Năm 2025 không dạy ta cách thắng, mà dạy ta cách không gục. Ảnh: istockphoto.com
Thư Tòa Soạn Cuối Năm
Nina Hòa Bình Lê
Năm 2025 đang khép lại. Không tổng kết. Không lời ca tụng. Chỉ lặng lẽ như một người vừa đi qua nhiều mất mát — chẳng còn hơi sức nói thêm điều gì.
Nhìn lại — năm 2025 không dạy ta cách thắng, mà dạy ta cách không ngã gục.
Chúng ta sống sót — vì thói quen nhiều hơn hy vọng. Quen giá cả leo nhanh hơn đồng lương. Quen nhìn nhau bằng ngờ vực hơn cảm thông. Quen tin dữ đến sớm hơn cà phê sáng. Quen mỗi ngày đều phải chọn một nỗi lo để mang theo, bởi không ai ôm nỗi chừng ấy đổ vỡ vào lòng cùng lúc.
Chúng ta sống sót — khi bảy mươi ngàn sinh mạng người Palestine, đa số là đàn bà và trẻ nhỏ, tan biến trong khói bom và cái đói.
Chúng ta sống sót những đợt thanh lọc mới — khi ba trăm ngàn công chức liên bang bị loại bỏ như hàng phế thải, tiêu chuẩn môi sinh bị tháo gỡ; năng lượng sạch bị trừng phạt, tương lai bị đem ra cầm cố, trả góp, đổi lấy chút yên ổn qua ngày.
Chúng ta sống sót — khi tiếng Anh được phong là ngôn ngữ “chính thức và duy nhất”, như thể bao nhiêu tiếng nói từng góp phần dựng nên đất nước này bỗng hóa thành rác rưởi (“garbage”), nói gì đến thứ di sản cần gìn giữ.
Chúng ta — người Mỹ gốc “ngoại bang” –hoá thành người “nhập cư” - sống sót — khi chính quyền chỉ mặt DEI (Đa dạng/Khác biệt, Bình đẳng, Hòa nhập) mà bảo: “Kẻ thù đấy”. “Đa dạng/khác biệt” thành đồng nghĩa với loại trừ, chớ hòng bình đẳng, hòa nhập.
Chúng ta sống sót khi tri thức được nhắc nhở: muốn tồn tại thì liệu mà… nhỏ nhẹ. Tốt hơn là im mồm. Tốt nhất là biến mất.
Chúng ta sống sót – khi các bản tin báo chí bị gỡ bỏ ngay trên sóng truyền hình. Chính sách “Truyền thông và Trung thực” cho phép nhà nước giám sát mạng xã hội nhân danh an ninh quốc gia, dữ liệu riêng tư bị thu thập để đo lòng trung thành
Chúng ta và con cái chúng ta sống sót — sau khi Tổng thống Donald Trump giải thể Bộ Giáo Dục Liên Bang. Thầy cô giật mình nhớ lại một chân lý xưa như sách giáo khoa: quyền lực bao giờ cũng thích sự yên lặng dốt nát hơn tiếng nói tri thức.
Chúng ta sống sót — khi phụ nữ mất quyền kiểm soát thân thể mình — các bang đồng loạt thông qua luật cấm phá thai tuyệt đối, nhân danh bảo vệ “sự sống” bằng cách trừng phạt những ai dám lựa chọn.
Ở trên cao, Tối Cao Pháp Viện bỏ phiếu cho phép kiểm duyệt sách đồng tính LGBTQ trong trường học. Người ta bảo đó là “bảo vệ trẻ em” — chẳng ai buồn giải thích vì sao trẻ em lại cần được bảo vệ khỏi quyền hiện hữu của người khác.
Đài phát thanh, truyền hình công, thư viện, bảo tàng đồng loạt bị cắt ngân sách. Trẻ con mất nguồn bồi dưỡng trí óc. Người lớn mất chỗ ngồi lại với ký ức. Đài VOA bị bức tử, mất đi tiếng nói trung thực cuối cùng còn len vào căn bếp tối ở những vùng bưng bít thông tin.
Chúng ta sống sót — khi những cánh cửa tị nạn đóng sập; quy chế bảo hộ bị thu hồi, và hàng trăm ngàn người bỗng trở thành kẻ ở nhờ trong chính đời sống họ đã bao năm tần tảo gầy dựng trên đất nước này. ICE tăng cường bắt bớ: đàn bà, trẻ em, người già — bắt rồi trục xuất. Tòa án ngó lơ không xử. Người ta phân biệt hợp pháp và bất hợp pháp mà quên rằng luật pháp do chính con người lập ra, và nước Mỹ, từ thuở khai sinh, tồn tại và vững mạnh nhờ những làn sóng di dân đủ màu da, sắc tộc, chứ không phải chỉ mắt xanh da trắng tóc vàng.
Ở Washington, lực lượng liên bang tràn vào thủ đô, mặc áo giáp, mang giày đinh. Và như thường lệ, kẻ lãnh đòn đầu tiên bao giờ cũng là các tiệm sách địa phương — bởi lịch sử vẫn nhắc: kẻ cầm súng sợ nhất là mấy cuốn sách im lặng trên kệ.
Thế giới vẫn sống sót — khi Ukraine bị sỉ nhục ngay tại Bạch Ốc, chiến tranh bị đem ra mặc cả, và phẩm giá một quốc gia đồng minh được bày ra bán rẻ như bọt bèo.
Và trong khi con người bận phản kháng, trí tuệ nhân tạo miệt mài sao chép. Sách bị quét, câu chữ bị trộm, hình ảnh bị “học.” Người sáng tạo mất tiếng nói. Tác phẩm bị gọi là “dữ liệu huấn luyện.” Người ta nói đó là bước tiến nhân loại. Chỉ những người mất sinh kế mới hiểu tên thật của bước tiến ấy là tước đoạt.
Baker & Taylor — một trong những hệ thống phân phối sách lớn nhất nước sụp đổ, thư viện khắp nơi rối loạn. Hơn ba trăm nhà văn tẩy chay tờ New York Times để phản đối thiên kiến với Palestine. Sally Rooney bị cấm cửa ở Anh vì ủng hộ công lý. Những bài viết về Neil Gaiman, về Salman Rushdie, về Wole Soyinka hay Alaa Abd El-Fattah nối nhau, như chuỗi mạch của một thời đại đang mất dần khả năng nói thật.
Charlie Kirk được phong thánh “tự do ngôn luận” dẫu ông nói nhiều về quyền được nói, hiếm nhắc đến quyền được nghe, khỏi bàn đến quyền được hiểu bằng tim bằng óc. Cái chết của ông trở thành tấm khiên “anh hùng” tiện lợi để biện minh cho lệnh cấm tranh luận, bịt miệng mọi phản biện.
Dẫu vậy, tạ ơn thượng đế, năm 2025 không chỉ toàn hồ sơ tối.
Jane Austen tròn 250 tuổi. Người ta đọc lại bà không phải để chạy trốn hiện thực, mà để nhớ rằng trí tuệ vẫn có chỗ lịch sự, và lòng tự trọng vẫn đủ sức kháng cự thời thế.
‘Reading Rainbow’ trở lại. Một thế hệ bỗng nhớ ra: đọc là cách ta từng học làm người.
Arthur Sze được chọn làm Thiên Sứ Thi Ca thứ 25 của Hoa Kỳ. László Krasznahorkai nhận giải Nobel Văn Chương — không để làm vừa lòng ai, mà vì văn chương họ vẫn miệt mài chống lại sự nông nổi của thời đại.
Những đoàn tàu cứu trợ cho Gaza được dõi theo từng hải lý. Không chỉ để xem hàng hóa đến đâu, mà để dò dẫm xem lương tri thế giới còn hay mất.
Mohammad al-Halabi, người Palestine, sau nhiều năm bị giam chỉ vì đứng quá gần nỗi khổ của kẻ khác — được trả tự do —bằng chứng rằng công lý, tuy chậm, vẫn có giờ khắc riêng.
Nhiều nhà văn, nghệ sĩ, nhà truyền thông, hoạt động nhân quyền vẫn dám bước lên con tàu trí thức — dám tin rằng có những giới hạn không nên vượt, ngay cả khi luật pháp cho phép.
Chúng ta cũng chứng kiến những cuộc tranh cãi tưởng như nhỏ nhặt — sách nào được đọc, chữ nào được in, câu chuyện nào được phép kể — để rồi hiểu ra tự do không chỉ bị lấy đi bằng súng đạn, nó bị rút ruột từng ngày bằng những quyết định hành chính.
Giữa một năm rối ren, con người vẫn yêu — dẫu tình yêu bớt mộng, nhiều tỉnh táo. Có người buông tay không vì hết tình, mà vì sợ mình không còn tử tế khi cố giữ. Có người ở lại không vì say mê, mà vì đó là điều ít tổn thương hơn. Yêu —là cách cuối cùng để nhớ rằng con người chưa hóa thành ‘AI’.
Năm 2025 không kết thúc điều gì. Nó không trao hy vọng — chỉ để lại cảnh giác. Và giữa một thế giới đem cả hòa bình ra đổi chác, điều còn đáng ghi nhớ là con người, dẫu sợ hãi, vẫn biết ngập ngừng trước điều sai, biết chậm lại trước khi làm điều tệ hơn.
Chúng ta bước sang 2026 không nhẹ nhõm, nhưng tỉnh thức, ít ngây thơ hơn. Và nếu còn mang theo được điều gì, xin là ký ức rằng ngay cả giữa những ngày tháng tưởng như tuyệt vọng, văn hóa vẫn thì thầm, hòa bình vẫn được ước ao, và con người — dù tổn thương — vẫn chưa buông hẳn phẩm giá.
Nina Hòa Bình Lê
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình