NATO, Nga Và Mỹ
Nguyễn Xuân Nghĩa
Tròn một bó gai tại Lisbon...
Sau 10 ngày Á du ề chề vì không kết quả, Tổng thống Barack Obama lại có hai ngày cuối tuần rất nhức đầu với Âu Châu. Ông đến Bồ Đào Nha dự Thượng đỉnh của Minh ước NATO tại thủ đô Lisbon, gặp gỡ Tổng thống A Phú Hãn là Hamid Karzai và các nguyên thủ Liên hiệp Âu Châu rồi lập tức trở về.
Trước khi lên đường, ông Obama được báo cáo rằng dư luận Âu Châu tỏ ý thất vọng vì dường như Hoa Kỳ quá chú ý đến Á châu mà bỏ quên Âu châu. Nói vậy hơi oan: Obama là Tổng thống chịu khó bay nhất và đã tám lần qua Âu châu, chưa kể là đã tranh cử... tại Đức trong khung cảnh "hoành tráng" - nguy nga mà giả tạo - của Bá Linh.
Nhưng thật ra, nhiều khi ông chỉ bay qua đó như cơn gió thoảng. Lần này cũng vậy.
Trong hai ngày, Tổng thống Mỹ không thể giải quyết các hồ sơ gai góc tích lũy từ hơn nửa thế kỷ, chưa kể vấn đề nóng là A Phú Hãn và sự tham gia của các đồng minh NATO vào chiến trường này.
Một cách khái quát thì Tổng thống Mỹ và các lãnh tụ Âu Châu trong cơ cấu NATO phải rà soát lại chiến lược chung tại A Phú Hãn, với kỳ hạn triệt thoái được tạm ấn định vào năm 2014 - thay vì 2011 như Obama trông đợi và hứa hẹn. Ở nhà, ban tham mưu chiến lược của ông đã kín đáo xét lại hồ sơ này - lần thứ ba - và nay đem ra thảo luận với các đồng minh trong NATO. Đây là lý do vì sao ông sẽ gặp Tổng thống Karzai vào ngày Thứ Bảy 20.
Nhìn trên đại thể thì vấn đề này tương đối còn dễ nuốt!
Tại Thượng đỉnh Lisbon, ông Obama còn một bó gai nữa, đó là Liên bang Nga. NATO được dựng lên từ thời Chiến tranh lạnh để chặn đà bành trướng của Liên Xô và các chư hầu hay đồng minh, tùy cách gọi, trong khối Warsaw. Ngày nay, Liên Xô không còn và Chính quyền Obama đang muốn thông qua Thỏa ước START Mới, do Obama ký kết với Tổng thống Dmitri Medvedev của Nga từ tháng Tư.
Bất ngờ là ở nhà, đảng Cộng Hoà đã đổi ý và có thế mạnh hơn sau cuộc bầu cử vừa qua.
Thượng viện Mỹ có thể chặn Thỏa ước và gây khủng hoảng trong quan hệ giữa Hoa Kỳ và Liên bang Nga, với hậu quả sẽ dội ngược về A Phú Hãn và Iran. Trong trường hợp đó, chánh sách hâm nóng quan hệ Mỹ-Nga, gọi là "reset the button" theo lối nói sai văn phạm của Phó Tổng thống Joe Biden - ông Phó này có khả năng nói nhảm còn cao hơn một anh Phó của chúng ta ngày xưa - sẽ bị đẩy lui.
Nhưng, đây chưa là bó gai lớn nhất.
Vấn đề mà Obama và lãnh đạo Âu Châu phải xét tới là "mục tiêu chiến lược của NATO". Minh ước này sẽ đi về đâu khi được lập ra để ngăn đà bành trướng của Liên Xô. Nay Liên Xô đã thành lịch sừ, Liên bang Nga là mối lo nhưng chỉ với một số quốc gia giáp giới đế quốc này - các nước Đông Âu và Trung Âu trong khối Xô viết cũ. Các nước Tây Âu, như Đức và Pháp, thì lại nghĩ khác. Còn sẵn sàng thỏa hiệp với Nga và tranh giành ảnh hưởng với nhau - và với Hoa Kỳ.
Đó là về bối cảnh chung của Thượng đỉnh Lisbon này.
***
Trước hết, về chiến trường A Phú Hãn, cái gân gà của ông Obama.
Ngần ấy phe trong cuộc, như Hoa Kỳ, NATO, Pakistan và Tổng thống Karzai cùng các lãnh tụ Taliban, đều nói đến việc hoà giải giữa Chính quyền Karzai và một số thủ lãnh Taliban. Việc đó sẽ cho phép Mỹ và NATO rút quân vì rút quân vẫn là mục tiêu chính. Cả Mỹ lẫn NATO đều bật tín hiệu là đã dàn xếp cho một số đại diện Taliban gặp gỡ và thảo luận với Chính quyền Karzai ở Kabul.
Trong bối cảnh đó, việc các đơn vị biệt kích Mỹ ráo riết truy nã và tấn công các cơ sở và đặc công Taliban cần được hiểu như để tạo điều kiện đàm phán giữa Chính quyền Karzai và Taliban. Lực lượng Taliban không thể không biết rằng Mỹ đánh chính là để đàm và để rút quân sau đó. "Sau đó" là năm 2011 - trước khi Hoa Kỳ có bầu cử - hay là năm 2014 thì cũng chỉ là việc nói dứ. Ngần ấy phe trong cuộc đều hiểu vậy, nhưng cần rút nhất chính là Obama và các thành viên NATO, mỗi bên vì một động lực riêng.
Cho nên Thượng đỉnh Lisbon và chuyện thảo luận giữa Obama, Karzai và các lãnh tụ Âu Châu trong Minh ước NATO chính là để tìm cách triệt thoái mà vẫn ra vẻ sẽ đánh đến cùng! Một giải pháp trấn an là NATO sẽ rút nhưng cũng sẵn sàng trở lại nếu tình hình A Phú Hãn suy đồi!
Năm xưa Tổng thống Richard Nixon cũng ăn nói kiểu đó tại Việt Nam. Hãy ký Hiệp định Paris đi, rồi nếu Bắc Việt vi phạm thì Mỹ sẽ có đòn phép! Obama không là Nixon cho nên lời hăm chỉ là trò cười.
Thứ hai, tại Thượng đỉnh NATO ở Lisbon, Tổng thống Medvedev của Liên bang Nga sẽ tham dự và gặp Tổng thống Obama. Xin đọc lại: NATO được lập ra là để chống lại Liên bang Xô viết của Đế quốc Nga. Bây giờ, lãnh đạo Nga cũng tham dự thượng đỉnh NATO. Chuyện rất lạ và làm phe diều hâu bên đảng Cộng Hoà đang thắng thế tại Mỹ nêu thành vấn đề.
Nếu Liên bang Nga lại ngồi bàn về tương lai của lá chắn chống Nga thì lá chắn này là cái gì"
Trước khi tới Lisbon, Medvedev cho biết là ông sẽ dời bài diễn văn về Tình hình Liên bang Nga cho tới ngày 30 cuối tháng thay vì ngày 22 tới đây. Lý do ngầm là để xét lại quan hệ với Mỹ.
Liên bang Nga đang thay đổi lớn, cần tư nhân hoá doanh nghiệp nhà nước và hiện đại hóa nền kinh tế lạc hậu nên cần tới đầu tư và kỹ thuật Tây phương, trong đó có Hoa Kỳ mà không chỉ có Hoa Kỳ. Bên này, Hoa Kỳ cần sự hợp tác của Nga để can gián Iran và giải quyết chuyện A Phú Hãn. Ở giữa là một hồ sơ nóng về kế hoạch giảm trừ võ khí hạch tâm của hai nước, hồ sơ SART Mới.
Obama và Medvedev đều vận động mạnh cho hồ sơ này và long trọng ký Thỏa ước START, đang cần Thượng viện Hoa Kỳ phê chuẩn, với tỷ số hai phần ba, trước khi có hiệu lực. Nay Thượng viện Mỹ lại nghĩ khác vì phe Cộng Hoà chiếm thêm sáu ghế. Nếu Thượng viện của Quốc hội khoá 111 sắp mãn nhiệm mà phê chuẩn - như Obama yêu cầu và vận động - thì sẽ cần chín phiếu Cộng Hoà, chuyện không đương nhiên. Mà đợi Thượng viên khoá 112 phê chuẩn vào tháng Giêng năm tới thì còn cần nhiều phiếu Cộng Hoà hơn.
Đương nhiên là bể!
Bài viết này không nói về nội dung Thỏa ước START và nên hay không nên phê chuẩn. Nhưng nói về thế kẹt của ông Obama khi muốn cải thiện quan hệ với Liên bang Nga. Nếu hồ sơ START bị bể thì chuyện cải thiện ấy sẽ là nước lã ra sông. Obama phó hội mà bị rút gân ở nhà. Gai góc!
Thứ ba là một bó gai còn lớn hơn nữa. Đó là tương lai của NATO.
Minh ước này được lập ra thời Chiến tranh lạnh, ngày nay đã thành một... lá chắn chia ba.
Một mảnh là các nước Âu châu phương Bắc, từ Anh quốc lên mấy xứ Bắc Âu, xưa nay vẫn coi liên minh Bắc đại tây dương là an ninh chiến lược và Hoa Kỳ là đồng minh số một. Mảnh kia là các nước Tây Âu như Pháp và Đức thì nay nhìn Nga với con mắt khác: một đối tác kinh tế vô hại về an ninh. Nga không còn 60 sư đoàn và bộ máy chiến tranh quy ước nằm sát biên giới Đức. Mảnh thứ ba của lá chắn là các nước Đông Âu và Trung Âu, từ Ba Lan, Hung Gia Lợi tới Cộng hoà Tiệp hay Georgia và Ukraine. Các quốc gia này cần lá chắn NATO và sự cam kết của Mỹ vì họ đang nằm trong tầm đạn của Nga, kể từ khi Liên bang Nga quật khởi và khống chế Georgia hồi tháng Tám năm 2008.
Bây giờ lá chắn ba mảnh ấy lại thêm một mối lo là võ khí chiến lược của Hồi giáo, của Iran.
Hoa Kỳ thời Bush đã cam kết bảo vệ Ba Lan và Cộng hoà Tiệp với lá chắn chiến lược - hệ thống phòng thủ BMD. Rồi qua thời Obama thì lại đổi ý vì cần cải thiện quan hệ với Nga. Ngày nay, NATO xử trí ra sao với kế hoạch BMD này" Mục đích là để can gián Liên bang Nga hay phòng ngừa Iran chơi bạo" Nếu Liên bang Nga được mời vào khuôn khổ thảo luận và quyết định của NATO, kể cả ghé mắt ngó vào mặt sau của lá chắn BMD, tình hình có cải thiện hay không" Và trong trường hợp đó, công dụng của Minh ước NATO là gì"
Ngược lại, như Medvedev đã thấy, ngày càng có nhiều tín hiệu là các nước Tây phương - xin hiểu là Hoa Kỳ và Âu Châu - đang nhìn lại chuyện Georgia và muốn yểm trợ xứ này. Nghĩa là Liên bang Nga bắt đầu chột dạ, hết tin vào thiện chí hoà giải của Mỹ và các đồng minh Âu Châu. Đúng lúc đó, Quốc hội Mỹ đòi xét lại Thỏa ước START - ngược với những hứa hẹn của Obama!
Tổng thống Obama không thể giải quyết ngần ấy vấn đề trong hai ngày Âu du. Nhưng ít ra ông cũng đem về rất nhiều mũi gai đã nhận được tại Lisbon. Và phải lo rằng chuyện A Phú Hãn sẽ không tiến hành êm ả khi cả Liên bang Nga và Iran đều muốn quậy!
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình