...khó nói có ai đồng ý 100% với bảo thủ hay 100% với cấp tiến....
Chính trị Mỹ có hai khuynh hướng khác nhau khá rõ rệt: cấp tiến và bảo thủ. Nếu phải so sánh và giải thích cho kỹ thì cần phải viết nguyên cả cuốn sách cả ngàn trang. Trong phạm vi rất giới hạn của một bài viết ngắn, tác giả sẽ cố gắng tóm lược lại nhằm giúp độc giả hiểu rõ chính trị Mỹ hơn. Tuy nhiên phải nói ngay là bài viết sẽ có tính tổng quát, rất nhiều thiếu sót chi tiết, có thể tạo hiểu lầm.
Đại cương, tư tưởng chính trị hiện đại chia làm hai cánh, phải và trái, hay nói theo ngôn ngữ thông thường, hữu và tả. Cánh hữu là bảo thủ (conservative) và cánh tả là cấp tiến (liberal hay progressist). Dường như sự phân biệt này xuất phát từ quốc hội Anh cách đây cả trăm năm, khi mà các dân biểu của đảng bảo thủ ngồi bên tay mặt của hội trường trong quốc hội, và dân biểu cấp tiến ngồi bên trái.
Nhưng không phải là chỉ có hai cánh, phải và trái, hay hai màu xanh và đỏ. Giữa hai màu đó, có rất nhiều màu khác, từ đỏ xậm đến hồng nhạt, qua tới xanh nhạt rồi xanh đậm. Chẳng hạn phát xít là bảo thủ cực đoan và cộng sản là cấp tiến cực đoan, từ phát xít đến cộng sản, có không biết bao nhiêu khuynh hướng ở giữa. Ngày nay hai khuynh hướng cực đoan nhất, phát xít và cộng sản đã không còn nữa, tuy vài nước cộng sản vẫn còn tồn tại, nhưng dưới hình thức nhẹ hơn, gọi là xã hội chủ nghiã. Ngay cả trong xã hội chủ nghiã cũng có loại nặng tay theo mô thức Trung Cộng, và loại nhẹ nhàng hơn theo mô thức Bắc Âu.
Việt Nam ta bây giờ tự gọi là theo khuynh hướng “kinh tế thị trường với định hướng xã hội chủ nghiã”, tức là “xanh với mục tiêu tối hậu là đỏ”. Nghe cho vui tai trong khi thật ra là theo chế độ “độc tài ôm ghế vét tiền bất kể chủ nghiã” vì trên thực tế, cộng sản không ra cộng sản, xã hội chủ nghĩa không ra xã hội chủ nghiã, kinh tế thị trường không ra kinh tế thị trường, tự do không ra tự do, dân chủ không ra dân chủ.
Trên căn bản, ở Mỹ, Cộng Hòa (CH) là đảng bảo thủ, Dân Chủ (DC) là đảng cấp tiến. Nhưng ngay trong hai đảng, cũng có nhiều màu. Cộng Hòa có xanh đậm như Ted Cruz của Texas và xanh nhạt như Chris Christie của New Jersey, trong khi Dân Chủ có đỏ xẫm như Bernie Sanders của Connecticut và hồng nhạt như Jim Webb của Virginia (là ông ứng viên tổng thống có vợ VN). Ngoài hai đảng chính, còn có các đảng hay nhóm khác, như bên bảo thủ có nhóm Tea Party, và đảng Libertarian, trong khi bên cấp tiến có nhóm Occupy Wall Street, và đảng Cộng Sản Mỹ (vâng, ở Mỹ cũng có đảng CS).
Ở đây ta cần lưu ý, xanh đỏ mô tả như trên là cách nhìn của người Việt, cũng là cách nhìn chung của thế giới vì đỏ tượng trưng cho cờ máu cộng sản, tức là phe cực tả. Ở Mỹ, ngược lại, màu đỏ tượng trưng cho phe thiên hữu CH, màu xanh cho phe thiên tả DC. Coi TV Mỹ, tiểu bang theo CH được tô màu đỏ, theo DC là màu xanh.
Nói một cách tổng quát, thì bảo thủ và cấp tiến khác nhau trên đủ mọi phương diện, từ kinh tế, xã hội, đến chính trị, quân sự. Bài này sẽ cố duyệt qua những khác biệt quan trọng và điển hình nhất, tuy không thể đi vào chi tiết. Đồng thời tác giả cũng sẽ kèm theo lời bình, phản ánh cái nhìn hoàn toàn chủ quan cá nhân, có khuynh hướng thiên về phe bảo thủ, và sẽ có nhiều người không đồng ý.
- Tổng quát: khối cấp tiến chủ trương quốc gia là một cộng đồng, mọi người có trách nhiệm liên đới lo cho nhau, nhưng vì ô hợp nên Nhà Nước có vai trò quan trọng là lãnh đạo, điều hành mọi việc, hay ít nhất là phối hợp. Trong khi phe bảo thủ chủ trương sáng kiến cá nhân mới là quan trọng nhất, Nhà Nước có vai trò giới hạn là bảo đảm an ninh trật tự, không cho tự do trở thành hỗn loạn, đồng thời ngăn cản những lạm dụng, bất công quá mức.
Lời bàn: Một Nhà Nước vú em, bao đồng, cho dù không gắt gao như dưới chế độ cộng sản, cũng sẽ đưa đến những khó khăn vĩ đại, vì lạm dụng hay vì sự bất tài của một thiểu số nắm quyền hay thực thi quyền lực trong guồng máy Nhà Nước, tức là các công chức. Ngược lại, tự do phóng khoáng quá mức sẽ đưa đến tình trạng cá lớn nuốt cá bé, người quyền thế áp bức kẻ thế cô.
- Vấn đề liên bang: phe cấp tiến chủ trương bành trướng quyền hạn của chính quyền liên bang, trong khi phe bảo thủ muốn giữ nhiều quyền cho các tiểu bang hơn. Tất nhiên có những vấn đề cả hai bên đều đồng ý phải do chính quyền liên bang phụ trách, chẳng hạn như an ninh, quốc phòng, ngoại giao, hay ngay cả kinh tế, tài chính cả nước.
Lời bàn: nước Mỹ là một liên bang của 50 tiểu bang, không phải là một nước thuần nhất, do đó, quyền tự trị của mỗi tiểu bang rất quan trọng. Ranh giới không rõ ràng và liên bang thường tìm cách lấn đất qua phạm vi tiểu bang. Chẳng hạn Obamacare đòi hỏi tất cả các tiểu bang phải mở rộng Medicaid (bảo hiểm y tế cho người nghèo), TCPV quyết định đây là chuyện của các tiểu bang, do đó có nhiều tiểu bang không mở rộng tiêu chuẩn Medicaid.
- Xã hội: Khối cấp tiến với mục tiêu “công bằng xã hội”, muốn Nhà Nước tích cực giúp đỡ những người thiếu may mắn như người nghèo, dân da màu thiểu số, trẻ em, phụ nữ, dân lao động. Bằng tiền lấy từ tăng thuế những người gọi là giàu có. Khối bảo thủ quan niệm trợ cấp cần thiết đến một mức nào đó, nhưng sau đó thì mỗi người phải có trách nhiệm cá nhân, phải tự lực cánh sinh, không có chuyện ngồi mát ăn bát vàng cả đời bằng mồ hôi người khác.
Lời bàn: Đảng DC là đảng cấp tiến luôn vỗ ngực tự xưng là đảng của dân nghèo, nhưng thực tế “coi dzậy chứ chưa chắc đã dzậy”, như cột báo này đã bàn qua trong bài viết “Dân Chủ: Đảng Của Dân Nghèo?” đăng ngày 4 Tháng 8 vừa qua.
- Kinh tế: Cấp tiến chủ trương Nhà Nước là đầu máy kinh tế, nhất là khi kinh tế gặp khó khăn. Nhà Nước giải quyết thất nghiệp chẳng hạn bằng cách tung ra những chương trình, công tác lớn như làm đường, xây đập nước để huy động nhân công cũng như để tung tiền ra thị trường, kích động kinh tế. Đi đến cực đoan là kinh tế cộng sản, Nhà Nước quốc hữu hoá hết và ra kế hoạch cho tất cả mọi hoạt động kinh tế cho tất cả mọi công dân. Bảo thủ chủ trương trông cậy vào sáng kiến cá nhân, để cho guồng máy kinh tế thị trường tự điều khiển và tự điều chỉnh qua quy luật cung cầu. Nhà Nước có vai trò cảnh sát bảo đảm mọi người tuân thủ luật chơi, không ai lạm dụng, không có cá lớn nuốt cá bé quá trắng trợn.
Lời bàn: Kinh tế Mỹ ngày nay hoàn toàn tùy thuộc vào hàng triệu công ty lớn nhỏ, hàng chục triệu doanh gia. Quá lớn đến mức không một nhóm công chức nào có thể điều hành gì, hay làm kế hoạch chung cho tất cả mọi người được. Kinh nghiệm thất bại của các nền kinh tế cộng sản rất rõ ràng. Ngay cả kinh tế “xã hội chủ nghiã” nhẹ nhàng hơn như tại Âu Châu cũng đã đưa đến cảnh sống dở chết dở tại Hy lạp, Ái Nhĩ Lan, Tây Ban Nha, Ý, Pháp, … Trong khủng hoảng kinh tế của những năm 2008-09, TT Obama cố bơm gần cả ngàn tỷ để kích động kinh tế. Cuối cùng thì chẳng có kết quả bao nhiêu. Tỷ lệ thất nghiệp vẫn vất vưởng ở mức kỷ lục 8%-10% trong 5-6 năm. Chủ trương của khối cấp tiến, đánh thuế tối đa trên “nhà giàu” là những người có tiền đầu tư để phát triển kinh tế, chỉ đưa đến thui chột đầu tư, không mở thêm doanh nghiệp, không giúp thiên hạ có việc làm. Lập lại một hình ảnh đã được nhắc nhiều lần trên cột báo này, phe cấp tiến chủ trương chia cái bánh hiện có cho mọi người một cách đồng đều hơn, trong khi phe bảo thủ quan niệm cần làm cho cái bánh lớn ra hơn thì phần của mọi người đều lớn ra theo. Tăng trưởng kinh tế sẽ giúp mọi người có việc làm, thay vì tăng thuế lấy tiền của nhà giàu nuôi người thất nghiệp.
- Tôn giáo, luân lý, gia đình: Phe cấp tiến chủ trương một chế độ phóng khoáng hơn. Dĩ nhiên tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của mỗi người, nhưng muốn tách biệt tôn giáo ra xa khỏi chính trị, khỏi chính quyền. Họ chống lại những ảnh hưởng và biểu tượng tôn giáo trong đời sống chính trị, cũng chống lại luân lý đạo đức mà họ coi là cổ hủ, xuất phát từ tôn giáo. Khối bảo thủ coi trọng những giá trị luân lý, đạo đức, gia đình hơn. Đưa đến kết quả như phe cấp tiến chủ trương tự do phá thai, hôn nhân đồng tính, tha hồ thay đổi giới tính,… trong khi khối bảo thủ chống mạnh.
Lời bàn: Trên căn bản, khối cấp tiến trong vấn đề này lại coi trọng tự do cá nhân một cách tuyệt đối. Khuynh hướng phóng khoáng không có gì xấu, trái lại, giúp mọi người sống thoải mái, dễ thở, tự do hơn. Nhưng ngược lại, vì lý do “phải đạo chính trị” những tư tưởng phóng khoáng này đã đi quá xa, dẫn đến nhiều cảnh lố bịch, như tại một trường trung học ở Cali, một nữ học sinh đã kiện nhà trường kỳ thị giới tính khi không cho phép cô sử dụng nhà cầu dành cho nam học sinh.
- Di dân: Phe cấp tiến chủ trương ân xá hơn một chục triệu di dân bất hợp pháp, để giúp họ hưởng được đầy đủ quyền lợi an sinh, việc làm, và nhất là quyền đi bầu để họ bầu cho DC. Những người này tuyệt đại đa số là dân lao động nghèo, cần trợ cấp, nên tất nhiên có khuynh hướng bầu cho DC vì tin tưởng sẽ được trợ cấp. Phe bảo thủ chống lại vì nguyên tắc tôn trọng luật pháp. Không chấp nhận tội của họ được xí xoá dễ dàng vì sẽ khuyến khích cả triệu người khác tràn vào Mỹ. Bảo thủ chấp nhận ân xá, cho vào quốc tịch nhưng có điều kiện, và nhất là phải có biện pháp bảo vệ biên giới kỹ càng.
Lời bàn: Vấn đề được tranh cãi từ cả chục năm nay mà vẫn không có giải pháp gì. Các chính khách DC dẻo miệng hô hào ân xá, nhưng thực tế không dám làm gì, vì biết đại đa số dân Mỹ chống ân xá vô điều kiện. Đảng DC cũng khó ăn nói với khối cử tri da đen vì khối di dân là khối cạnh tranh công ăn việc làm trực tiếp với khối da đen. Ông tỷ phú Trump đang được hậu thuẫn mạnh chính vì chủ trương rất cứng rắn trong vấn đề di dân bất hợp pháp.
- Giáo dục: Phe cấp tiến bị ảnh hưởng nặng của nghiệp đoàn giáo chức, lo bảo vệ các giáo chức, trong khi khối bảo thủ lo cho vấn đề phẩm chất giáo dục hơn. TT bảo thủ Bush con đã hợp tác với nghị sĩ cấp tiến nặng Ted Kennedy, ra luật Không Bỏ Sót lại Trẻ Em Nào –No Child Left Behind-, đòi hỏi các trường tiểu và trung học phải có tiêu chuẩn về thành quả tối thiểu nếu muốn nhận yểm trợ tài chánh của liên bang. Nhưng luật này chẳng đi đến đâu vì nhiều trường học, nhiều tiểu bang từ chối áp dụng.
Lời bàn: Nền giáo dục Mỹ, ở cấp đại học là loại thượng đảng cho cả thế giới, nhưng ở cấp tiểu và trung học ngược lại, lại yếu nhất thế giới. Cải tổ sâu rộng là điều tối cần thiết nhưng bị chống đối mạnh từ hai phiá: từ các nghiệp đoàn cấp tiến lo bảo vệ thầy cô, kể cả những thầy dạy dở, và từ các tiểu bang bảo thủ lo bảo vệ quyền tự trị của tiểu bang (lý do thứ hai hiện là lý do cựu thống đốc Florida Jeb Bush đang bị khối bảo thủ trong CH chống đối mạnh nhất).
- Môi sinh: Phe cấp tiến coi nặng vấn đề bảo vệ môi sinh, nhất là hâm nóng địa cầu. Những nhu cầu này phần lớn có ảnh hưởng bất lợi cho nhu cầu kinh doanh, phát triển kinh tế, do đó thường bị giới doanh gia bảo thủ chống đối, nhất là các đại công ty trong kỹ nghệ hoá chất, dược phẩm.
Lời bàn: Bảo vệ môi sinh là vấn đề tất yếu, một nhu cầu thực sự không ai chối cãi được, cho dù nhiều công ty vì nhu cầu kiếm lời đã bất chấp ảnh hưởng tai hại của họ. Ở đây phải nói cho rõ, Cơ Quan Bảo Vệ Môi Trường, Environment Protection Agency hay EPA, là cơ quan do một tổng thống CH bảo thủ thành lập, đó là TT Nixon. Chuyện hâm nóng điạ cầu thì rắc rối hơn vì còn đang trong vòng tranh cãi giữa các nhà khoa học. Dĩ nhiên những nhà khoa học có khuynh hướng cấp tiến khẳng định trái đất sẽ bị ảnh hưởng rất tai hại trong vòng vài chục năm tới, trong khi các khoa học gia bảo thủ nghi ngờ chuyện này.
- Chính sách đối ngoại: Phe cấp tiến có tư tưởng “nhân bản”, “cứu nhân độ thế” mạnh hơn nên hay can thiệp vào chuyện các nước khác, với mục đích phát huy nhân quyền, dân quyền. Phe bảo thủ có khynh hướng cô lập, lo chuyện mình trước khi lo chuyện thiên hạ.
Lời bàn: tổng thống có khuynh hướng can thiệp, đòi hỏi nhân quyền mạnh nhất là TT Carter, mà nhiều người coi như là một ông “cố đạo”, trong thời điểm kinh tế Mỹ bết bát nhất, khiến ông thành tổng thống một nhiệm kỳ. Tính bao đồng chuyện thiên hạ trên căn bản thì tốt, trên thực tế, vẫn mang tính vú em. Trong khi nước Mỹ còn cả triệu vấn đề chưa giải quyết nổi làm sao lo chuyện thiên hạ. Một ví dụ khá khôi hài: nước Mỹ chuyên đòi hỏi bầu cử thực sự tự do, dân chủ cho cả thế giới, nhưng vụ bầu bán Bush-Gore năm 2000 đã trở thành trò cười cho cả thế giới. Hay vụ Libya, mấy bà cấp tiến trong chính quyền Obama áp lực tổng thống can thiệp lật đổ Khaddafi để “cứu” vài trăm dân nổi loạn đang bị xe tăng Khaddafi đe dọa. Kết quả, Libya bây giờ thành bãi chiến trường, cả nửa tá phe nhóm đánh giết nhau túi bụi, hàng chục ngàn dân trốn chạy qua Âu Châu, trong khi cả thế giới ngơ ngác không biết phải làm gì.
- An ninh, quốc phòng: Trong khi phe cấp tiến thích can dự vào chuyện thiên hạ nhất thì họ cũng lại là những người “chủ hoà” nhất, được coi như là yếu đuối trong các vấn đề an ninh, quốc phòng nhất. Và khối bảo thủ thì có quan niệm Mỹ cần phải mạnh tay hơn với các đối thủ.
Lời bàn: Thái độ “chủ hoà” thường đưa đến hình ảnh “cọp giấy”. Kết quả thông thường trái ngược hoàn toàn ý định chủ hòa. Vì đưa ra một hình ảnh yếu đuối, nên các địch thủ coi thường, hay đánh giá sai lầm ý chí của Mỹ, đưa đến tình trạng… chiến tranh. Lịch sử cận đại cho thấy tất cả các cuộc chiến lớn của Mỹ đều xẩy ra dưới thời các tổng thống Dân Chủ: Woodrow Wilson với Thế Chiến Thứ Nhất, Franklin Roosevelt với Thế Chiến Thứ Hai, Harry Truman với chiến tranh Cao Ly, John Kennedy và Lyndon Johnson với chiến tranh VN, Bill Clinton với Al Qaeda (bắt đầu đánh Mỹ từ năm 1993, vụ 9/11 được chuẩn bị từ 1999 dưới thời Clinton), Barack Obama với ISIS (xuất hiện năm 2013).
Việt Nam: Cả hai khối bảo thủ và cấp tiến đều chủ trương cải tiến quan hệ với CSVN, tuy khối cấp tiến muốn đi nhanh, đi mạnh hơn.
Lời bàn: Khối cấp tiến muốn thân thiện vì trước hết, “hy vọng” ngây ngô là sẽ kéo CSVN về phiá Mỹ, giúp VN có dân chủ, tự do hơn, và sau đó vì mặc cảm tội lỗi, đã gây ra chiến tranh tàn phá VN, bây giờ muốn chuộc lỗi. Phe bảo thủ muốn thân thiện hơn vì lý do kinh doanh, mậu dịch.
Nếu muốn phê phán bên nào đúng bên nào sai, thì phải nói ngay cả hai bên, khi đi vào cực đoan, đều sai hết, nhưng nếu đứng trung dung đâu đó trong khoảng giữa thì đều có điểm tốt hết. Nghe có vẻ “ba phải” nhưng thực tế là vậy. Đáp số luôn luôn nằm đâu đó trong khoảng giữa. Chẳng những tùy theo hoàn cảnh cá biệt của mỗi nước, mà còn tùy theo thời điểm. Tất cả tùy nhu cầu thực tế. Nhu cầu của một nước VN chậm tiến, nghèo yếu, khác xa với nhu cầu của một nước Mỹ giàu mạnh, cũng khác luôn cả với nhu cầu của một nước Kenya cũng chậm tiến, cũng nghèo yếu. Nôm na ra, không bao giờ có một giải pháp bảo thủ hay cấp tiến tuyệt hảo có thể áp dụng cho tất cả mọi nước, trong mọi hoàn cảnh, mọi thời điểm.
Nguyên tắc này cũng áp dụng cho mỗi cá nhân luôn, tùy quan điểm, tùy hoàn cảnh, mỗi người đều có nhu cầu khác nhau, khuynh hướng chính trị khác nhau, không ai đúng không ai sai.
Dân tỵ nạn tại Mỹ, đại đa số thuộc thành phần lợi tức thấp, cần trợ cấp, cần Nhà Nước giúp đỡ, nên có khuynh hướng ủng hộ cấp tiến và đảng DC, nhưng cũng có một số lớn không chấp nhận DC vì vấn đề chiến tranh VN và vì chính sách hơi quá thân thiện với CSVN.
Nếu nhìn vào tất cả các chi tiết của mọi vấn đề, sẽ thấy có điểm ta đồng ý với phe cấp tiến, có điểm khác ta hợp với khối bảo thủ. Do đó, khó nói có ai đồng ý 100% với bảo thủ hay 100% với cấp tiến. (23-08-15)
Vũ Linh
Quý độc giả có thể liên lạc với tác giả để góp ý qua email: [email protected]. Bài của tác giả được đăng trên Việt Báo mỗi thứ Ba.
Chính trị Mỹ có hai khuynh hướng khác nhau khá rõ rệt: cấp tiến và bảo thủ. Nếu phải so sánh và giải thích cho kỹ thì cần phải viết nguyên cả cuốn sách cả ngàn trang. Trong phạm vi rất giới hạn của một bài viết ngắn, tác giả sẽ cố gắng tóm lược lại nhằm giúp độc giả hiểu rõ chính trị Mỹ hơn. Tuy nhiên phải nói ngay là bài viết sẽ có tính tổng quát, rất nhiều thiếu sót chi tiết, có thể tạo hiểu lầm.
Đại cương, tư tưởng chính trị hiện đại chia làm hai cánh, phải và trái, hay nói theo ngôn ngữ thông thường, hữu và tả. Cánh hữu là bảo thủ (conservative) và cánh tả là cấp tiến (liberal hay progressist). Dường như sự phân biệt này xuất phát từ quốc hội Anh cách đây cả trăm năm, khi mà các dân biểu của đảng bảo thủ ngồi bên tay mặt của hội trường trong quốc hội, và dân biểu cấp tiến ngồi bên trái.
Nhưng không phải là chỉ có hai cánh, phải và trái, hay hai màu xanh và đỏ. Giữa hai màu đó, có rất nhiều màu khác, từ đỏ xậm đến hồng nhạt, qua tới xanh nhạt rồi xanh đậm. Chẳng hạn phát xít là bảo thủ cực đoan và cộng sản là cấp tiến cực đoan, từ phát xít đến cộng sản, có không biết bao nhiêu khuynh hướng ở giữa. Ngày nay hai khuynh hướng cực đoan nhất, phát xít và cộng sản đã không còn nữa, tuy vài nước cộng sản vẫn còn tồn tại, nhưng dưới hình thức nhẹ hơn, gọi là xã hội chủ nghiã. Ngay cả trong xã hội chủ nghiã cũng có loại nặng tay theo mô thức Trung Cộng, và loại nhẹ nhàng hơn theo mô thức Bắc Âu.
Việt Nam ta bây giờ tự gọi là theo khuynh hướng “kinh tế thị trường với định hướng xã hội chủ nghiã”, tức là “xanh với mục tiêu tối hậu là đỏ”. Nghe cho vui tai trong khi thật ra là theo chế độ “độc tài ôm ghế vét tiền bất kể chủ nghiã” vì trên thực tế, cộng sản không ra cộng sản, xã hội chủ nghĩa không ra xã hội chủ nghiã, kinh tế thị trường không ra kinh tế thị trường, tự do không ra tự do, dân chủ không ra dân chủ.
Trên căn bản, ở Mỹ, Cộng Hòa (CH) là đảng bảo thủ, Dân Chủ (DC) là đảng cấp tiến. Nhưng ngay trong hai đảng, cũng có nhiều màu. Cộng Hòa có xanh đậm như Ted Cruz của Texas và xanh nhạt như Chris Christie của New Jersey, trong khi Dân Chủ có đỏ xẫm như Bernie Sanders của Connecticut và hồng nhạt như Jim Webb của Virginia (là ông ứng viên tổng thống có vợ VN). Ngoài hai đảng chính, còn có các đảng hay nhóm khác, như bên bảo thủ có nhóm Tea Party, và đảng Libertarian, trong khi bên cấp tiến có nhóm Occupy Wall Street, và đảng Cộng Sản Mỹ (vâng, ở Mỹ cũng có đảng CS).
Ở đây ta cần lưu ý, xanh đỏ mô tả như trên là cách nhìn của người Việt, cũng là cách nhìn chung của thế giới vì đỏ tượng trưng cho cờ máu cộng sản, tức là phe cực tả. Ở Mỹ, ngược lại, màu đỏ tượng trưng cho phe thiên hữu CH, màu xanh cho phe thiên tả DC. Coi TV Mỹ, tiểu bang theo CH được tô màu đỏ, theo DC là màu xanh.
Nói một cách tổng quát, thì bảo thủ và cấp tiến khác nhau trên đủ mọi phương diện, từ kinh tế, xã hội, đến chính trị, quân sự. Bài này sẽ cố duyệt qua những khác biệt quan trọng và điển hình nhất, tuy không thể đi vào chi tiết. Đồng thời tác giả cũng sẽ kèm theo lời bình, phản ánh cái nhìn hoàn toàn chủ quan cá nhân, có khuynh hướng thiên về phe bảo thủ, và sẽ có nhiều người không đồng ý.
- Tổng quát: khối cấp tiến chủ trương quốc gia là một cộng đồng, mọi người có trách nhiệm liên đới lo cho nhau, nhưng vì ô hợp nên Nhà Nước có vai trò quan trọng là lãnh đạo, điều hành mọi việc, hay ít nhất là phối hợp. Trong khi phe bảo thủ chủ trương sáng kiến cá nhân mới là quan trọng nhất, Nhà Nước có vai trò giới hạn là bảo đảm an ninh trật tự, không cho tự do trở thành hỗn loạn, đồng thời ngăn cản những lạm dụng, bất công quá mức.
Lời bàn: Một Nhà Nước vú em, bao đồng, cho dù không gắt gao như dưới chế độ cộng sản, cũng sẽ đưa đến những khó khăn vĩ đại, vì lạm dụng hay vì sự bất tài của một thiểu số nắm quyền hay thực thi quyền lực trong guồng máy Nhà Nước, tức là các công chức. Ngược lại, tự do phóng khoáng quá mức sẽ đưa đến tình trạng cá lớn nuốt cá bé, người quyền thế áp bức kẻ thế cô.
- Vấn đề liên bang: phe cấp tiến chủ trương bành trướng quyền hạn của chính quyền liên bang, trong khi phe bảo thủ muốn giữ nhiều quyền cho các tiểu bang hơn. Tất nhiên có những vấn đề cả hai bên đều đồng ý phải do chính quyền liên bang phụ trách, chẳng hạn như an ninh, quốc phòng, ngoại giao, hay ngay cả kinh tế, tài chính cả nước.
Lời bàn: nước Mỹ là một liên bang của 50 tiểu bang, không phải là một nước thuần nhất, do đó, quyền tự trị của mỗi tiểu bang rất quan trọng. Ranh giới không rõ ràng và liên bang thường tìm cách lấn đất qua phạm vi tiểu bang. Chẳng hạn Obamacare đòi hỏi tất cả các tiểu bang phải mở rộng Medicaid (bảo hiểm y tế cho người nghèo), TCPV quyết định đây là chuyện của các tiểu bang, do đó có nhiều tiểu bang không mở rộng tiêu chuẩn Medicaid.
- Xã hội: Khối cấp tiến với mục tiêu “công bằng xã hội”, muốn Nhà Nước tích cực giúp đỡ những người thiếu may mắn như người nghèo, dân da màu thiểu số, trẻ em, phụ nữ, dân lao động. Bằng tiền lấy từ tăng thuế những người gọi là giàu có. Khối bảo thủ quan niệm trợ cấp cần thiết đến một mức nào đó, nhưng sau đó thì mỗi người phải có trách nhiệm cá nhân, phải tự lực cánh sinh, không có chuyện ngồi mát ăn bát vàng cả đời bằng mồ hôi người khác.
Lời bàn: Đảng DC là đảng cấp tiến luôn vỗ ngực tự xưng là đảng của dân nghèo, nhưng thực tế “coi dzậy chứ chưa chắc đã dzậy”, như cột báo này đã bàn qua trong bài viết “Dân Chủ: Đảng Của Dân Nghèo?” đăng ngày 4 Tháng 8 vừa qua.
- Kinh tế: Cấp tiến chủ trương Nhà Nước là đầu máy kinh tế, nhất là khi kinh tế gặp khó khăn. Nhà Nước giải quyết thất nghiệp chẳng hạn bằng cách tung ra những chương trình, công tác lớn như làm đường, xây đập nước để huy động nhân công cũng như để tung tiền ra thị trường, kích động kinh tế. Đi đến cực đoan là kinh tế cộng sản, Nhà Nước quốc hữu hoá hết và ra kế hoạch cho tất cả mọi hoạt động kinh tế cho tất cả mọi công dân. Bảo thủ chủ trương trông cậy vào sáng kiến cá nhân, để cho guồng máy kinh tế thị trường tự điều khiển và tự điều chỉnh qua quy luật cung cầu. Nhà Nước có vai trò cảnh sát bảo đảm mọi người tuân thủ luật chơi, không ai lạm dụng, không có cá lớn nuốt cá bé quá trắng trợn.
Lời bàn: Kinh tế Mỹ ngày nay hoàn toàn tùy thuộc vào hàng triệu công ty lớn nhỏ, hàng chục triệu doanh gia. Quá lớn đến mức không một nhóm công chức nào có thể điều hành gì, hay làm kế hoạch chung cho tất cả mọi người được. Kinh nghiệm thất bại của các nền kinh tế cộng sản rất rõ ràng. Ngay cả kinh tế “xã hội chủ nghiã” nhẹ nhàng hơn như tại Âu Châu cũng đã đưa đến cảnh sống dở chết dở tại Hy lạp, Ái Nhĩ Lan, Tây Ban Nha, Ý, Pháp, … Trong khủng hoảng kinh tế của những năm 2008-09, TT Obama cố bơm gần cả ngàn tỷ để kích động kinh tế. Cuối cùng thì chẳng có kết quả bao nhiêu. Tỷ lệ thất nghiệp vẫn vất vưởng ở mức kỷ lục 8%-10% trong 5-6 năm. Chủ trương của khối cấp tiến, đánh thuế tối đa trên “nhà giàu” là những người có tiền đầu tư để phát triển kinh tế, chỉ đưa đến thui chột đầu tư, không mở thêm doanh nghiệp, không giúp thiên hạ có việc làm. Lập lại một hình ảnh đã được nhắc nhiều lần trên cột báo này, phe cấp tiến chủ trương chia cái bánh hiện có cho mọi người một cách đồng đều hơn, trong khi phe bảo thủ quan niệm cần làm cho cái bánh lớn ra hơn thì phần của mọi người đều lớn ra theo. Tăng trưởng kinh tế sẽ giúp mọi người có việc làm, thay vì tăng thuế lấy tiền của nhà giàu nuôi người thất nghiệp.
- Tôn giáo, luân lý, gia đình: Phe cấp tiến chủ trương một chế độ phóng khoáng hơn. Dĩ nhiên tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng của mỗi người, nhưng muốn tách biệt tôn giáo ra xa khỏi chính trị, khỏi chính quyền. Họ chống lại những ảnh hưởng và biểu tượng tôn giáo trong đời sống chính trị, cũng chống lại luân lý đạo đức mà họ coi là cổ hủ, xuất phát từ tôn giáo. Khối bảo thủ coi trọng những giá trị luân lý, đạo đức, gia đình hơn. Đưa đến kết quả như phe cấp tiến chủ trương tự do phá thai, hôn nhân đồng tính, tha hồ thay đổi giới tính,… trong khi khối bảo thủ chống mạnh.
Lời bàn: Trên căn bản, khối cấp tiến trong vấn đề này lại coi trọng tự do cá nhân một cách tuyệt đối. Khuynh hướng phóng khoáng không có gì xấu, trái lại, giúp mọi người sống thoải mái, dễ thở, tự do hơn. Nhưng ngược lại, vì lý do “phải đạo chính trị” những tư tưởng phóng khoáng này đã đi quá xa, dẫn đến nhiều cảnh lố bịch, như tại một trường trung học ở Cali, một nữ học sinh đã kiện nhà trường kỳ thị giới tính khi không cho phép cô sử dụng nhà cầu dành cho nam học sinh.
- Di dân: Phe cấp tiến chủ trương ân xá hơn một chục triệu di dân bất hợp pháp, để giúp họ hưởng được đầy đủ quyền lợi an sinh, việc làm, và nhất là quyền đi bầu để họ bầu cho DC. Những người này tuyệt đại đa số là dân lao động nghèo, cần trợ cấp, nên tất nhiên có khuynh hướng bầu cho DC vì tin tưởng sẽ được trợ cấp. Phe bảo thủ chống lại vì nguyên tắc tôn trọng luật pháp. Không chấp nhận tội của họ được xí xoá dễ dàng vì sẽ khuyến khích cả triệu người khác tràn vào Mỹ. Bảo thủ chấp nhận ân xá, cho vào quốc tịch nhưng có điều kiện, và nhất là phải có biện pháp bảo vệ biên giới kỹ càng.
Lời bàn: Vấn đề được tranh cãi từ cả chục năm nay mà vẫn không có giải pháp gì. Các chính khách DC dẻo miệng hô hào ân xá, nhưng thực tế không dám làm gì, vì biết đại đa số dân Mỹ chống ân xá vô điều kiện. Đảng DC cũng khó ăn nói với khối cử tri da đen vì khối di dân là khối cạnh tranh công ăn việc làm trực tiếp với khối da đen. Ông tỷ phú Trump đang được hậu thuẫn mạnh chính vì chủ trương rất cứng rắn trong vấn đề di dân bất hợp pháp.
- Giáo dục: Phe cấp tiến bị ảnh hưởng nặng của nghiệp đoàn giáo chức, lo bảo vệ các giáo chức, trong khi khối bảo thủ lo cho vấn đề phẩm chất giáo dục hơn. TT bảo thủ Bush con đã hợp tác với nghị sĩ cấp tiến nặng Ted Kennedy, ra luật Không Bỏ Sót lại Trẻ Em Nào –No Child Left Behind-, đòi hỏi các trường tiểu và trung học phải có tiêu chuẩn về thành quả tối thiểu nếu muốn nhận yểm trợ tài chánh của liên bang. Nhưng luật này chẳng đi đến đâu vì nhiều trường học, nhiều tiểu bang từ chối áp dụng.
Lời bàn: Nền giáo dục Mỹ, ở cấp đại học là loại thượng đảng cho cả thế giới, nhưng ở cấp tiểu và trung học ngược lại, lại yếu nhất thế giới. Cải tổ sâu rộng là điều tối cần thiết nhưng bị chống đối mạnh từ hai phiá: từ các nghiệp đoàn cấp tiến lo bảo vệ thầy cô, kể cả những thầy dạy dở, và từ các tiểu bang bảo thủ lo bảo vệ quyền tự trị của tiểu bang (lý do thứ hai hiện là lý do cựu thống đốc Florida Jeb Bush đang bị khối bảo thủ trong CH chống đối mạnh nhất).
- Môi sinh: Phe cấp tiến coi nặng vấn đề bảo vệ môi sinh, nhất là hâm nóng địa cầu. Những nhu cầu này phần lớn có ảnh hưởng bất lợi cho nhu cầu kinh doanh, phát triển kinh tế, do đó thường bị giới doanh gia bảo thủ chống đối, nhất là các đại công ty trong kỹ nghệ hoá chất, dược phẩm.
Lời bàn: Bảo vệ môi sinh là vấn đề tất yếu, một nhu cầu thực sự không ai chối cãi được, cho dù nhiều công ty vì nhu cầu kiếm lời đã bất chấp ảnh hưởng tai hại của họ. Ở đây phải nói cho rõ, Cơ Quan Bảo Vệ Môi Trường, Environment Protection Agency hay EPA, là cơ quan do một tổng thống CH bảo thủ thành lập, đó là TT Nixon. Chuyện hâm nóng điạ cầu thì rắc rối hơn vì còn đang trong vòng tranh cãi giữa các nhà khoa học. Dĩ nhiên những nhà khoa học có khuynh hướng cấp tiến khẳng định trái đất sẽ bị ảnh hưởng rất tai hại trong vòng vài chục năm tới, trong khi các khoa học gia bảo thủ nghi ngờ chuyện này.
- Chính sách đối ngoại: Phe cấp tiến có tư tưởng “nhân bản”, “cứu nhân độ thế” mạnh hơn nên hay can thiệp vào chuyện các nước khác, với mục đích phát huy nhân quyền, dân quyền. Phe bảo thủ có khynh hướng cô lập, lo chuyện mình trước khi lo chuyện thiên hạ.
Lời bàn: tổng thống có khuynh hướng can thiệp, đòi hỏi nhân quyền mạnh nhất là TT Carter, mà nhiều người coi như là một ông “cố đạo”, trong thời điểm kinh tế Mỹ bết bát nhất, khiến ông thành tổng thống một nhiệm kỳ. Tính bao đồng chuyện thiên hạ trên căn bản thì tốt, trên thực tế, vẫn mang tính vú em. Trong khi nước Mỹ còn cả triệu vấn đề chưa giải quyết nổi làm sao lo chuyện thiên hạ. Một ví dụ khá khôi hài: nước Mỹ chuyên đòi hỏi bầu cử thực sự tự do, dân chủ cho cả thế giới, nhưng vụ bầu bán Bush-Gore năm 2000 đã trở thành trò cười cho cả thế giới. Hay vụ Libya, mấy bà cấp tiến trong chính quyền Obama áp lực tổng thống can thiệp lật đổ Khaddafi để “cứu” vài trăm dân nổi loạn đang bị xe tăng Khaddafi đe dọa. Kết quả, Libya bây giờ thành bãi chiến trường, cả nửa tá phe nhóm đánh giết nhau túi bụi, hàng chục ngàn dân trốn chạy qua Âu Châu, trong khi cả thế giới ngơ ngác không biết phải làm gì.
- An ninh, quốc phòng: Trong khi phe cấp tiến thích can dự vào chuyện thiên hạ nhất thì họ cũng lại là những người “chủ hoà” nhất, được coi như là yếu đuối trong các vấn đề an ninh, quốc phòng nhất. Và khối bảo thủ thì có quan niệm Mỹ cần phải mạnh tay hơn với các đối thủ.
Lời bàn: Thái độ “chủ hoà” thường đưa đến hình ảnh “cọp giấy”. Kết quả thông thường trái ngược hoàn toàn ý định chủ hòa. Vì đưa ra một hình ảnh yếu đuối, nên các địch thủ coi thường, hay đánh giá sai lầm ý chí của Mỹ, đưa đến tình trạng… chiến tranh. Lịch sử cận đại cho thấy tất cả các cuộc chiến lớn của Mỹ đều xẩy ra dưới thời các tổng thống Dân Chủ: Woodrow Wilson với Thế Chiến Thứ Nhất, Franklin Roosevelt với Thế Chiến Thứ Hai, Harry Truman với chiến tranh Cao Ly, John Kennedy và Lyndon Johnson với chiến tranh VN, Bill Clinton với Al Qaeda (bắt đầu đánh Mỹ từ năm 1993, vụ 9/11 được chuẩn bị từ 1999 dưới thời Clinton), Barack Obama với ISIS (xuất hiện năm 2013).
Việt Nam: Cả hai khối bảo thủ và cấp tiến đều chủ trương cải tiến quan hệ với CSVN, tuy khối cấp tiến muốn đi nhanh, đi mạnh hơn.
Lời bàn: Khối cấp tiến muốn thân thiện vì trước hết, “hy vọng” ngây ngô là sẽ kéo CSVN về phiá Mỹ, giúp VN có dân chủ, tự do hơn, và sau đó vì mặc cảm tội lỗi, đã gây ra chiến tranh tàn phá VN, bây giờ muốn chuộc lỗi. Phe bảo thủ muốn thân thiện hơn vì lý do kinh doanh, mậu dịch.
Nếu muốn phê phán bên nào đúng bên nào sai, thì phải nói ngay cả hai bên, khi đi vào cực đoan, đều sai hết, nhưng nếu đứng trung dung đâu đó trong khoảng giữa thì đều có điểm tốt hết. Nghe có vẻ “ba phải” nhưng thực tế là vậy. Đáp số luôn luôn nằm đâu đó trong khoảng giữa. Chẳng những tùy theo hoàn cảnh cá biệt của mỗi nước, mà còn tùy theo thời điểm. Tất cả tùy nhu cầu thực tế. Nhu cầu của một nước VN chậm tiến, nghèo yếu, khác xa với nhu cầu của một nước Mỹ giàu mạnh, cũng khác luôn cả với nhu cầu của một nước Kenya cũng chậm tiến, cũng nghèo yếu. Nôm na ra, không bao giờ có một giải pháp bảo thủ hay cấp tiến tuyệt hảo có thể áp dụng cho tất cả mọi nước, trong mọi hoàn cảnh, mọi thời điểm.
Nguyên tắc này cũng áp dụng cho mỗi cá nhân luôn, tùy quan điểm, tùy hoàn cảnh, mỗi người đều có nhu cầu khác nhau, khuynh hướng chính trị khác nhau, không ai đúng không ai sai.
Dân tỵ nạn tại Mỹ, đại đa số thuộc thành phần lợi tức thấp, cần trợ cấp, cần Nhà Nước giúp đỡ, nên có khuynh hướng ủng hộ cấp tiến và đảng DC, nhưng cũng có một số lớn không chấp nhận DC vì vấn đề chiến tranh VN và vì chính sách hơi quá thân thiện với CSVN.
Nếu nhìn vào tất cả các chi tiết của mọi vấn đề, sẽ thấy có điểm ta đồng ý với phe cấp tiến, có điểm khác ta hợp với khối bảo thủ. Do đó, khó nói có ai đồng ý 100% với bảo thủ hay 100% với cấp tiến. (23-08-15)
Vũ Linh
Quý độc giả có thể liên lạc với tác giả để góp ý qua email: [email protected]. Bài của tác giả được đăng trên Việt Báo mỗi thứ Ba.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình