Hình góc trái: 1. Công an bắt ông Vương Văn Thả hôm 18/5/2017, An Giang, Việt Nam. 2. Đặc vụ ICE kéo lê một phụ nữ sau khi lôi bà ra khỏi xe của bà hôm Thứ Ba, 13 tháng Giêng, 2026, Minneapolis, Hoa Kỳ.
"Điều duy nhất cần thiết cho cái ác chiến thắng
là những người tốt không làm gì cả."*
Người đàn ông đang lái xe chở nhóm công nhân đến công trường, bỗng bị một chiếc xe không biển số bám sát phía sau. Vài phút sau, ông bị bắn chết ngay trên tay lái.
Sáu ngày sau, một thanh niên 25 tuổi bị chặn xe trên đường đi làm. Năm phát đạn liên tiếp bắn xuyên vào xe; một viên trúng ngay giữa đầu. Anh chết tại chỗ.
Không phiên tòa. Không bồi thẩm đoàn. Không cơ hội biện hộ. Chỉ một quyết định sống chết, được những kẻ bịt mặt đưa ra trong tích tắc.
Nếu độc giả cho rằng đây là chuyện xảy ra tại Việt Nam hay ở một xứ sở nơi băng đảng lộng hành, xin nghĩ lại.
Đây là nước Mỹ. Năm 2026.
Người đàn ông ấy tên Lorenzo Salgado Araujo. Ông đã sinh sống trên đất Mỹ hàng chục năm, bị đặc vụ Cơ quan Di Trú và Hải Quan (ICE) bắn chết tại Houston, Texas, vào ngày 7 tháng 7 năm 2026.
Chàng thanh niên kia tên Johan Sebastian Durán Guerrero, quốc tịch Colombia, bị bắn chết tại Biddeford, Maine, chỉ sáu ngày sau đó. Nhà chức trách địa phương, về sau, xác nhận rằng anh thậm chí không phải là mục tiêu ban đầu của cuộc truy quét hôm ấy.
Đọc đến đây, có lẽ không ít người sẽ nghĩ ngay: Araujo, Guerrero, những cái tên nghe chẳng giống tên người Mỹ, chắc là di dân bất hợp pháp, hẳn bọn họ đã làm gì sai trái.
Xin nghĩ lại lần nữa.
Chỉ vài tháng trước, tại Minneapolis, hai công dân Mỹ chính gốc, Renee Good và Alex Pretti, cùng 37 tuổi, cùng sinh ra và lớn lên trên đất nước này, cũng đã mất mạng dưới họng súng của nhân viên công lực liên bang, trong hai vụ riêng biệt mà video ghi lại tại hiện trường đã vạch rõ sự sai lệch trong lời tường trình của chính quyền.
Không một ai trong bốn người kể trên được đưa ra trước tòa án xét xử, trước khi bị hạ sát.
Quốc tịch, giấy tờ, màu da, rốt cuộc chẳng thứ nào đủ sức che chở một sinh mạng trước viên đạn nhắm thẳng vào họ, bắn ra từ những kẻ cầm súng, nắm quyền sinh sát nhân danh “an ninh quốc gia.”
Salgado Araujo và Durán Guerrero, Renee Good và Alex Pretti, bốn nạn nhân ấy chỉ là bốn cái tên, bốn mạng sống bị tước đoạt giữa một cơn lốc truy quét ngày càng hung hãn.
Những dữ kiện mới nhất cho thấy quy mô của các cuộc bố ráp ngày càng rộng lớn. Tờ The New York Times, dựa trên hồ sơ liên bang do ICE cung cấp cho Deportation Data Project, cho biết ICE đã bắt giữ 43,021 người trong tháng Sáu và 49,571 người trong tháng Bảy — mức cao nhất kể từ khi ông Trump bước vào nhiệm kỳ hai. Đáng lưu ý hơn, trong tháng Bảy, đa số những người bị bắt giữ không hề có tiền án, cũng chẳng có cáo buộc hình sự nào đang chờ xét xử. Tỷ lệ từng bị kết án vì tội bạo hành chưa tới 4 phần trăm.
Những người bị cuốn vào đợt truy quét ấy, phần lớn, không phải là những “tội phạm nguy hiểm” như chính quyền Trump vẫn cố ý mô tả để biện minh cho chiến dịch trục xuất. Trong số họ, có người đã kết hôn với công dân Mỹ, có người nhập cảnh hợp pháp và đang theo đuổi đơn xin tị nạn, có người từng được cấp quy chế cư trú tạm thời, nhưng sau đó bị chính quyền Trump tìm cách thu hồi.
Tại Springfield, Ohio, nơi có đông người Haiti được hưởng Quy Chế Bảo Vệ Tạm Thời (Temporary Protected Status, viết tắt TPS), các tổ chức bênh vực di dân cho biết một số người bị ICE gọi đến trình diện đã bị buộc đeo vòng điện tử ở cổ chân. Chính quyền không chỉ tìm cách chấm dứt quy chế pháp lý từng cho phép họ tị nạn tại Hoa Kỳ hợp pháp, mà còn hạ thấp nhân phẩm của họ, đối xử như thể họ là tội phạm nguy hiểm dù họ chưa từng có tiền án.
Hôm thứ Hai đầu tuần, ngày 31 tháng Tám, Pierre Damas Bel**, một thanh niên Haiti mới 20 tuổi, đã tự kết liễu đời mình. Pierre từng là học sinh danh dự, được học bổng bóng đá, đang chuẩn bị vào học y khoa. Sau khi Quy Chế Bảo Vệ Tạm Thời của người Haiti bị chính quyền Trump cắt bỏ, em sống trong nỗi lo bị trục xuất về một quê hương đang chìm trong bạo loạn. Tháng Bảy, ICE tròng vòng điện tử vào cổ chân em. Cuối tháng tám, em nhảy vào trước xe tự kết liễu đời mình.
Công dân Mỹ cũng không tránh khỏi cảnh bị đối xử tàn bạo. Một cuộc điều tra của ProPublica ghi nhận hơn 170 công dân Hoa Kỳ đã bị nhân viên di trú giữ lại trái ý muốn trong chín tháng đầu nhiệm kỳ thứ hai của Trump. Hơn 50 người bị giữ sau khi nhân viên công lực nghi ngờ quốc tịch của họ. Hơn 20 người cho biết họ bị giữ quá một ngày mà không được gọi cho thân nhân hay luật sư. Khoảng 130 công dân khác bị bắt trong các cuộc bố ráp hoặc biểu tình với cáo buộc cản trở hay tấn công nhân viên công lực. Trong gần 50 trường hợp mà ProPublica theo dõi, cáo trạng sau đó không hề được nộp hoặc vụ án đã âm thầm bị hủy bỏ.
Con số thật có thể còn cao hơn, bởi chính phủ liên bang không thống kê có bao nhiêu công dân Mỹ bị nhân viên di trú giữ lại. Không có một con số chính thức để tra. Không có một hệ thống công khai nào cho biết đã bắt ‘nhầm’ bao nhiêu người. Muốn biết, các nhà báo phải tự lần theo hồ sơ tòa án, tin địa phương, video và lời kể của từng gia đình.
Và đó mới chỉ là những người còn sống để kể lại.
Theo tài liệu do nhiều cơ quan truyền thông Hoa Kỳ thu thập, 33 người đã chết trong các trại giam của ICE trong năm 2025, con số cao nhất kể từ khi cơ quan này được thành lập năm 2003. Năm 2026 con số ấy đang trên đà vượt xa kỷ lục cũ, chỉ trong tám tháng đầu năm 2026, đã có ít nhất 24 người chết trong khi bị ICE giam giữ, chưa kể những người qua đời sau khi được ICE chính thức "trả tự do," đưa vào bệnh viện, rồi không qua khỏi.
Không ít gia đình nạn nhân cho hay, đến nay, họ vẫn chưa nhận được một bản phúc trình đầy đủ về nguyên do cái chết của thân nhân. Có trường hợp, nguyên nhân tử vong chỉ được ghi vắn tắt là “đang được điều tra,” rồi từ đó bặt vô âm tín.
Không riêng gì di dân phải trả giá. Ngay cả những ai lên tiếng phản đối, cũng có thể trở thành mục tiêu.
Ngày 4 tháng 7 năm 2025, trước trại giam Prairieland ở Alvarado, Texas, chín người biểu tình bị quy vào tội "khủng bố nội địa" — một tội danh mà luật pháp Hoa Kỳ chưa hề quy định — và đã lãnh những bản án từ 30 đến 100 năm tù. Trong số đó, có bà Maricela Rueda, lãnh án 70 năm tù, chỉ vì bị cáo buộc nhờ chồng dọn giúp vài thùng "tài liệu phản chiến" sau khi bà bị bắt giữ.
Nhà chức trách còn gắn liền những người biểu tình với Antifa, gọi đó là một "tổ chức khủng bố." Nhưng Antifa không phải một tổ chức theo nghĩa thông thường: không có lãnh đạo trung ương, không danh sách hội viên, không một hệ thống chỉ huy thống nhất nào. Các luật sư bào chữa cảnh báo rằng, một khi bất đồng chính kiến có thể dễ dàng bị khoác cho tấm áo "khủng bố," ranh giới giữa trừng phạt hành vi bạo lực và trừng phạt tư tưởng sẽ khó lòng phân biệt.
Đến đây, hẳn không ít độc giả người Việt, nhất là những ai còn nghĩ đến người thân bị cộng sản quy cho tội "phản động," "âm mưu lật đổ chính quyền" chỉ vì một bài viết hoặc một dòng chữ đăng trên mạng xã hội — sẽ giật mình trước sự tương đồng ấy.
Tại Việt Nam, Điều 117 và Điều 331 của Bộ Luật Hình Sự vẫn là cây gậy quen thuộc, dùng để bịt miệng nhà báo, luật sư, nhà hoạt động tôn giáo và những người đấu tranh vì quyền đất đai. Riêng trong năm 2025, đã có ít nhất 32 người lãnh án theo Điều 331; năm nhà báo và nhà hoạt động bất đồng chính kiến khác lãnh những bản án nặng theo Điều 117, trong những phiên xử vội vã hồi tháng 12.
Cái chết đầy nghi vấn của tù nhân lương tâm Vương Văn Thả sau 12 năm thụ án vì tội “tuyên truyền chống nhà nước” cũng khiến người ta không khỏi liên tưởng đến những cái chết chưa được giải thích thỏa đáng trong hệ thống giam giữ của ICE.
Nhưng, khoan đã.
Nước Mỹ chưa phải Việt Nam. Ít nhất, chưa phải như vậy, xét về thể chế và luật pháp.
Ngành tư pháp Hoa Kỳ, dù đang chịu sức ép nặng nề, vẫn còn khả năng ngăn chặn hành pháp. Một công dân như David Streever, bị đặc vụ ICE lùng đến tận nhà, tận phi trường chỉ vì một email chỉ trích, vẫn có thể đường hoàng kiện đưa Bộ Nội An ra tòa, viện Tu Chính Án Thứ Nhất để tự bảo vệ mình.
Báo chí Mỹ, dù bị chèn ép, vẫn phanh phui được những con số tử vong mà chính quyền muốn giấu. Quốc Hội, dù chia rẽ và nhiều lúc bất lực, vẫn còn những cuộc điều trần công khai, những câu hỏi mà giới chức chính quyền buộc phải trả lời trước công luận.
Cho nên, câu hỏi “Nước Mỹ có dần tiến gần đến cảnh áp bức, bất công, độc tài giống Việt Nam hay không?” có lẽ chưa thể trả lời bằng một tiếng “có.”
Nhưng chữ đáng sợ nhất trong câu trả lời ấy, chính là chữ ‘chưa’.
Bởi những điều người ta từng đinh ninh không thể xảy ra trên đất Mỹ, nay đã xảy ra. Những cánh cửa từng bảo vệ pháp quyền, tự do ngôn luận và quyền giám sát chính quyền, đã lần lượt bị thu hẹp. Nếu người dân vẫn nhắm mắt làm ngơ, thì đến ngày cần gõ cửa, có thể sẽ chẳng còn cánh cửa nào để gõ nữa.
Ngay cả cột trụ cuối cùng, Tối Cao Pháp Viện, cũng đang khiến người ta lo ngại.
Ngày 8 tháng 9 năm 2025, trong vụ Noem kiện Vasquez Perdomo, Tối Cao Pháp Viện, với đa số 6-3, cho phép tạm thời dỡ bỏ một lệnh của tòa cấp dưới từng hạn chế ICE dùng những yếu tố như sắc tộc, ngôn ngữ, địa điểm và loại công việc làm căn cứ để chặn xét người.
Nói trắng ra, nói tiếng anh với giọng lơ lớ “ngoại quốc” hay nghe không giống Mỹ, có nước da ngăm nâu, hay đứng chờ việc ở một góc phố — những điều mà, tự chúng chẳng chứng minh ai phạm luật — nay có thể trở thành một phần lý do để một người bị chặn lại tra xét.
Giới bảo vệ dân quyền cảnh báo rằng quyết định ấy trao cho Bộ Nội An một khoảng tự do quá rộng trong việc quyết định ai trông có vẻ “đáng nghi.” Phán quyết tuy về pháp lý chỉ mang tính tạm thời, nhưng trên thực địa đã trở thành khuôn mẫu cho những cuộc truy quét vượt khỏi phạm vi đường phố Los Angeles, lan rộng sang nhiều nơi khác.
Khi tòa án cao nhất ngả theo chiều gió quyền lực, người ta không thể không tự hỏi cái vạch ngăn giữa một nước Mỹ tam quyền phân lập và một guồng máy nơi quyền lực ngày càng ít bị kiểm soát, phải chăng đang nhạt dần?
Lại có người cho rằng chuyện của nước Mỹ vốn phức tạp, và chẳng can hệ gì.
Nhưng với hàng triệu người Việt từng liều mạng vượt biển, bỏ lại quê hương để tìm đến xứ sở của ‘tự do’, chuyện công lý không thể chỉ là chuyện của riêng ai khác.
Không một nền dân chủ nào mất đi trong một đêm. Nó sụp dần, bằng một quyền hạn được nới thêm ở đây, một phán quyết dễ dãi hơn ở kia. Nó sụp dần, bằng những lời nói dối được bỏ qua, những người bị bắt không cần xét xử, những người bị giết không được giải oan.
Đến một ngày, điều từng khiến người ta kinh hãi bỗng trở thành chuyện bình thường. Và người Việt bỏ quê hương ra đi, sớm muộn gì, cũng phải nhận ra bóng dáng của chính những điều mình từng trốn chạy.
Nina Hòa Bình Lê
* Câu này từ lâu được cho là của Edmund Burke, và Tổng thống John F. Kennedy cũng từng dẫn lại dưới tên Burke trong bài diễn văn trước Quốc Hội Canada năm 1961. Tuy nhiên, giới nghiên cứu đến nay chưa tìm thấy câu này trong tài liệu chính thức; tác giả đích thực vẫn chưa được xác định. Một câu gần nghĩa cũng được John Stuart Mill nói năm 1867: kẻ xấu không cần gì hơn ngoài việc người tốt đứng nhìn mà không làm gì.
** Bản cập nhập so với ấn bản in, hiệu đính thêm thông tin về Pierre Damas Bel.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình