Viết để mời gọi tỉnh thức
Nguyên Giác
Tuyển tập "Hướng Đạo - Giải Thoát" như thế đã xuất hiện. Tác giả Thích Nhuận Hùng luôn luôn làm tôi kinh ngạc. Từ một bóng mờ trong khuôn viên Chùa Bảo Quang và luôn luôn bước bên cạnh bổn sư là cố Thiền sư thi sĩ Thanh Trí Cao Thích Quảng Thanh trong các công việc nặng nhọc khi xây chùa, Thầy Thích Nhuận Hùng đã bước đi giữa một thế giới của chữ: viết vì lợi ích cho chúng sinh.
Tuyển tập “Hướng Đạo – Giải Thoát” của Thầy Thích Nhuận Hùng không làm độc giả suy nghĩ phức tạp. Ngoài đời thường, trong cương vị phóng viên, tôi quen biết Thầy qua nhiều thập niên, nhìn thấy rằng Thầy đã sống, đã viết, và đã có vẻ như suy nghĩ rất đơn sơ, hồn nhiên. Trong lịch sử văn học Phật giáo Việt Nam, các tác phẩm được viết ra hoặc vì nhu cầu học thuật, hoặc vì hoằng pháp cho đại chúng, hoặc được viết như những lời tâm tình của người đã đi qua nhiều năm tháng học Phật, tu Phật và sống với Phật pháp. Nếu nhìn như một nhà phê bình văn học (lĩnh vực mà tôi rất là kém), tôi nghĩ Thầy Thích Nhuận Hùng chỉ viết như là hơi thở tự nhiên của việc học Phật, của việc tu dưỡng, với tấm lòng hướng về con đường giải thoát mà Đức Phật đã chỉ dạy, và để trang nghiêm một cõi rất mực thơ mộng trong tâm Thầy.
Không phải là một nhà thơ, nhưng Thầy Thích Nhuận Hùng vẫn thuộc lòng và thường trích dẫn nhiều bài thơ của bổn sư là cố Thiền sư thi sĩ Thanh Trí Cao Thích Quảng Thanh. Không phải là một nhà văn, trong khi bản thân sống hàng ngày trong thế giới của kinh sách chuông mõ, Thầy Thích Nhuận Hùng vẫn thỉnh thoảng cầm bút ghi xuống các cảm xúc với lời mời gọi hãy sống cho từ bi và tỉnh thức.
Ngay từ nhan đề, tác giả đã mời gọi độc giả lên đường: Hướng Đạo là hướng theo ánh sáng của Chánh Pháp, và lấy Giải Thoát là mục tiêu tối hậu của bước đi. Nếu không có con đường Bát Chánh Đạo, giải thoát chỉ là một lý tưởng xa vời. Nhan đề sách là một nhắc nhở: hãy lên đường tới cứu cánh giải thoát, chứ đừng biến đạo Phật thành một hệ thống triết học khôn khan hay một tập hợp các nghi lễ.
Xuyên suốt các trang viết của Thầy Thích Nhuận Hùng là lời tâm sự, là lời nhắc nhở, rằng hãy sống không rời giáo pháp của Đức Phật, nơi đó nhấn mạnh nhiều nhất không phải là niềm tin, mà là sự thấy biết như thật. Đức Phật mời gọi con người nhìn thẳng vào đời sống để nhận ra sự thật. Đó là sự thật về khổ đau, về vô thường, về tính duyên sinh của mọi hiện tượng. Một người không thấy khổ sẽ không có nhu cầu tìm đường thoát khổ. Một người chưa thấy vô thường sẽ còn tiếp tục bám víu vào những gì mong manh. Một người chưa thấy vô ngã sẽ còn khổ đau vì những ảo tưởng về một cái “tôi” phải được bảo vệ, và tôn vinh.
Tuyển tập nhắc rằng chúng ta đang sống trong một thời đại đầy tiện nghi nhưng cũng đầy lo âu. Con người có thể kết nối với cả thế giới qua một chiếc điện thoại nhỏ bé, nhưng đồng thời lại đánh mất khả năng kết nối với chính mình. Chúng ta đọc hàng trăm bản tin mỗi ngày nhưng ít khi ngồi yên để nhận diện những cảm thọ đang sinh khởi trong tâm. Chúng ta biết vô số chuyện xảy ra trên thế giới nhưng lại không biết điều gì đang xảy ra trong trái tim mình. Chúng ta hồi hộp về cuộc chiến ở Châu Âu và Trung Đông nhưng lại bỏ lơ cuộc chiến nhận diện tham, sân, si.
Tuyển tập nhắc rằng tỉnh thức không phải là một khái niệm trừu tượng dành riêng cho thiền đường. Đó là khả năng nhận biết rõ ràng những gì đang diễn ra trong thân và tâm ngay trong giây phút hiện tại. Khi biết mình đang bước đi, ta đang tỉnh thức. Khi biết mình đang thở, đang giận, đang vui, đang buồn, ta đang tỉnh thức. Khi thấy rõ nguyên nhân của một phản ứng nơi tâm mình, ta đang tỉnh thức. Đức Phật đã không dạy con người chạy trốn thế giới. Ngài dạy con người nhìn thế giới đúng như nó là.
Bởi vậy, một trong những chủ đề quan trọng nhất của Phật giáo luôn là nhận diện khổ đau. Khổ không phải là một quan niệm bi quan. Trái lại, thấy khổ chính là điểm khởi đầu của trí tuệ. Người bệnh chỉ đi tìm thuốc khi biết mình đang bệnh. Người lạc đường chỉ tìm lối ra khi biết mình đang lạc. Tương tự, chỉ khi nhận ra những bất an, sợ hãi, tham ái và chấp thủ đang chi phối đời sống, con người mới khởi tâm tìm kiếm giải thoát.
Hoa Kỳ, và cụ thể là Quận Cam, đã trải qua một mùa đại dịch COVID-19 đầy tính hủy diệt. Các sân chùa, cũng như trường học, đã trải qua nhiều tháng vắng bật, trong khi các bệnh viện đầy những bệnh nhân mang khẩu trang chờ chữa trị. Bệnh hoạn, chết chóc, ly biệt là cái gì thấy được. Bất cứ điều gì được tạo thành đều biến đổi. Bất cứ điều gì sinh khởi đều đi đến hoại diệt. Đó là vô thường. Người học Phật không học để vô thường biến mất. Người học Phật học để sống an nhiên giữa vô thường.
Nhìn sâu hơn nữa, Phật pháp còn đưa chúng ta tới nhận thức về vô ngã. Hiển nhiên, đây là một trong những khám phá vĩ đại nhất của Đức Phật. Con người quen nghĩ rằng có một cái tôi cố định, độc lập và bất biến. Nhưng quan sát kỹ thân tâm, ta thấy mọi thứ đều đang thay đổi từng sát-na. Thân thể hôm nay không còn là thân thể của mười năm trước. Tư tưởng hôm nay không còn giống tư tưởng của tuổi trẻ. Cảm xúc sinh rồi diệt. Ký ức đến rồi đi. Cái được gọi là “tôi” thực chất chỉ là dòng chảy liên tục của nhiều điều kiện duyên sinh.
Nhận thức vô ngã giúp mở rộng lòng từ bi. Khi không còn xây dựng những bức tường kiên cố quanh cái tôi, ta dễ cảm thông với người khác hơn. Trong tuyển tập "Hướng Đạo - Giải Thoát" hiển lộ rõ ràng các chủ đề về khổ, bất như ý, vô thường, vô ngã và từ bị.
Nổi bật nhất là các bài “Cõi Tạm Trần Gian”, “Tìm Về Chính Mình”, “Đường Đi & Lối Về” và “Phảng Phất Hương Thiền”, nơi tác giả trực tiếp nói về khổ đau theo ánh sáng Tứ Diệu Đế: thấy rõ sinh, già, bệnh, chết để hiểu tận cội nguồn khổ đau tập khởi, để rồi bước theo Đạo đế và Diệt để. Tác giả đã chỉ ra những nỗi bất an do chấp ngã và vọng tưởng; cùng nhu cầu trở về với chánh niệm và tỉnh thức để chuyển hóa khổ đau.
Một nhóm bài khác diễn tả nỗi buồn gắn với vô thường và thời gian, như “Tờ Lịch Cuối Năm”, “Góp Nhặt Lá Vàng”, “Hạt Sương Long Lanh”, “Giọt Nắng Đợi Ai” và “Cánh Nhạn Trời Xanh”. Trong các bài này, sự trôi chảy của năm tháng, tuổi già, ký ức phai nhạt và những cuộc chia ly được nhìn như những dấu ấn của vô thường.
Đặc biệt cảm động là những bài viết về ly hương và hoài niệm quê nhà như “50 Năm - Xuân Đất Khách”, “Hương Xuân Xứ Người”, “Còn Đâu Lũy Tre Làng”, “Mưa Xuân Lấp Lánh”, “Lãng Tử Phiêu Bạt” và “Thương Về Dĩ Vãng”. Ở đó, người đọc bắt gặp nỗi buồn của người xa xứ, ký ức chiến tranh, những mất mát sau biến động lịch sử và cảm giác lưu lạc giữa dòng đời.
Ngoài ra, các bài “Thế Giới Ngã Nghiêng”, “Nỗi Niềm Giông Tố”, “Hạt Mưa Từ Đâu Đến” và “Xích Mã - Hồng Dương” mở rộng cái nhìn từ nỗi khổ cá nhân sang nỗi khổ của cộng đồng và nhân loại trước chiến tranh, thiên tai, bất công xã hội và những bất ổn toàn cầu.
Ngòi bút của Thầy Thích Nhuận Hùng không dừng lại ở việc mô tả khổ đau. Trong hầu hết các bài viết, nỗi buồn đều trở thành cánh cửa dẫn vào giáo pháp. Từ vô thường, tác giả hướng người đọc tới tỉnh thức; từ mất mát, hướng tới từ bi; từ bất như ý, hướng tới buông xả; và từ khổ đau, hướng tới giải thoát.
Toàn bộ tuyển tập là hành trình quán chiếu chân lý “các pháp hữu vi là khổ, là vô thường, là vô ngã”, và đồng thời cũng là hành trình khám phá con đường vượt qua khổ đau bằng chánh niệm, trí tuệ và lòng từ bi. Như thế, "Hướng Đạo - Giải Thoát" không chỉ là tên của một tuyển tập sách. Đó còn là một lời nhắc nhở về phương hướng của người học Phật: hướng về đạo để đi qua biển khổ, hướng về tỉnh thức để đi qua mê lầm, hướng về trí tuệ để đi qua vô minh, và hướng về giải thoát để tìm thấy tự do đích thực nơi chính tâm mình.
Các bài viết của Thầy Thích Nhuận Hùng đã làm được những điều rất khó làm, giúp độc giả tỉnh thức không ngừng: thấy vô thường mà không sợ hãi, thấy khổ đau mà không tuyệt vọng, thấy vô ngã mà mở rộng lòng từ bi, chỉ ngay cái thấy đó đã là những bước chân đang đi về giải thoát.
Và nơi đây, con là Cư sĩ Nguyên Giác xin thành kính giới thiệu tuyển tập "Hướng Đạo - Giải Thoát" của Thầy Thích Nhuận Hùng.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình