nam, cuộc chiến vẫn là ví dụ mang tính giáo dục nhất. Hoa Kỳ tham gia cuộc xung đột với ưu thế vượt trội về sức mạnh quân sự thông thường—không quân tiên tiến, bộ binh cơ giới hóa và năng lực hậu cần vô song. Tuy nhiên, họ đã đánh giá thấp quyết tâm chính trị và lòng yêu nước của người Bắc Việt và Việt Cộng. Được Liên Xô và Trung Quốc hỗ trợ mạnh mẽ về vũ khí, huấn luyện và chiều sâu chiến lược, Hà Nội đã biến cuộc chiến thành một cuộc nổi dậy kéo dài. Thương vong ngày càng tăng của Mỹ, công chúng thất vọng và sự bẽ mặt trên trường quốc tế đã buộc Washington phải rút quân vào năm 1973. Hai năm sau, Sài Gòn thất thủ. Việt Nam không chỉ là một thất bại quân sự; đó là một sự đầu hàng thảm khốc về chính trị đối với Mỹ.
Tuy nhiên, Washington đã không rút ra được bài học.
Ở Venezuela, gần đây, các nhà hoạch định chính sách ở Washington đã nuôi dưỡng ý tưởng rằng bằng cách dàn dựng vụ bắt cóc Nicolás Maduro, họ có thể trở thành "những ông chủ mới" của người dân Venezuela—thiết lập quyền kiểm soát độc quyền đối với các nguồn tài nguyên thiên nhiên khổng lồ của quốc gia này, bao gồm dầu mỏ, khí đốt và vàng. Đồng thời, họ tính toán rằng Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA) có thể thay thế các băng đảng ma túy Venezuela và khôi phục các hoạt động buôn bán ma túy xuyên quốc gia bí mật của chính mình. Tổng thống Donald Trump, kiên quyết tìm kiếm nguồn tiền để giải quyết khoản nợ quốc gia tăng vọt của Mỹ và ngăn chặn thảm họa kinh tế, đã thúc đẩy "Dự án Maduro" này. Cuối cùng, kết quả là một lời nhắc nhở rõ ràng về sự đầu hàng kiểu Việt Nam.
Ở Iran, câu chuyện cũng tương tự về sự tính toán sai lầm. Trong nhiệm kỳ tổng thống của Donald Trump, những lời đe dọa hành động quân sự lặp đi lặp lại, các lệnh trừng phạt khắc nghiệt và sự khuyến khích công khai đối với sự bất đồng nội bộ đã tạo ra ấn tượng—đặc biệt là trong giới bình luận diều hâu—rằng Cộng hòa Hồi giáo đang đứng trên bờ vực sụp đổ. Tuy nhiên, giới lãnh đạo Iran, bao gồm cả Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, chưa bao giờ coi những lời đe dọa này là nghiêm túc. Tehran hiểu rõ giới hạn của sự thèm khát chiến tranh ở Trung Đông của Mỹ. Thay vì đầu hàng, Iran đã mở rộng ảnh hưởng khu vực thông qua các lực lượng ủy nhiệm, phát triển chương trình tên lửa và tăng cường quan hệ với Trung Quốc và Nga. Cuối cùng, giờ đây mọi người đều hiểu rằng, đối với Donald Trump hay các quan chức cấp cao trong Lầu Năm Góc, việc lật đổ Ayatollah Khamenei là nhiệm vụ bất khả thi. Ở đây, sự hiểu biết của Mỹ lại mắc phải những sai lầm nghiêm trọng.
Tại Afghanistan, học thuyết của Mỹ có lẽ là biểu tượng rõ ràng nhất của sự kiêu ngạo chiến lược. Mỹ không tiến vào Afghanistan để chiến đấu với Liên Xô – cuộc xung đột đó đã kết thúc vào năm 1989 – nhưng họ lại thừa hưởng ảo tưởng rằng Afghanistan có thể được định hình lại bằng vũ lực sau năm 2001. Hai thập niên, hàng nghìn tỷ đô la và vô số sinh mạng đã trôi qua, Taliban đã trở lại nắm quyền vào năm 2021 với tốc độ đáng kinh ngạc. Các nhà hoạch định chính sách của Mỹ liên tục hiểu sai xã hội Afghanistan, nhầm lẫn sự thống trị quân sự với tính hợp pháp chính trị. Ngày nay, Afghanistan được cai trị dưới sự diễn giải nghiêm khắc của luật Sharia, trái ngược hoàn toàn với lý tưởng dân chủ và nhân quyền của phương Tây. Ngay cả giới lãnh đạo quân sự của Pakistan, từng can thiệp sâu vào các vấn đề của Afghanistan, giờ đây cũng đối xử với Taliban một cách thận trọng. Trong khi đó, Kabul đã xây dựng mối quan hệ thực dụng với các quốc gia công khai hoài nghi về ảnh hưởng của Mỹ. Đây không chỉ là một thất bại; đó là sự thừa nhận thất bại chiến lược.
Tại Ai Cập, Mùa xuân Ả Rập càng làm lộ rõ sự hiểu sai kinh niên của Washington về thực tế chính trị. Năm 2012, Hoa Kỳ ủng hộ quá trình chuyển đổi dân chủ của Ai Cập và chấp nhận chiến thắng bầu cử của Mohamed Morsi và Tổ chức Anh em Hồi giáo. Tuy nhiên, các nhà hoạch định chính sách của Mỹ đã đánh giá thấp mức độ lo ngại của giới thế tục, sự bất mãn kinh tế và sự phản kháng thể chế trong xã hội Ai Cập. Trong vòng 14 tháng, các cuộc biểu tình rầm rộ đã nổ ra. Quân đội, do Tướng Abdel Fattah el-Sisi lãnh đạo, đã can thiệp, lật đổ Morsi và đàn áp Tổ chức Anh em Hồi giáo một cách tàn bạo. Đối mặt với sự lựa chọn giữa lý tưởng dân chủ và sự ổn định khu vực, Washington đã âm thầm ủng hộ các tướng lĩnh. Kết quả không phải là dân chủ hay uy tín, mà là sự mất lòng tin từ tất cả các bên.
Mô hình sai lầm này hiện đã được lặp lại ở Bangladesh.
Trong những năm gần đây, sai lầm tương tự đã lặp lại ở Bangladesh. Hoa Kỳ dường như nhìn nhận Bangladesh qua lăng kính ý thức hệ hơn là địa chính trị và dân túy. Bằng cách coi Jamaat-e-Islami Bangladesh (JIB) – một đảng có nguồn gốc tư tưởng liên quan đến Tổ chức Anh em Hồi giáo (Muslim Brotherhood) – là một đối tác chiến lược tiềm năng, Washington đã phạm phải một loạt sai lầm chính trị.
Thứ nhất, địa lý rất quan trọng. Bangladesh gần như hoàn toàn bị bao quanh bởi Ấn Độ, với Myanmar tạo thành một biên giới phía đông nhỏ hơn. Ấn Độ vẫn là cường quốc khu vực thống trị và là láng giềng quan trọng nhất của Bangladesh về kinh tế, văn hóa và an ninh. Bất kỳ chiến lược nào của Mỹ ở Bangladesh mà bỏ qua Ấn Độ đều có những thiếu sót cố hữu. Việc liên kết khu vực với Pakistan – một quốc gia mà Bangladesh có lịch sử đầy đau thương – không mang lại cho Washington bất kỳ lợi thế chiến lược đáng kể nào ở Dhaka. Ngược lại, nó lại làm xa lánh chính người dân mà họ muốn gây ảnh hưởng.
Thứ hai, Jamaat-e-Islami chỉ nhận được một phần nhỏ sự ủng hộ của người dân, ước tính khoảng 7-8%. Bangladesh, mặc dù đa số dân theo đạo Hồi, nhưng về mặt hiến pháp và truyền thống là một quốc gia thế tục. Nền văn hóa của nước này cũng khác biệt với Pakistan. Truyền thống Hồi giáo của Bangladesh chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi di sản Bengal, sự chung sống với người Hindu và các thực hành Sufi Ba Tư. Chủ nghĩa Hồi giáo chính trị cứng nhắc, mang tính ý thức hệ chưa bao giờ được lòng dân chúng. Đặt cược vào Jamaat không chỉ rủi ro mà còn là phi lý về mặt chính trị. Và về mặt lịch sử hay truyền thống, người dân Bangladesh gần gũi với Ấn Độ hơn là Pakistan. Cùng chung văn hóa, thói quen ăn uống, ngôn ngữ và sự chung sống lãnh thổ càng củng cố mối liên kết này. Trong bối cảnh đó, nếu Trump muốn ép buộc Bangladesh liên kết với Pakistan, thì đó sẽ chỉ là một thảm họa chính trị.
Thứ ba, Hoa Kỳ đã đánh giá sai các cá nhân. Bằng cách đặt cược vào Muhammad Yunus – một nhân vật có nền tảng chính trị hạn chế và uy tín trong nước bị tranh cãi – Washington đã cho thấy họ hiểu rất ít về động lực quyền lực của Bangladesh. Các nhà hoạch định chính sách của Mỹ đã nhầm tưởng Yunus là một Mahathir Mohamad của Bangladesh. Thay vào đó, định hướng phương Tây của ông đã làm xa lánh dân số đa số theo đạo Hồi. Các cáo buộc về bạo lực đám đông, tham nhũng và sự thiếu chín chắn về chính trị xung quanh những người ủng hộ ông càng làm suy yếu vị thế của ông. Thay vì hợp tác với các nhà lãnh đạo có sự ủng hộ thực sự của quần chúng, chẳng hạn như Sheikh Hasina hoặc Tarique Rahman, Washington lại ủng hộ những nhân vật bị nghi ngờ ở trong nước. Hậu quả rất nguy hiểm: nếu Jamaat-e-Islami giành được quyền lực, Bangladesh có thể trôi dạt về phía các mô hình giống như Afghanistan dưới sự cai trị của Taliban hoặc hệ thống thần quyền của Iran. Tác động tích lũy của những sai lầm này đã gây ra hậu quả nghiêm trọng. Tình cảm chống Mỹ ở Bangladesh ngày càng gia tăng, không phải vì hệ tư tưởng, mà vì sự kiêu ngạo và thiếu hiểu biết rõ ràng. Bằng cách can thiệp vụng về vào chính trị nội bộ, chính quyền Trump đã làm tổn hại mối quan hệ vốn từng có thiện chí tốt đẹp.
Nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn, Washington sẽ mất tất cả vốn liếng trong ván bài mang tên Bangladesh và rời khỏi cuộc chơi trong sự nhục nhã tột cùng. Đây là dự đoán của tôi!
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình