Rõ rệt Phong trào đấu tranh cho tự do tôn giáo trong nước đang bước những bước dài và chắc. Tiến từ tự do tôn giáo đến tự do dân tộc. Thực vậy, chẳng bao lâu sau thông cáo chung về kết hợp đấu tranh của PGHH, Tăng Đoàn PG Huế, và Giáo xứ Công giáo Nguyệt Biều, HT Quảng Độ, thay mặt Giáo Hội Phật giáo VN Thống nhứt, ra văn thư số 02/VHĐ/VT, kêu gọi đấu tranh cho tự do và dân chủ cho VN. Lời kêu gọi này rất mới, mang sắc thái đề cương đấu tranh toàn dân và toàn diện, liệu CSVN sẽ phản ứng ra sao.
Thứ nhứt, mới từ hình thức đến nội dung. Lời kêu gọi, như đã nói, có dáng vẻ một đề cương chánh trị, một chính sách và các đường lối hành động cụ thể. Nội dung chống CSVN vì độc tài toàn trị, vì ngoại lai và vọng ngoại để tiến đến dân chủ đa nguyên và tự do công dân. Thực hiện các mực tiêu này cần có một tổ chức gọi là Liên minh Tôn giáo và Dân tộc để làm 8 việc cụ thể. Bãi bỏ các cơ chế phản dân chủ như lý lịch, hộ khẩu, công an khu vực. Bãỉ bỏ điều 4 Hiến pháp VNCS, bầu Quốc hội Lập hiến do Liên hiệp quốc giám sát. Thiết lập Chánh quyền tam quyền phân lập. Đóng cửa các trại tù cải tạo. Bảo đảm tư hữu. Tách chánh trị ra khỏi Quân đội, Công an, Mật vụ. Bài trừ văn hóa đồi trụy. Tôn trọng lãnh thổ các nước láng giềng.
Đề cương chánh trị bao gồm đối nội lẫn đối ngoại, kinh tế, chánh trị, xã hội và văn hóa.
Thứ hai, mới trong tiến trình đấu tranh. Phong trào đấu tranh cho tự do tôn giáo như đã thấy, phát triễn sâu rộng. Sâu trong quần chúng của các tôn giáo lớn trong nước. Rộng từ Miền Nam ra Miền Trung, Cao Nguyên, và có nhiều dấu hiệu cho thấy đang tiến dần ra Miền Bắc. Lời kêu gọi của Giáo hội PGVN Thống nhứt đưa phong trào từ đấu tranh cho tự do tôn giáo đến tự do dân tộc. Không có gì rõ ràng hơn sắc thái đấu tranh cho tự do dân tộc, cho dân chủ của nhân dân trong lời kêu gọi trong văn thư của Giáo hội do HT Quảng Độ thay mặt, quyền ký và phổ biến.
Cuộc đấu tranh tôn giáo vì thế trở thành cuộc đấu tranh chánh trị toàn dân và toàn diện. Đó là một diễn tiến tất yếu trong hoàn cảnh lịch sử VN cận đại. Là một nước mộ đạo, đại đa số quần chúng nhân dân là người có tín ngưỡng. Chánh đảng tuy có từ lâu, nhưng nhân dân chưa quen thuộc với sinh hoạt chánh đảng. Vã lại trong 25 năm qua, lực lương các chánh đảng gần như bị CSVN diệt trắng. Lực lương có tổ chức, được lãnh đạo còn lại trong nước là các tín hữu của các tôn giáo.
Giáo hội PGVN Thống nhứt là một tổ chức có kinh nghiệm cách mạng trong lịch sử cận kim. Và cũng là một tổ chức có một tỷ lệ quần chúng cao nhứt nước. Ít nhứt 75% dân số theo Đạo Phật theo ước lượng phổ thông. Chưa có con số thống kê vì CSVN không bao giờ cho làm một cuộc thống kê khoa học trừ ra các cuộc thăm dò tuyên truyền cho CS.
Vì vậy, lời kêu gọi của HT Quảng Độ, muốn hay không, cũng tạo phản ứng quan trọng từ phía CSVN. Thông thường ba trường hợp có thể xảy ra. Một, diệt trong trứng nước như Chủ tịch Nước Trần đức Lương tuyên bố đối với Phong trào Đấu tranh cho tự do tôn giao trước đây. Bắt HT Quảng Độ về tội làm chánh trị "âm mưu lật đổ chánh quyền", không xét xử mà cho đi tù cải tạo bằng biện pháp hành chánh. Dù uống một ngàn ký thuốc liều, Bộ Chánh trị cũng không dám làm như vậy. Không ai dại gì châm ngòi cho thùng thuốc súng nhứt là trong hoàn cảnh bối rối nội bộ trước đại hội đảng. Đó là chưa nói đến những tai họa ngoại giao vì tên tuổi Hòa Thương đã được quốc tế hóa lâu rồi. Hai, triệt tiêu hay làm yếu tiếng nói của Hoà Thượng bằng cách tịch thu, cấm phổ biến tối đa. Khó hay không thể làm được những điều ấy trong thời đại truyền thông tin học này. Ly gián các tôn giáo và các lãnh đạo tinh thần với Hòa Thượng. Không kiến hiệu vì từ lâu Hoà thượng bị quản thúc mà vẫn bí mật hoạt động được. Điều mà CS có thể làm là xiết chặt quản thúc, gây khó tối đa việc đi lại của Hòa thượng. Nhưng cũng vô ích vì một số lớn các nhà sư kẹt trong cái gọi là Giáo hội PG Quốc doanh do CS dàn dựng, đỏ vỏ mà vàng lòng.Ít nhứt ba phần tư những vị ấy có âm thầm liên lạc riêng với Giáo hội Thống nhứt.
Ba là nín lặng, coi như không có lời kêu gọi, không công khai phản ứng. Giải pháp này là giải pháp dễ làm nhứt và cũng làø khuynh hướng thông thường của nhà cầm quyền trong hoàn cảnh nhiều khó khăn, bối rối như CSVN bây giờ. Nó lại thuyết phục vì những điều Hòa Thượng kêu gọi, chưa có thể làm được trước mắt.Nhưng giải pháp dễ hiện tại này sẽ đem lại nhiều hậu quả trầm trọng trong tương lai gần. Nếu không có những lời kêu gọi của Montesquieu, Voltaire, Rousseau trước đó, chưa chắc có Cách mạng Pháp, 1789. Nhờ thế, Phong trào đấu tranh cho tự do tôn giáo sẽ tiến đến giai đoạn đấu tranh cho tự do dân tộc nhanh hơn. Quyền lơi đấu tranh lâu nay có tính tinh thần sẽ kết hợp với quyền lợi vật chất, đi sâu đi sát vào thực tiễn sinh động của cuộc sống hơn. Quảng đại quần chúng bớt sợ CS hơn. Kế hoạch phi chánh trị hóa của CS mất năng hiệu hơn. Cách mạng nhân dân ã bùng nổ dễ, nhanh và mạnh hơn.
Muốn tránh một cuộc đổ vở toàn bộ, mất đất sống, mất mặt trong xã hội VN, chỉ có một con đường cho CSVN là phải đối thoại, dàn xếp với các tôn giáo, trở về với nhân dân. Không một siêu cường nào, Mỹ , Nga, Tàu, có thể cứu được chế độ một khi nhân dân nổi dậy, xóm làng, đường phố, sân trường lên tiếng. Bao lâu mà quân chúng nổi lên, chính những cánh tay của Đảng sẽ xiết cổ, đảo chánh Đảng để tự cứu. Điển hình là Quân đội và các thành phần tiến bộ sẽ đảo chánh lậ tđổ chánh quyền hay lật đổ những người đang nắm quyền bính chóp bu trong Đảng. Những bộ phận công quyền Trung ương, Quốc hội, các địa phương lớn như Miền Nam sẽ tách ra từng mảng để trở về với nhân dân vì lý do sinh tồn của họ. Gương cách mạng lật đổ CS ở Đông Âu, Liên xô trong thập niên 80 và các nước Nam dương, Nam Tư, Phi Luật Tân gần đây là những bài học quí cho Đảng CSVN trong hiện tại.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình