Hôm nay,  

Chúng Ta Sống Sót

26/12/202500:00:00(Xem: 11661)

lịch 2025
Năm 2025 không dạy ta cách thắng, mà dạy ta cách không gục. Ảnh: istockphoto.com


Thư Tòa Soạn Cuối Năm
Nina Hòa Bình Lê
 
Năm 2025 đang khép lại. Không tổng kết. Không lời ca tụng. Chỉ lặng lẽ như một người vừa đi qua nhiều mất mát — chẳng còn hơi sức nói thêm điều gì.
Nhìn lại — năm 2025 không dạy ta cách thắng, mà dạy ta cách không ngã gục.

Chúng ta sống sót — vì thói quen nhiều hơn hy vọng. Quen giá cả leo nhanh hơn đồng lương. Quen nhìn nhau bằng ngờ vực hơn cảm thông. Quen tin dữ đến sớm hơn cà phê sáng. Quen mỗi ngày đều phải chọn một nỗi lo để mang theo, bởi không ai ôm nỗi chừng ấy đổ vỡ vào lòng cùng lúc.

Chúng ta sống sót — khi bảy mươi ngàn sinh mạng người Palestine, đa số là đàn bà và trẻ nhỏ, tan biến trong khói bom và cái đói.

Chúng ta sống sót những đợt thanh lọc mới — khi ba trăm ngàn công chức liên bang bị loại bỏ như hàng phế thải, tiêu chuẩn môi sinh bị tháo gỡ; năng lượng sạch bị trừng phạt, tương lai bị đem ra cầm cố, trả góp, đổi lấy chút yên ổn qua ngày.

Chúng ta sống sót — khi tiếng Anh được phong là ngôn ngữ “chính thức và duy nhất”, như thể bao nhiêu tiếng nói từng góp phần dựng nên đất nước này bỗng hóa thành rác rưởi (“garbage”), nói gì đến thứ di sản cần gìn giữ.

Chúng ta — người Mỹ gốc “ngoại bang” –hoá thành người “nhập cư” - sống sót — khi chính quyền chỉ mặt DEI (Đa dạng/Khác biệt, Bình đẳng, Hòa nhập) mà bảo: “Kẻ thù đấy”. “Đa dạng/khác biệt” thành đồng nghĩa với loại trừ, chớ hòng bình đẳng, hòa nhập.

Chúng ta sống sót khi tri thức được nhắc nhở: muốn tồn tại thì liệu mà… nhỏ nhẹ. Tốt hơn là im mồm. Tốt nhất là biến mất.

Chúng ta sống sót – khi các bản tin báo chí bị gỡ bỏ ngay trên sóng truyền hình. Chính sách “Truyền thông và Trung thực” cho phép nhà nước giám sát mạng xã hội nhân danh an ninh quốc gia, dữ liệu riêng tư bị thu thập để đo lòng trung thành

Chúng ta và con cái chúng ta sống sót — sau khi Tổng thống Donald Trump giải thể Bộ Giáo Dục Liên Bang. Thầy cô giật mình nhớ lại một chân lý xưa như sách giáo khoa: quyền lực bao giờ cũng thích sự yên lặng dốt nát hơn tiếng nói tri thức.

Chúng ta sống sót — khi phụ nữ mất quyền kiểm soát thân thể mình — các bang đồng loạt thông qua luật cấm phá thai tuyệt đối, nhân danh bảo vệ “sự sống” bằng cách trừng phạt những ai dám lựa chọn.

Ở trên cao, Tối Cao Pháp Viện bỏ phiếu cho phép kiểm duyệt sách đồng tính LGBTQ trong trường học. Người ta bảo đó là “bảo vệ trẻ em” — chẳng ai buồn giải thích vì sao trẻ em lại cần được bảo vệ khỏi quyền hiện hữu của người khác.

Đài phát thanh, truyền hình công, thư viện, bảo tàng đồng loạt bị cắt ngân sách. Trẻ con mất nguồn bồi dưỡng trí óc. Người lớn mất chỗ ngồi lại với ký ức. Đài VOA bị bức tử, mất đi tiếng nói trung thực cuối cùng còn len vào căn bếp tối ở những vùng bưng bít thông tin.

Chúng ta sống sót — khi những cánh cửa tị nạn đóng sập; quy chế bảo hộ bị thu hồi, và hàng trăm ngàn người bỗng trở thành kẻ ở nhờ trong chính đời sống họ đã bao năm tần tảo gầy dựng trên đất nước này. ICE tăng cường bắt bớ: đàn bà, trẻ em, người già — bắt rồi trục xuất. Tòa án ngó lơ không xử. Người ta phân biệt hợp pháp và bất hợp pháp mà quên rằng luật pháp do chính con người lập ra, và nước Mỹ, từ thuở khai sinh, tồn tại và vững mạnh nhờ những làn sóng di dân đủ màu da, sắc tộc, chứ không phải chỉ mắt xanh da trắng tóc vàng.

Ở Washington, lực lượng liên bang tràn vào thủ đô, mặc áo giáp, mang giày đinh. Và như thường lệ, kẻ lãnh đòn đầu tiên bao giờ cũng là các tiệm sách địa phương — bởi lịch sử vẫn nhắc: kẻ cầm súng sợ nhất là mấy cuốn sách im lặng trên kệ.


Thế giới vẫn sống sót — khi Ukraine bị sỉ nhục ngay tại Bạch Ốc, chiến tranh bị đem ra mặc cả, và phẩm giá một quốc gia đồng minh được bày ra bán rẻ như bọt bèo.

Và trong khi con người bận phản kháng, trí tuệ nhân tạo miệt mài sao chép. Sách bị quét, câu chữ bị trộm, hình ảnh bị “học.” Người sáng tạo mất tiếng nói. Tác phẩm bị gọi là “dữ liệu huấn luyện.” Người ta nói đó là bước tiến nhân loại. Chỉ những người mất sinh kế mới hiểu tên thật của bước tiến ấy là tước đoạt.

Baker & Taylor — một trong những hệ thống phân phối sách lớn nhất nước sụp đổ, thư viện khắp nơi rối loạn.  Hơn ba trăm nhà văn tẩy chay tờ New York Times để phản đối thiên kiến với Palestine. Sally Rooney bị cấm cửa ở Anh vì ủng hộ công lý. Những bài viết về Neil Gaiman, về Salman Rushdie, về Wole Soyinka hay Alaa Abd El-Fattah nối nhau, như chuỗi mạch của một thời đại đang mất dần khả năng nói thật.

Charlie Kirk được phong thánh “tự do ngôn luận” dẫu ông nói nhiều về quyền được nói, hiếm nhắc đến quyền được nghe, khỏi bàn đến quyền được hiểu bằng tim bằng óc. Cái chết của ông trở thành tấm khiên “anh hùng” tiện lợi để biện minh cho lệnh cấm tranh luận, bịt miệng mọi phản biện.
Dẫu vậy, tạ ơn thượng đế, năm 2025 không chỉ toàn hồ sơ tối.

Jane Austen tròn 250 tuổi. Người ta đọc lại bà không phải để chạy trốn hiện thực, mà để nhớ rằng trí tuệ vẫn có chỗ lịch sự, và lòng tự trọng vẫn đủ sức kháng cự thời thế.

‘Reading Rainbow’ trở lại. Một thế hệ bỗng nhớ ra: đọc là cách ta từng học làm người.

Arthur Sze được chọn làm Thiên Sứ Thi Ca thứ 25 của Hoa Kỳ. László Krasznahorkai nhận giải Nobel Văn Chương — không để làm vừa lòng ai, mà vì văn chương họ vẫn miệt mài chống lại sự nông nổi của thời đại.

Những đoàn tàu cứu trợ cho Gaza được dõi theo từng hải lý. Không chỉ để xem hàng hóa đến đâu, mà để dò dẫm xem lương tri thế giới còn hay mất.
Mohammad al-Halabi, người Palestine, sau nhiều năm bị giam chỉ vì đứng quá gần nỗi khổ của kẻ khác — được trả tự do —bằng chứng rằng công lý, tuy chậm, vẫn có giờ khắc riêng.

Nhiều nhà văn, nghệ sĩ, nhà truyền thông, hoạt động nhân quyền vẫn dám bước lên con tàu trí thức  — dám tin rằng có những giới hạn không nên vượt, ngay cả khi luật pháp cho phép.

Chúng ta cũng chứng kiến những cuộc tranh cãi tưởng như nhỏ nhặt — sách nào được đọc, chữ nào được in, câu chuyện nào được phép kể — để rồi hiểu ra tự do không chỉ bị lấy đi bằng súng đạn, nó bị rút ruột từng ngày bằng những quyết định hành chính.

Giữa một năm rối ren, con người vẫn yêu — dẫu tình yêu bớt mộng, nhiều tỉnh táo. Có người buông tay không vì hết tình, mà vì sợ mình không còn tử tế khi cố giữ. Có người ở lại không vì say mê, mà vì đó là điều ít tổn thương hơn. Yêu —là cách cuối cùng để nhớ rằng con người chưa hóa thành ‘AI’.

Năm 2025 không kết thúc điều gì. Nó không trao hy vọng — chỉ để lại cảnh giác. Và giữa một thế giới đem cả hòa bình ra đổi chác, điều còn đáng ghi nhớ là con người, dẫu sợ hãi, vẫn biết ngập ngừng trước điều sai, biết chậm lại trước khi làm điều tệ hơn.

Chúng ta bước sang 2026 không nhẹ nhõm, nhưng tỉnh thức, ít ngây thơ hơn. Và nếu còn mang theo được điều gì, xin là ký ức rằng ngay cả giữa những ngày tháng tưởng như tuyệt vọng, văn hóa vẫn thì thầm, hòa bình vẫn được ước ao, và con người — dù tổn thương — vẫn chưa buông hẳn phẩm giá.

Nina Hòa Bình Lê
 

Xem ra thì người Mỹ, không ít, đang chán tự do và nước Mỹ đang mấp mé bên bờ vực của tấn thảm kịch mà nước Đức đã sa chân cách đây một thế kỷ khi, trong cuộc bầu cử năm 1933, trao hết quyền tự do cho Adolf Hitler, để mặc nhà dân túy có đầu óc phân chủng, độc tài và máu điên này tùy nghi định đoạt số phận dân tộc. Mà nếu tình thế nghiêm trọng của nước Đức đã thể hiện từ trước, trong cương lĩnh đảng phát xít cả khi chưa nắm được chính quyền thì, bây giờ, với nước Mỹ, đó là Project 2025.
Từ 20 năm qua (2004-2024), vấn đề hợp tác giữa người Việt Nam ở nước ngoài và đảng CSVN không ngừng được thảo luận, nhưng “đoàn kết dân tộc” vẫn là chuyện xa vời. Nguyên nhân còn ngăn cách cơ bản và quan trọng nhất vì đảng Cộng sản không muốn từ bỏ độc quyền cai trị, và tiếp tục áp đặt Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Cộng sản Hồ Chí Minh “làm nền tảng xây dựng đất nước”...
Cái ông Andropov (“nào đó”) nghe tên cũng có vẻ quen quen nhưng nhất thời thì tôi không thể nhớ ra được là ai. Cả ủy ban nhân dân Rạch Gốc và nhà văn Nguyên Ngọc cũng vậy, cũng bù trất, không ai biết thằng chả ở đâu ra nữa. Tuy vậy, cả nước, ai cũng biết rằng trong cái thế giới “bốn phương vô sản đều là anh em” thì bất cứ đồng chí lãnh đạo (cấp cao) nào mà chuyển qua từ trần thì đều “thuộc diện quốc tang” ráo trọi – bất kể Tây/Tầu.
Việt Nam và Trung Quốc đã ký 14 Văn kiện hợp tác an ninh Chính trị, Kinh tế-Thương mại và Văn hóa-Báo chí trong chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của Tổng Bí thư Tô Lâm từ ngày 18 đến 20/08/2024. Trong số này, Văn kiện kết nối và thiết lập 3 Tuyến đường sắt giữa hai nước được gọi là “anh em” đã giúp Trung Quốc liên thông ra Biển Đông và bành trướng thế lực kinh tế...
Tại Campuchia, kênh đào Phù Nam Techo, trị giá 1,7 tỷ USD sẽ kết nối Phnom Penh và Vịnh Thái Lan, tượng trưng cho niềm tự hào dân tộc, an ninh và kết nối thương mại quốc tế. Người ta có thể cảm thấy như thế qua lời tuyên bố của Thủ tướng Campuchia Hun Manet và của ông Hun Sen, trong cương vị cố vấn, người đã chuyển giao quyền lực từ cha sang con vào năm ngoái...
Danh từ được tác giả dùng trong bài này không phải là danh từ theo tự loại mà là một thuật ngữ của Việt Cộng. Thuật ngữ Việt Công hay là danh từ Việt Cộng là những thuật ngữ, những từ được dùng trong nước dưới chính quyền Cộng sản Việt Nam. Ở trong nước người ta không dùng từ “Việt Cộng” mặc dầu Việt Cộng chỉ có ý nghĩa là Cộng Sản Việt Nam chớ không có nghĩa gì khác. Phải nói rõ ràng và dài dòng như vậy để tránh hiểu lầm và hiểu sai. Những danh từ đề cập trong bài viết này đa số là những danh từ kinh tế, vì chủ đề của bài viết là kinh tế, phân tích những ván đề kinh tế, nhận định về kinh tế chớ không phải chính trị, mặc dầu kinh tế không thể tách rời khỏi chính trị, xuất phát từ chính trị và tác động trở lại đời sống của mỗi con người chúng ta.
“Tôi hơi chậm hiểu lại rất chóng quên nên dù đã lê lết qua hơi nhiều trường ốc (trong cũng như ngoài nước) nhưng trình độ học vấn và kiến thức cũng chả̉ tới đâu, vẫn chỉ ở mức làng nhàng. Nói tóm lại là thuộc loại “xoàng”! Ơ! “Xoàng” thì đã sao nhỉ? Cũng không đến nỗi trăng/sao gì đâu, nếu tôi biết điều (biết chuyện – biết thân – biết phận) hơn chút xíu. Khổ nỗi, tôi lại cứ tưởng là mình cũng thuộc loại đầu óc trung bình (hoặc chỉ dưới mức đó không xa lắm) nên ghi danh học – tùm lum/tùm la – đủ thứ phân khoa: Triết Lý, Tâm Lý, Xã Hội, Nhân Chủng …
Một bài viết ngay sau khi được bầu vào chức Tổng Bí thư đảng CSVN cho thấy ông Tô Lâm đã hiện nguyên hình một người giáo điều, bảo thủ và hoài nghi trong “hợp tác quốc tế” với các nước. Trước hết ông cáo giác: “Các thế lực thù địch, phản động chưa bao giờ từ bỏ âm mưu lật đổ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.” Lời tố cáo này không mới vì chỉ “nói cho có” và “không trưng ra được bằng chứng cụ thể nào”, giống hệt như những người tiền nhiệm...
- Mình lúc này không muốn theo dõi tin tức nữa. Mệt lắm. - Mình cũng vậy, không đọc báo, chỉ xem phim hoặc nghe thuyết pháp, tránh nhức đầu. - Đời người ngắn ngủi, sao phải tốn thì giờ… - Ở tuổi này, chuyện gì không vui xin miễn, tội gì phải đọc tin tức rồi tự mình làm khổ mình. Trong những năm gần đây, những phát biểu đại loại như trên từ bạn bè khiến những người trong ngành chúng tôi đôi lúc không khỏi ngán ngẫm về công việc báo chí của mình, một việc làm nếu đã không được tưởng thưởng tài chánh tương xứng, thì phần thưởng tinh thần từ ý nghĩa tự nó cũng không đủ bù đắp. Đọc báo hay không đọc báo?
Hồi đầu thế kỷ, có bữa, tôi nhận được thư của Vũ Thư Hiên. Ông hớn hở cho hay “Anh Tấn sắp sang Pháp chơi với anh vài tuần”. Thuở ấy, hai ông còn khá trẻ trung (và còn sung lắm) nên chắc chắn là đôi bạn già sẽ đi lung tung khắp Âu Châu, chứ dễ gì mà chịu quanh quẩn ở Paris. Mãi cả chục năm sau, sau khi nhà văn Bùi Ngọc Tấn lâm trọng bệnh, tôi mới nghe ông nhắc đến chuyến du hành thú vị này (với ít nhiều tiếc nuối) trong một cuộc phỏng vấn dành cho BBC – vào hôm 14 tháng 11 năm 2014: “Sang châu Âu, tôi quan sát dáng người đi, nét mặt của họ khác dân mình lắm… Đi thì mới biết mình bị mất những gì.”
NHẬN TIN QUA EMAIL
Vui lòng nhập địa chỉ email muốn nhận.