Trong những năm gần đây, các thư viện công tại Hoa Kỳ – vốn từng là không gian yên tĩnh dành cho học tập và tra cứu – đã trở thành điểm nóng trong các cuộc tranh chấp văn hóa. Hàng ngàn cuốn sách bị yêu cầu cấm lưu hành, không phải bởi độc giả trực tiếp, mà từ các nhóm chính trị cánh hữu sử dụng mạng xã hội để vận động phản đối hàng loạt. Riêng năm học 2023–2024, PEN America ghi nhận tới 10.046 lượt cấm sách ở các trường công, ảnh hưởng tới 4.231 tựa sách và 2.662 tác giả; trong đó Florida và Iowa chiếm lần lượt 4.561 và 3.671 lượt cấm trong năm học. Gần một nửa trong số đó là sách viết bởi các tác giả LGBTQIA+ hoặc thuộc các cộng đồng chủng tộc thiểu số – những tiếng nói vốn đã bị thiệt thòi trong ngành xuất bản, nay tiếp tục bị đẩy ra ngoài bằng nhãn “không phù hợp.”

Bữa đó, đón một người bạn “lớn” từ xa về Little Sài Gòn, dăm chục anh em kéo tới nhà một cặp văn hữu — hai vị này có biệt tài nấu món tây rất ra hồn, lại có lòng mở những chai rượu quý hiếm đãi bạn hữu. Rượu ngon mà gặp lại bạn hiền, hỏi còn gì bằng? Cho nên chuyện nổ rôm rả như Tết, từ thơ văn, hội họa, đến ngôn ngữ, âm nhạc... rồi thì, như bao lần khác, cuối cùng cũng lan đến chuyện tả hữu. Lửa vừa bén, đã có người nhanh nhẩu lo chữa cháy: "Thôi, bạn bè gặp nhau, đừng đụng tới chính trị." Chị chủ nhà mới từ trong bếp bước ra, đặt đĩa khai vị xuống bàn, ôn tồn: "Tụi mình bạn bè cả, cớ gì phải tránh nói với nhau những điều đang khiến mình suy tư. M nghĩ tụi mình đủ lớn, đủ thân để tôn trọng cái khác của nhau, phải không." Nói rồi chị ngồi xuống, thản nhiên nối lại câu chuyện đang bỏ dở.

Sáng nay, một post trên mạng xã hội của một người bạn làm tôi khựng lại: “Nếu không thích nước Mỹ, thì cuốn gói cút đi.” Câu đó khiến tôi nhớ về một buổi chiều hơn mười năm trước. Hôm ấy, nhóm bạn cũ ngồi quây quần, câu chuyện xoay về ký ức: Sài Gòn mất. Cha bị bắt. Mẹ ra tù. Chị em bị đuổi học, đuổi nhà. Và những chuyến tàu vượt biển không biết sống chết ra sao. Giữa lúc không khí chùng xuống, một người bạn mới quen buông giọng tỉnh bơ: “Các anh chị ra đi là vì không yêu tổ quốc. Không ai ép buộc dí súng bắt các anh chị xuống tàu cả.” Cả phòng sững sờ. Ở đây toàn người miền Nam, chỉ có chị ta là “ngoài ấy.” Vậy mà chị không hề nao núng. Ai đó nói chị “gan dạ.” Có người chua chát: “Hèn gì miền Nam mình thua.”

Hans Fallada, tên thật là Rudolf Ditzen, người đã sống giữa những biến động của nước Đức — từ sự sụp đổ của Đế chế, đến cơn bão của Thế chiến thứ nhất, rồi bước vào cơn ác mộng của Đệ tam đế chế. Trước chiến tranh, Fallada là một nhà văn nổi tiếng, tác giả của Little Man, What Now?, được Hollywood dựng thành phim. Nhưng khi Hitler lên nắm quyền, ông bị cấm xuất bản, bị Gestapo rình rập, và bị ép phải viết những tác phẩm phục vụ tuyên truyền. Tưởng chừng như bị nghiền nát giữa bạo lực và sợ hãi, ông lại tìm thấy trong ngục tối một đường sống của tâm hồn – viết. Trong ngục tối, ông bí mật viết nên ba cuốn tiểu thuyết mã hóa, và sau chiến tranh, vừa thoát xác một người sống sót, ông viết cuốn cuối cùng: Mỗi người đều chết một mình (Every Man Dies Alone).

“Đẹp là gì?” Người đầu tiên chính thức đặt ra câu hỏi căn bản này có lẽ là Socrates (469-399 TCN), và chính ông đã trả lời: “Đẹp là cái thích thú do tai nghe mắt thấy”. Plato (427—347 TCN) cho rằng “Vẻ đẹp là hình ảnh nhất quán và không thể thay đổi của những điều tốt nhất, tinh tế nhất.” Ông cũng là người đầu tiên đưa ra một nền tảng siêu hình về cái đẹp: không dừng lại ở cái đẹp hữu hình, mà đi tìm những giá trị siêu cao vô hình. Theo Immanuel Kant (1724-1804), vẻ đẹp là sự hài hòa giữa hình dáng và nội dung, là thứ khiến chúng ta cảm nhận sự tinh tế và thỏa mãn. Kant cho rằng cái đẹp gồm hai cảm nhận: cảm quan về sự cao cả và cảm quan về thẩm mỹ. Trong cả hai trường hợp, sự xúc động đều gây thích thú nhưng theo hai cách khác nhau: ý nghĩa cao cả khiến trái tim cảm động, còn mỹ thuật làm say mê trí óc của cặp mắt. Với tôn giáo thì vẻ đẹp còn liên quan đến niềm tin.

Thứ Sáu vừa qua, 28 tháng Sáu, 2023, một lần nữa, sáu vị thẩm phán bảo thủ đã vung gươm chặt đứt sự bảo vệ quyền được đối xử bình đẳng dành cho người đồng tính ở Hoa Kỳ, cho phép một nhà thiết kế web người cơ đốc giáo là bà Lorie Smith tại Colorado sử dụng niềm tin tôn giáo để từ chối không làm trang web đám cưới vào tháng 9/2016 cho một cặp đồng tính có tên là Stewart và Mike. Văn bản hồ sơ vụ kiện 303 Creative v Elenis ghi rằng: “Lorie Smith, muốn mở rộng kinh doanh thiết kế website của mình, 303 Creative LLC, bao gồm các dịch vụ dành cho các cặp tình nhân đang tìm kiếm công ty thiết kế trang web đám cưới cho họ. Nhưng bà Smith lo lắng rằng Colorado sẽ sử dụng Đạo Luật Chống Phân Biệt Đối Xử của Colorado để buộc bà ấy phải làm trang web cho các cuộc hôn nhân mà bà không tán thành, vì vậy vi phạm quyền tự do của bà ấy theo Tu Chính An Thứ Nhất—. Để nêu rõ quyền của mình, bà Smith đã đệ đơn kiện yêu cầu lệnh ngăn chặn tiểu bang buộc bà phải tạo

Khi danh hài Adam Carolla được gắn sao trên Đại Lộ “Walk of Fame”, Jimmy Kimmel xuất hiện trong chương trình Late Night để nói về bạn mình: “Adam và tôi, như quý vị đã biết, có nhiều bất đồng trong chuyện chính trị, nhưng tôi yêu mến anh ấy. Tôi chưa từng làm việc với ai hài hước hơn anh ấy.” Kimmel, anh hề chuyên thọt lét thiên hạ, người bị đệ nhất phu nhân Melania yêu cầu cho nghỉ việc, nói tiếp: “Tôi hãnh diện về anh ấy. Thật sự hãnh diện.”Cả nước đều biết Carolla là một tay MAGA thứ thiệt, đứng bên kia chiến tuyến của hầu hết những gì Kimmel nói mỗi tối. Tình bạn ba chục năm của họ không gãy vì hai lá phiếu đi hai ngả. Đứng giữa đám đông hôm đó, Kimmel nghẹn giọng: “Tôi biết anh ấy là người tốt.” ...

Cuộc bầu cử tổng thống Mỹ vào tháng 11 sắp tới không chỉ định hình tương lai chính trị của quốc gia trong vài năm tới mà còn đặt ra những câu hỏi căn bản về bản sắc và tương lai của chính nước Mỹ. Trong khi kết quả bầu cử sẽ quyết định nhiều vấn đề quan trọng, những xung đột sâu sắc về bản chất của nước Mỹ đã được phản ảnh rõ nét qua đường lối, chính sách nêu ra tại hai đại hội Đảng Cộng Hòa và Dân Chủ vừa qua.

Có bao giờ bạn nói một điều rõ ràng như ban ngày, rồi nghe người khác nhắc lại với nghĩa hoàn toàn khác? Bạn viết xuống một hàng chữ, tin rằng ý mình còn nguyên, thế mà khi quay lại, nó biến thành điều bạn chưa từng nghĩ đến – kiểu như soi gương mà thấy bóng mình méo mó, không phải bị hiểu lầm, mà bị người ta cố ý dựng chuyện. Chữ nghĩa, rơi vào tay kẻ cố ý xuyên tạc, chẳng khác gì tấm gương vỡ. Mỗi mảnh gương phản chiếu một phần, nhưng người ta vẫn đem mảnh vỡ đó làm bằng chứng cho toàn bộ bức tranh. Một câu, một đoạn, một khẩu hiệu – xé khỏi bối cảnh trở nên lệch lạc – hóa thành thứ vũ khí đâm ngược lại chính ý nghĩa ban đầu. Câu chuyện của đạo diễn Trấn Thành gần đây là một minh họa. Anh chỉ viết đôi dòng thương tiếc chia buồn với sự ra đi của nghệ sĩ đàn bầu Phạm Đức Thành. Vậy thôi. Thế mà lập tức bị chụp mũ, bêu riếu, bị gọi “3 que,” “khát nước,” “Cali con.” Người ta diễn giải đủ kiểu, vẽ ra đủ cáo buộc: từ tội mê văn hóa Việt Nam Cộng Hòa đến tội phản quốc.

Trí nhớ của một cộng đồng không chỉ mất đi khi thời gian làm phai mờ, mà có khi có bàn tay cố tình tháo gỡ. Không cần nhiều bút mực, chỉ cần bỏ vài dòng, thay một chữ, hoặc xóa một đoạn – câu chuyện lập tức đổi nghĩa. Lịch sử hiện đại đã nhiều lần chứng kiến điều đó. Năm 1933, chính quyền Quốc xã Đức đốt sách giữa quảng trường, thay lại giáo trình, đặt viện bảo tàng và văn khố dưới quyền Bộ Tuyên Giám. Joseph Goebbels nói: “Chúng ta không muốn người dân sử dụng cái đầu. Chúng ta muốn họ hành xử theo cảm tính.” Tám thập niên sau, ở một góc khác của địa cầu, những bản thảo của Trương Vĩnh Ký – người khai sáng nền quốc ngữ Việt – bị loại khỏi thư viện vì bị gán là “tay sai thực dân”. Sau 1975, chính quyền cộng sản xét duyệt văn hóa trên toàn quốc: các tác phẩm học thuật bị cấm; bị đốt, tên tuổi các học giả và nhà văn miền Nam biến mất khỏi mọi tiến trình văn hóa. Tại Hoa Kỳ ngày nay, sự thật không bị đấu tố – nhưng bị biên tập lại.