Một máy đọc bảng số bị tạt sơn — dấu hiệu phản đối mạng lưới giám sát xe cộ đang lan rộng tại nhiều thành phố. Ảnh: Public Domain.
Cảnh sát có thể tìm một chiếc xe chỉ trong vài giây. Nhưng cùng lúc, hệ thống cũng có khả năng ghi lại người dân đã đi đâu, lúc nào. Từ Texas đến California, sự chống đối đang quy tụ cả cánh tả lẫn cánh hữu.
Trên một con đường ngoại ô Dallas, Philip, 27 tuổi, đang lái xe thì bất ngờ chỉ vào một chiếc hộp đen nhỏ gắn trên cột đèn giao thông.
“Flock!”
Đó là một máy camera đọc bảng số xe tự động của Flock Safety, một mạng lưới 120.000 thiết bị trải khắp 49 tiểu bang, cho phép cảnh sát xem một chiếc xe đã đi đâu và đang ở đâu chỉ trong vài giây. Công ty có hợp đồng với 7.000 sở cảnh sát, tương đương 40% lực lượng trên toàn quốc. Mỗi chiếc xe chạy ngang qua đều có thể bị chụp hình, ghi bảng số, thời gian và địa điểm. Nếu chiếc xe nằm trong danh sách truy tìm, cảnh sát có thể được báo ngay.
Philip mở điện thoại, vào DeFlock, một ứng dụng do dân chúng lập ra để đánh dấu vị trí các máy đọc bảng số, đánh dấu chiếc máy vừa nhìn thấy lên bản đồ. Ứng dụng này đã thu hút hơn 350.000 người dùng.
Đối với anh, đó là cách đơn giản nhất để chống lại một mạng lưới theo dõi đang mọc lên gần như khắp nước Mỹ.
Flock hiện có khoảng 120,000 máy đặt bên đường tại tất cả các tiểu bang, ngoại trừ Alaska. Công ty ký hợp đồng với khoảng 7,000 cơ quan công lực, tương đương 40% các sở cảnh sát trên toàn quốc.
Và đây không còn chỉ là những máy ảnh đứng riêng lẻ. Chúng được nối thành một hệ thống có thể cho cảnh sát biết một chiếc xe từng xuất hiện ở đâu, vào lúc nào, đôi khi chỉ trong vài giây.
Từ Bắt Xe Trộm Đến Theo Dõi Người
Flock có lý do chính đáng để được cảnh sát ưa chuộng.
Hệ thống đã giúp tìm xe bị đánh cắp, truy bắt nghi can và phá nhiều vụ án. Một máy từng giúp bắt tại Florida một người bị cáo buộc đe dọa gây thảm sát ở Louisiana. Trong một vụ khác, kỹ thuật này góp phần tìm ra người sau đó bị kết án vì âm mưu ám sát Donald Trump.
Nhưng cùng một khả năng ấy cũng có thể bị dùng cho những mục đích khác.
Tại Texas, một cảnh sát đã dùng hệ thống Flock để theo dấu một phụ nữ qua nhiều tiểu bang vì nghi bà tự phá thai.
Ở những nơi khác, nhân viên công lực bị phát giác dùng hệ thống để theo dõi người yêu hoặc người tình cũ. Có người bị kỷ luật, có người mất việc.
Los Angeles và Dayton, Ohio, cùng một số thành phố khác gần đây đã ngưng sử dụng Flock vì lo dữ kiện có thể lọt vào tay cơ quan di trú liên bang. Dayton phải lấy bao rác che các máy lại.
Tại Houston, Oakland và Grand Junction, Colorado, một số máy bị cắt ngã, tạt sơn hoặc bắn phá.
Sự chống đối không còn nằm trong một khuynh hướng chính trị nhất định.
Người cấp tiến lo chính quyền theo dõi dân chúng. Người bảo thủ lo quyền lực nhà nước ngày càng lớn. Những người đặt nặng quyền riêng tư thì đặt một câu hỏi đơn giản: tại sao chính quyền hoặc một công ty tư nhân cần biết họ đưa con đi học ở đâu, thường đi con đường nào, mua thực phẩm ở tiệm nào hay đến nhà thờ nào?
Tả Hữu Cùng Chống
Texas là nơi cuộc tranh luận này thể hiện rõ nhất.
Flock bắt đầu bán máy cho cảnh sát từ năm 2020. Sáu năm sau, khoảng 700 cơ quan công lực tại Texas đã ký hợp đồng.
Nhưng sự chống đối cũng lan nhanh.
Tại Carrollton, ngoại ô Dallas, Hannah Foust, 41 tuổi, bắt đầu vận động sau khi thấy máy đọc bảng số xuất hiện trong khu phố. Đến cuối Tháng Bảy, kiến nghị đòi tháo máy của bà đã thu được khoảng 800 chữ ký.
Bà nói mình không phạm pháp, nhưng cũng không muốn chính quyền hay một công ty tư nhân có thể biết mình đưa con đi đâu hoặc thường lui tới nơi nào.
Ở phía bảo thủ, Dân Biểu Cộng Hòa Keith Self của Texas đã đưa ra dự luật đòi các cơ quan công lực liên bang phải có trát tòa trước khi tìm kiếm dữ kiện từ những hệ thống theo dõi của tiểu bang và địa phương.
Theo ông Self, đây không phải vấn đề của cánh tả hay cánh hữu, mà là quyền riêng tư của mỗi người.
Austin, một thành phố thiên về cấp tiến, đã hủy hợp đồng với Flock. Bandera, một thị trấn bảo thủ nhỏ tại Texas Hill Country, cũng làm như vậy.
DeFlock: Dân Lập Bản Đồ Theo Dõi Những Máy Đang Theo Dõi Dân
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của các máy Flock cũng dẫn đến sự ra đời của DeFlock. Năm 2024, kỹ sư điện toán Will Freeman lái xe từ miền Tây sang Alabama và liên tục nhìn thấy những máy ảnh bên đường. Ông quyết định lập một bản đồ do người dân đóng góp để đánh dấu vị trí của chúng.
Dự án mau chóng được chú ý. Ứng dụng đã được tải xuống hơn 350,000 lần. Trang mạng cho biết người sử dụng đã đánh dấu khoảng 125,000 máy đọc bảng số của Flock và các hãng khác.
Freeman hiện sống tại Boulder, Colorado, nơi thành phố có 31 máy Flock.
Boulder nói hệ thống đã giúp số xe bị đánh cắp giảm 34.5% và hỗ trợ phá nhiều vụ án.
Freeman không phủ nhận lợi ích đó. Nhưng ông cho rằng một hạ tầng có khả năng theo dõi sự di chuyển của dân chúng có thể bị một chính quyền tương lai sử dụng để nhắm vào người bất đồng chính kiến hoặc những nhóm bị xem là không thuận mắt.
Tháng Năm, ông kiện thành phố Boulder, cho rằng hệ thống đã trở thành một mạng lưới theo dõi rộng khắp mà không cần trát tòa.
Phía thành phố lập luận rằng một người lái xe trên đường phố công cộng không thể đòi hỏi mức độ riêng tư giống như trong nhà riêng.
$3,000 Một Máy, Một Kho Dữ Kiện Khổng Lồ
Flock do Garrett Langley thành lập năm 2017. Ý tưởng ban đầu rất đơn giản: giúp cảnh sát đọc được bảng số của những chiếc xe liên hệ đến các vụ trộm.
Mỗi máy hiện tốn khoảng $3,000 một năm. Flock gắn và bảo trì thiết bị, đồng thời cung cấp một kho dữ kiện có thể tìm kiếm.
Nhờ trí tuệ nhân tạo, cảnh sát không nhất thiết phải biết bảng số chính xác. Họ có thể tìm theo hãng xe, kiểu xe, màu sắc, miếng dán trên cản hoặc một vết móp dễ nhận ra.
Kết quả tìm kiếm có thể cho biết chiếc xe xuất hiện ở đâu, vào lúc nào và máy của cơ quan nào đã chụp được nó.
Theo mặc định, hình ảnh bị xóa sau 30 ngày, nhưng từng sở cảnh sát có thể thay đổi thời hạn lưu giữ.
Nếu một sở muốn tìm kiếm trên máy của các nơi khác, thông thường họ cũng phải chia sẻ dữ kiện của mình. Kết quả là hàng ngàn hệ thống địa phương có thể hợp thành một mạng lưới trên phạm vi toàn quốc.
An Ninh Hay Quyền Riêng Tư
Flock cho biết hệ thống có những biện pháp ngăn ngừa lạm dụng. Mỗi cuộc tìm kiếm đều để lại hồ sơ về người sử dụng và lý do tìm.
Hiện 13 tiểu bang có luật buộc phải kiểm tra việc sử dụng máy đọc bảng số để phát giác những cuộc tìm kiếm bất thường.
Texas chưa nằm trong số đó.
Mặc dù bị chống đối, Flock vẫn tiếp tục phát triển. Tại Texas, số thành phố mới ký hợp đồng vẫn nhiều hơn số thành phố hủy hợp đồng.
Các sở cảnh sát cho rằng lý do rất rõ: hệ thống có hiệu quả. Một số nơi đã tìm lại hàng trăm xe bị đánh cắp; tại vài thành phố nhỏ, nạn đập kính xe để trộm đồ giảm mạnh.
Tuy nhiên, bằng chứng nghiên cứu độc lập vẫn còn ít. Một cuộc nghiên cứu năm 2024 cho rằng Flock giúp tỷ lệ phá án tăng khoảng 9%, nhưng kết quả bị chỉ trích vì công ty có tham gia nghiên cứu và lựa chọn các sở cảnh sát được khảo sát.
Tranh luận lớn hơn nằm ở Hiến Pháp.
Barry Friedman, giáo sư luật tại New York University, cho rằng vấn đề không phải cảnh sát theo dõi một nghi can cụ thể. Vấn đề là dữ kiện về sự di chuyển của tất cả mọi người được thu thập trước, để chính quyền có thể lục tìm sau.
Các tòa án đến nay chưa kết luận rằng hệ thống này vi phạm Tu Chính Án Thứ Tư. Nhưng trong một vụ kiện liên quan đến 172 máy Flock tại Norfolk, Virginia, một thẩm phán liên bang nhìn nhận rằng nếu kỹ thuật trở nên dày đặc đến mức có thể theo dõi gần như toàn bộ hành trình của một người, nó có thể trở thành một cuộc truy tìm rộng khắp trái Hiến Pháp.
Philip, người thanh niên ngoại ô Dallas, ước tính anh đã đánh dấu khoảng 200 máy quanh khu vực mình sống.
Chỉ trên quãng đường ngắn đến sở làm, anh đi ngang chín máy Flock.
Anh không phá máy, cũng không xuống đường biểu tình. Việc anh làm chỉ là nhìn quanh, ghi nhận từng chiếc máy rồi đặt nó lên bản đồ để những người khác biết mình đang được quan sát ở đâu.
Nhưng số máy tiếp tục mọc lên nhanh hơn số người có thể ghi nhận. Philip ví tốc độ mọc lên của chúng khiến công việc ấy giống như chặt đầu con quái vật Hydra trong thần thoại:
Chặt một đầu, hàng chục đầu khác lại mọc lên.
Cung Đô tóm lược
Nguồn: Theo Fernando Alfonso III và Kashmir Hill, The New York Times, 10 Tháng Tám, 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình