Hình chính: VATICAN CITY, VATICAN - MAY 09: Giáo hoàng Leo XIV chủ sự thánh lễ đầu tiên với các hồng y tại Nhà nguyện Sistine sau khi được bầu làm vị giáo hoàng thứ 267 của Giáo hội Công giáo. [Getty Images /Vatican Media via Vatican Pool]. Hình nhỏ: Ảnh do chính Trump đưa lên Truth Social do AI tạo ra, sau khi tấn công Giáo Hoàng.
Sáng Chúa nhật, giữa quảng trường Thánh Phêrô, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đứng trước muôn ngàn tín hữu cất tiếng kêu gọi nhân loại hãy từ bỏ mọi khát vọng tranh chấp, thống trị và quyền lực. Lời nói ấy gởi đến toàn thế giới, nhưng ai cũng hiểu đang nói đến một người. Ông ta đã nghe thấy.
Không bao lâu sau, Donald Trump lên Truth Social trả đũa bằng một bài công kích gay gắt. Trump viết rằng Đức Giáo Hoàng Leo “yếu đuối” trong vấn đề tội phạm, “tệ hại” về chính sách đối ngoại; lại còn “chiều theo phe cực tả”; và không biết ơn vì được bầu chọn. Trump quả quyết rằng “nếu không có Trump ở Nhà Trắng thì Leo đã chẳng có mặt trong Tòa Thánh Vatican”. Nói cách khác, tổng thống Mỹ đã xử sự như thể ngôi vị giáo hoàng là cái đuôi nối dài của cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024, chứ không phải kết quả của một cơ chế hoàn toàn khác, vượt ra ngoài thăm dò, khẩu hiệu và chiến dịch vận động.
Không dừng ở đó, Trump đưa lên thêm một hình ảnh do máy AI vẽ: hình ảnh bản thân Trump như hình tượng đấng cứu thế, bàn tay Trump đặt trên một bệnh nhân đang nằm, ánh sáng thiêng liêng tỏa ra từ đầu ngón tay, chung quanh là cờ Mỹ, đại bàng, và những dấu hiệu của một thứ thần quyền. Hình ấy hôm nay đã bị xóa khỏi Truth Social, có lẽ vì bên trong chiến lũy MAGA, người ta chợt nhận ra họ đã đi quá đà. Nhưng chính cái việc tung ra hình ấy mới là điều đáng ngại hơn việc gỡ nó xuống.
Bức hình ấy không phải một trò đùa vô hại. Nó là một sự lộng ngôn có tính toán, một kiểu tự phong thần thế tục, trong đó quyền lực chính trị muốn khoác áo cứu rỗi để tự chứng minh rằng mình đứng trên luật lệ, trên luân lý, và trên cả đức tin của hàng triệu tín hữu. Cái đáng sợ không phải ở chỗ ông Trump muốn được ca tụng bởi ông vốn dĩ vẫn thế. Cái đáng sợ là ông ngang nhiên đặt mình vào tư thế ngang hàng (hay trên cả) đức Giáo Hoàng, một nhân vật vượt khỏi phạm vi chính trị, như một thứ “đấng” nào đó có quyền ban phúc, chữa lành, và toàn quyền phán xét.
Hiếm khi có được một cuối tuần phơi bày rõ hơn mâu thuẫn luân lý của thời đại như vậy. Một bên là vị Giáo hoàng người Mỹ đầu tiên xuất thân khiêm tốn từ Chicago, trải qua nhiều năm phục vụ mục vụ tại Peru, nay từ ngai Thánh Phêrô vẫn giữ giọng điềm đạm của một mục tử, luôn nhắc đi nhắc lại sứ điệp cũ của Tin Mừng: “Phúc cho ai xây dựng hòa bình.” Một bên là tay tài phiệt New York, sinh trưởng trong giàu sang, suốt đời quen biến tên mình thành nhãn hiệu, và nhìn thế giới như một sân khấu để mình xuất hiện ở trung tâm ánh sáng.
Hai người khác nhau không chỉ ở thân thế và lập trường, mà ở quan niệm về quyền lực. Họ thuộc về hai thế giới luân ý khác nhau. Họ đại diện cho hai quan niệm đối nghịch về con người và quyền lực.
Đức Giáo hoàng Leo XIV từ trước đến nay vẫn tránh nêu đích danh Trump. Nhưng ngài không cần gọi tên ông mới làm cho người ta hiểu. Ngài cảnh báo về “ảo tưởng quyền lực tuyệt đối” đang thúc đẩy những cuộc chiến tranh. Rằng Chúa không nghe lời cầu nguyện của những kẻ tiến hành chiến tranh. Nêu danh những lời đe dọa hủy diệt cả một nền văn minh là “thật không thể chấp nhận”. Ngài làm điều các bậc mục tử vẫn từng làm từ thời Thánh Ambrôsiô đối đầu hoàng đế Theodosius, Thánh Thomas More chống Henry VIII, hay Tổng Giám mục Oscar Romero giảng giữa làn đạn trước khi ngã xuống trong Thánh Lễ, nêu rõ tội ác mà không sợ, không dung dưỡng kẻ phạm tội.
Trump thì quen xử sự theo lối áp đảo đối phương: tìm điểm yếu rồi dồn cho đối thủ chùn bước. Ông từng công kích cựu chiến binh, thẩm phán, công tố viên, báo chí, thậm chí cả gia đình những chiến sĩ tử trận. Với ông, sự sỉ nhục là một thứ vũ khí chế ngự đối thủ. Nhưng trước Đức Giáo hoàng, trò ấy vô dụng. Ngài không ra tranh cử, không bị luận tội, cũng chẳng thể bị sa thải. Ngài không trả lời trước các cuộc thăm dò mà trước một thẩm quyền khác hẳn, và đó mới là điều làm Trump khó chịu.
Khó chịu đến nỗi mất tự chủ. Trong bài công kích Giáo Hoàng, Trump đưa chiến tranh Iran và chuyện Venezuela vào cùng một mạch. Ông nói ông không muốn một Giáo hoàng cho rằng Iran có vũ khí hạt nhân là điều chấp nhận được. Ông cũng không muốn một Giáo hoàng chê trách Mỹ đánh Venezuela trong lúc nước này đưa ma túy và tội phạm sang bên kia biên giới. Ông tự cho mình là người được dân bầu với chiến thắng áp đảo, có quyền làm mọi việc vì đã đem tội phạm xuống mức thấp kỷ lục và làm thị trường chứng khoán bừng sáng. Nói như thế là biến quyền lực thành một thứ đạo đức tự thân, tự cho mình là chuẩn mực của công lý.
Ở phía bên kia, Đức Giáo hoàng vẫn giữ giọng điềm tĩnh. Trên chuyến bay sang Algérie, ngài nói rằng mình không phải là chính trị gia và cũng không muốn bước vào cuộc tranh luận với Trump. Ngài nhắc lại rằng sứ điệp của Giáo hội cũng chính là sứ điệp của Tin Mừng: “Phúc cho ai xây dựng hòa bình.” Ngài cho biết sẽ tiếp tục lên tiếng mạnh mẽ chống chiến tranh, cổ võ đối thoại, hòa giải và đa phương. Trả lời một nhà báo Mỹ, Đức Giáo Hoàng nói ngắn gọn rằng ngài không sợ chính quyền Trump và sẽ tiếp tục nói lên sứ điệp của Giáo hội.
Giới Công giáo Hoa Kỳ đang theo dõi sát câu chuyện này. Trong cuộc bầu cử 2024, Trump giành được 55 phần trăm phiếu của cử tri Công giáo. Nay chính họ là những người phải chứng kiến ông công kích vị giáo hoàng người Mỹ đầu tiên, rồi chế giễu tiếng nói của Giáo hội khi Giáo hội lên án chiến tranh. Các giám mục Mỹ đã lên tiếng bênh vực Leo XIV, nói rằng ngài không phải là đối thủ chính trị của tổng thống, mà là Đại diện của Chúa Kitô, người nói ra sự thật của Phúc Âm.
Ở bên kia Đại Tây Dương, phản ứng cũng không kém phần gay gắt. Một số chính khách Ý, kể cả những người vốn gần với cánh hữu, cho rằng Trump đã đi quá xa khi công kích một biểu tượng của hòa bình và một người đang giữ vai trò hướng đạo tinh thần đối với hàng tỉ tín hữu. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng lên tiếng phản đối, gọi đó là một sự sỉ nhục. Vì thế, câu chuyện không còn là chuyện riêng giữa một tổng thống Mỹ và một giáo hoàng người Mỹ nữa, mà đã thành một phép thử đối với thái độ của cả thế giới trước thói ngạo mạn chính trị khoác áo tôn giáo.
Trump có thể xóa một bức ảnh khỏi mạng xã hội. Ông có thể đổi giọng, hoặc làm như thể không có gì xảy ra. Nhưng việc ông đã làm thì không vì thế mà mất đi: nó cho thấy ông không chịu nổi một thẩm quyền nào không thuộc về mình. Và chính đó mới là điều làm câu chuyện trở nên đáng ngại.
Rốt cuộc, đây không còn là câu chuyện về một giáo hoàng và một tổng thống. Đây là câu chuyện về giới hạn của quyền lực, và về cái giá của việc quên rằng con người không phải là thước đo tối hậu của chân lý.
Ở điểm ấy, Đức Giáo hoàng Leo XIV chỉ cần nói rất ít: ngài không sợ, và ngài sẽ tiếp tục nói về hòa bình.
Nguyên Hòa biên tập
Tham khảo và tổng hợp từ “God and Caesar” của Terry Moran trên Substack, kết hợp với tin AP, Reuters và các nguồn báo quốc tế về phát biểu của Đức Giáo hoàng Leo XIV và phản ứng của Donald Trump, 13-4-2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình