Trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay, không khó để nhận ra những khác biệt rõ nét trong cách giao tiếp giữa người miền Bắc và người miền Nam. Những khác biệt ấy hiện rõ từ cách xưng hô, cách tranh luận, cho đến cả cách xin lỗi hay từ chối. Một ví dụ điển hình mà chúng ta thường thấy là cách xưng hô mang tính “đè đầu cưỡi cổ” như “Bố mày”. Câu nói này khá phổ biến với một bộ phận người miền Bắc, nhưng lại hoàn toàn xa lạ, thậm chí gây sốc trong giao tiếp của người miền Nam.

Tại sao chế độ lại muốn loại bỏ sự tồn tại của định chế luật sư truyền thống vào lúc này? Một trong những lý do khả dĩ là mong muốn kiểm soát không gian pháp lý và thông tin. Luật sư, đặc biệt trong các vụ việc nhạy cảm, thường là những người đưa thông tin ra công luận, tạo áp lực dư luận và pháp lý. Điều khá dễ nhận thấy, khi một cựu cán bộ an ninh như Tô Lâm nắm giữ quyền lực, thì việc đề cao sự ổn định chính trị và kiểm soát an ninh là một nhu cầu hàng đầu. Theo đó, sự tồn tại của một lực lượng có khả năng phản biện như luật sư có thể bị xem là “rủi ro”, một sự thách thức quyền lực và kiểm soát của chế độ.

Tại trung tâm Sài Gòn, sau khi sơn nóc chợ Bến Thành với màu đỏ chói chang và sơn nền đường trước chợ với màu xanh vằn vện, đủ “xanh xanh, đỏ đỏ cho em nhỏ nó mừng”[1], thì chế độ cũng đang cho xây dựng công trình tưởng niệm các nạn nhân tử vong trong đại dịch Covid-19 (giai đoạn 2020 - 2021). Tâm điểm của công trình là một tượng đài được tạo hình giọt lệ khổng lồ, bao quanh bởi các bậc tam cấp đồng tâm. Xét về khía cạnh nhân văn, việc xây dựng một không gian tưởng niệm quốc gia để người dân cùng nghiêng mình trước những mất mát to lớn của đồng bào là một ý tưởng cần thiết. Điều này hoàn toàn tương đồng với quan điểm tôi từng chia sẻ trước đây về việc cần xác lập một ngày quốc tang hoặc lễ kỷ niệm chung cho những đồng bào đã nằm xuống trong một giai đoạn bi thương ngắn ngủi nhưng khốc liệt của dân tộc.

Khi một chính đảng tự nhận là “đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân” nhưng lại phải bảo vệ ngày đại hội của mình bằng khí tài trấn áp bạo loạn, đó là lúc chúng ta cần nhìn thẳng vào sự rạn nứt sâu sắc giữa đảng Cộng Sản và nhân dân. Sự an ninh nghiêm ngặt này không phản ánh sức mạnh, mà thực chất là một lời thú nhận gián tiếp về sự yếu thế trong tính chính danh của đảng.

Trong chương trình phát hình kéo dài hơn 6 phút trên đài truyền hình quốc gia VTV vào tối ngày 16/08/2026, lần đầu tiên, sau gần một năm rưỡi, công chúng mới được nghe công bố công khai cái gọi là kết quả điều tra về vụ tai nạn giao thông tại đường Nguyễn Huy Tự, Hà Nội. Bản tin xác nhận người cầm lái xe ô tô lấn trái, vi phạm Luật Giao thông Đường bộ làm chết một nữ sinh và khiến người cha mang thương tích nặng chính là cựu Đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương.

Diễn biến chính trị gần đây tại Việt Nam đang đặt ra một vấn đề nền tảng của mọi nhà nước hiện đại, rằng quyền lực chính trị quyền lực đang được kiểm soát bằng cơ chế nào? Và liệu còn tồn tại bất kỳ không gian nào cho việc kiểm soát đó hay không? Sau Đại hội đảng Cộng Sản, việc Tô Lâm trở thành Tổng Bí thư, rồi mới đây, tiếp tục được Quốc hội bầu kiêm nhiệm thêm chức vụ Chủ tịch nước, không đơn thuần là một sự sắp xếp nhân sự. Mà đây là một bước dịch chuyển mang tính nền tảng, làm thay đổi hoàn toàn cách thức vận hành quyền lực trong hệ thống chính trị Việt Nam theo chiều hướng đầy rủi ro. Nếu nhìn bề ngoài, đây có thể được diễn giải như một bước tăng hiệu quả lãnh đạo. Nhưng dưới lăng kính chính trị học, đó là một bước tiến rõ rệt của quá trình tập trung quyền lực. Khi hai vị trí vốn đại diện cho hai trục quyền lực, gồm đảng và nhà nước được hợp nhất vào một cá nhân, thì câu chuyện không còn là phân công nữa, mà là hội tụ quyền lực vào một điểm gần như tuyệt đối.

Trong hơn 2 năm tạm cư tại Hoa Kỳ, nhờ công việc, nên tôi được đi lại khá nhiều. Từ các tiểu bang bờ Đông xuống Florida. Tại bờ Tây, tôi được đi từ tiểu bang Washington xuống dọc đến San Diego, thành phố cực nam của tiểu bang California. Tại phía Nam nước Mỹ, tôi được đi băng ngang qua nhiều tiểu bang dọc theo biên giới Mexico, kể cả một số tiểu bang miền Trung nước Mỹ, trong đó có Arkansas – nơi tôi lái xe đến thăm gia đình Luật sư Võ An Đôn.

Tiếp nối Nghị quyết 36 (năm 2004) và Quyết định 1334 (năm 2023), nhà cầm quyền Việt Nam vừa tiếp tục ban hành văn bản thứ ba nhắm trực tiếp vào cộng đồng người Việt tự do tại hải ngoại, đó là Nghị quyết 23-NQ/TW. Văn bản này do chính Tô Lâm ký ban hành ngay trước chuyến công du đến Úc và Tân Tây Lan, hai quốc gia có cộng đồng người Việt sinh sống đông đảo như một "món quà” ra mắt đầy tính toán.

Nhìn ra thế giới, các siêu đô thị lớn cũng từng phải trải qua những cuộc khủng hoảng, xung đột gay gắt tương tự khi mở rộng không gian hướng sông. Cách họ chọn lựa giải pháp đối đầu hay thỏa hiệp với di sản mang lại những bài học vô giá mà Hà Nội không thể phớt lờ.

Chưa bao giờ tôi nghĩ mình lại xúc động với thể loại phim tài liệu, cho đến khi xem bộ phim tài liệu “The General” của nữ đạo diễn Laura Brickman (Mỹ), đã làm cho tôi thay đổi suy nghĩ của mình. Tôi thật sự đã rất xúc động, thậm chí, cho đến khi được mời phát biểu về bộ phim ngay sau đó, tôi vẫn còn nghẹn giọng. Vì chỉ mới vài chục giây đầu của phim, những ký ức của tôi về xã hội Việt Nam tưởng chừng đã ngủ yên từ hơn 2 năm qua, sau khi tôi đào thoát khỏi Việt Nam, thì chúng đã sống dậy hầu như trọn vẹn trong tâm trí của tôi. Chúng rõ mồn một. Chúng mới nguyên. Khiến cho tôi cảm giác như mọi chuyện vẫn như mới ngày hôm qua mà thôi.