Biên Tập Trí Nhớ

  

 

Trí nhớ của một cộng đồng không chỉ mất đi khi thời gian làm phai mờ, mà có khi có bàn tay cố tình tháo gỡ. Không cần nhiều bút mực, chỉ cần bỏ vài dòng, thay một chữ, hoặc xóa một đoạn – câu chuyện lập tức đổi nghĩa.

Lịch sử hiện đại đã nhiều lần chứng kiến điều đó. Năm 1933, chính quyền Quốc xã Đức đốt sách giữa quảng trường, thay lại giáo trình, đặt viện bảo tàng và văn khố dưới quyền Bộ Tuyên Giám. Joseph Goebbels nói: “Chúng ta không muốn người dân sử dụng cái đầu. Chúng ta muốn họ hành xử theo cảm tính.” Tám thập niên sau, ở một góc khác của địa cầu, những bản thảo của Trương Vĩnh Ký – người khai sáng nền quốc ngữ Việt – bị loại khỏi thư viện vì bị gán là “tay sai thực dân”. Sau 1975, chính quyền cộng sản xét duyệt văn hóa trên toàn quốc: các tác phẩm học thuật bị cấm; bị đốt, tên tuổi các học giả và nhà văn miền Nam biến mất khỏi mọi tiến trình văn hóa.

Tại Hoa Kỳ ngày nay, sự thật không bị đấu tố – nhưng bị biên tập lại. Mùa hè 2025, một tấm bảng tại Viện Smithsonian được thay mới. Thông tin về hai lần bị luận tội của Donald Trump biến mất, chỉ còn Johnson, Nixon và Clinton. Đây không phải thiếu sót, mà là sự nhượng bộ rõ ràng trước áp lực chính trị – trong đó có Phó Tổng thống đương nhiệm, là thành viên hội đồng quản trị bảo tàng.

Xóa một chi tiết lịch sử không chỉ là gỡ dòng chữ, mà là gỡ một mảnh ký ức. Những học sinh tới bảo tàng sẽ không còn biết rằng nền dân chủ từng thử thách một tổng thống – và đã thất bại trong việc kết án Ông.

Cũng bằng cách lặng lẽ, tiếng nói công chúng bị cắt qua ngân sách. Khi Quốc hội xóa toàn bộ kinh phí dành cho Tổng công ty Truyền thông Công cộng (CPB), PBS và NPR mất điểm tựa. Lý do nêu ra là “thiên lệch”; nhưng điều thực sự bị xem là nguy hiểm không phải là lập trường thiên tả, mà chính là quan điểm độc lập. Nhiều đài phát thanh, phát hình địa phương – nơi người dân nông thôn vẫn bật mỗi sáng khi pha cà phê – giờ đây tắt ngấm. Những chương trình truyền hình giáo dục, hoạt họa trẻ em ở Mỹ quen thuộc bao thập niên giờ biến mất.

Tháng Ba 2025, chính quyền Trump ra lệnh cắt ngân sách Cơ quan Truyền thông Toàn cầu Hoa Kỳ (USAGM), công ty mẹ của VOA và RFA. Hơn 1.300 nhân viên VOA bị đình chỉ có lương; các kênh ngôn ngữ lần lượt tắt sóng, không một lời chia tay. Tháng Sáu, hơn 600 người bị sa thải, 85% lực lượng nhân sự. Trong số đó, VOA tiếng Việt – tiếng nói quen thuộc mà nhiều gia đình vẫn nghe mỗi ngày từ Việt Nam sang Hoa Kỳ – tắt đài từ giữa tháng Ba. Khoảng trống ấy không tiếng nói nào lấp nổi. Việc cắt ngân sách không chỉ đóng cửa một cơ quan báo chí. Đó là cắt đứt các mạch thông tin, đối thoại – nơi công luận từng vang lên và có tác động xây dựng nền dân chủ Hoa Kỳ và thế giới. Không tiếng nổ, không tấm biển hạ màn – chỉ một làn sóng im lặng trôi qua, rồi biến mất.

Ngân sách bị xóa bỏ với những lời giải thích nghe như “cân bằng” và “khách quan”. Nhưng một tấm gương không phản chiếu rõ nữa không hẳn chỉ vì nó vỡ  – mà đôi khi đơn giản chỉ vì có bàn tay cố tình phủ bụi. Trump không chỉ phản bác báo chí; ông biến họ thành đối thủ chính trị. Những bản “tin giả” lặp đi lặp lại không chỉ để bác bỏ, mà để quấy nhiễu lòng tin. Và khi niềm tin đó yếu đi, việc tắt sóng một đài hay xóa ngân sách dần dà nghe bùi tai. Nguy hiểm nhất không phải là một bản tin bị gỡ, mà là người ta quen với khoảng trống. Khi không còn ai phản bác, câu chuyện của quyền lực sẽ thành câu chuyện duy nhất.

Không chỉ truyền thông bị tấn công, dữ liệu – vốn trung lập – bỗng trở thành “kẻ thù của nhân dân”. Khi Cục Thống Kê Lao Động công bố số việc làm mới thấp hơn dự báo, Tòa Bạch Ốc không tranh luận về chính sách – mà sa thải người đưa tin, Erika McEntarfer, lãnh đạo Cục Thống Kê Lao Động, một viên chức chuyên môn được Thượng viện chuẩn thuận với sự ủng hộ rộng rãi từ lưỡng đảng.  Trump gọi bản báo cáo là “giả tạo”, ám chỉ số liệu bị “giàn dựng” để chống lại Ông. Việc cách chức này không chỉ là hành động trả đũa nhỏ nhen, mà còn là lời răn đe gửi đến những người kế nhiệm: hãy bẻ cong con số theo ý ta, nếu không muốn cùng chung số phận.

Trong nhiệm kỳ trước, Trump từng nói tổng sản lượng quốc gia bị “đánh giá thấp” và gọi nhiều thống kê là “trò lừa đảo”. Ngày nay, một bảng thống kê có thể bị xem là phản quốc nếu không thuận chiều. Chính phủ bước thêm một bước, đề nghị quyền sa thải rộng hơn áp dụng cho các công chức liên bang, kể cả chuyên viên thống kê, nếu “trái chỉ đạo tổng thống”.

Khi luật pháp bị uốn theo chính trị, người giữ được lương tâm thành ngoại lệ. Ở Georgia, một công tố viên nghỉ hưu sớm sau 30 năm ăn ở với công việc vì không muốn “chọn giữa im lặng và bịa đặt”. Tháng 8/2025, Jeanine Pirro – người từng nói bầu cử 2020 là “trò lừa đảo” – được bổ nhiệm công tố viên liên bang ở Washington. Tháng 2, Kash Patel – người cổ xúy thuyết “nhà nước ngầm” – được bổ nhiệm làm Giám đốc FBI. Darren Beattie –  người sáng lập một trang mạng cánh hữu từng phổ biến các thuyết âm mưu và các phát biểu gây kích động – được giao cả ghế Chủ Tịch Lâm Thời Viện Hòa Bình Hoa Kỳ. Những bổ nhiệm này không chỉ là thay đổi nhân sự; mà là thay hẳn những người giữ cánh cửa sự thật bằng những người sẵn sàng khóa nó lại.

Sự thật vốn cần người bảo vệ. Nhưng khi Glenn Kessler, nhà kiểm chứng kỳ cựu của Washington Post, nghỉ hưu với lời nhắn “Tôi rời đi trong lúc sự thật yếu thế nhất”, thì những tổ chức như PolitiFact, Snopes, FactCheck.org đã bị cắt ngân sách, mất đối tác, bị gán mác “cánh tả”. Chính phủ Trump còn cấm cơ quan liên bang tham khảo các nguồn kiểm chứng trong các bản báo cáo.

Đầu tháng 8, người dùng Reddit phát hiện một số đoạn trong Hiến pháp Hoa Kỳ bỗng dưng bốc hơi biến mất khỏi trang mạng chính thức của Thư Viện Quốc Hội. Các liên kết tới Điều I, Mục 9 và Điều I, Mục 10 bị lỗi, khiến nội dung về giới hạn quyền lực liên bang – tiểu bang và quy định về habeas corpus (quyền yêu cầu tòa xem xét việc giam giữ) không hiển thị. Điều này xảy ra khi chính quyền Trump cân nhắc đình chỉ điều khoản ‘habeas corpus’ để siết chặt, giam giữ di dân. Khi đối chứng biến mất, phát ngôn chính trị mặc nhiên thành sự thật – miễn là được lặp lại đủ nhiều.

Tất cả những lát cắt ấy – bảng thông tin bảo tàng bị thay, đài phát thanh bị tắt sóng, dữ liệu bị bóp xóa, người nói dối được trao quyền tố tụng – ghép lại thành một tiến trình nhất quán: bôi xóa lịch sử. Học sinh tra cứu sự kiện 6/1/2021 trên trang Cục Lưu Trữ Quốc Gia giờ đây chỉ thấy dòng “một ngày căng thẳng tại Quốc Hội”. Ảnh bạo loạn biến mất. Ngay từ đầu nhiệm kỳ, chính quyền Trump âm thầm rà soát các trang web liên bang: thay hình ảnh, tài liệu, lời chứng về bầu cử 2020, về hai lần luận tội, về vụ 6/1 - bằng những từ ngữ mơ hồ. Bộ Giáo dục khuyến cáo không dạy “chủ đề gây chia rẽ”, nhiều cuốn sách bị rút khỏi thư viện. Không cấm công khai – chỉ rút dần khỏi kệ, khỏi giáo trình, khỏi ngân sách in ấn.

Và rồi, một ngày, bạn tìm lại đoạn video phóng viên bị cắt sóng khi đưa tin Trump bác bỏ kết quả bầu cử – nhưng nó đã biến mất khỏi mạng xã hội. Đầu 2025, trước lễ nhậm chức nhiệm kỳ hai, Meta chấm dứt hợp tác kiểm chứng sự thật. Thuật toán đẩy thông tin về vụ 6/1, hồ sơ tòa, tranh luận bầu cử xuống đáy hoặc làm biến mất. Trên Twitter/X, Elon Musk công khai ủng hộ ân xá cho một số người tham gia 6/1. Hashtag #J6Patriots gọi những người tham gia bạo loạn là yêu nước lan trong cộng đồng cực hữu, tôn vinh họ như “tù nhân chính trị”.

Sự thật không biến mất bằng sắc lệnh, mà bằng sự mỏi mệt, suy thoái. Khi không còn biết đâu là bản gốc, đâu là bản đã bị biên tập, người ta đành chọn cái dễ nuốt nhất. Điều từng bị xem là phản dân chủ, dần trở thành… thường tình.

Lịch sử không tự đứng dậy. Nó cần những người còn nhớ, còn muốn nhớ. Nó cần ai đó sẵn sàng lên tiếng khi người khác im lặng. Từ bảo tàng, truyền thông, công lý đến mạng xã hội – những gì diễn ra trong nhiệm kỳ mới của Trump không chỉ là chính trị. Đó là một quá trình có tính toán để biên lại ký ức, làm nhạt sự thật và uốn cong thực tại theo ý chính quyền.

Trong một thế giới mà lời nói dối được lặp lại đủ nhiều để nghe như thật, việc chúng ta tiếp tục nhớ –  tiếp tục nhắc – không phải là chuyện hồi tưởng vu vơ, mà là nghĩa vụ - là hành động kháng cự.  Trừ khi chúng ta mặc kệ để kẻ biên tập lại quá khứ viết luôn cả tương lai.

Nina HB Lê

• THẾ À
• Kỳ Thị Chủng Tộc Tại Canada
• Lá Rụng Về Cội, Mẹ Thời Nơi Đâu?
• Phe Mao-it Biểu Tình