Ông Lonnie Bunch, người đứng đầu Smithsonian Institution, phát biểu tại Bảo Tàng Quốc Gia Lịch Sử Hoa Kỳ ở Washington, D.C., ngày 20 tháng Hai, 2026. Trong thời gian qua, ông Bunch phải đối phó với áp lực ngày càng tăng từ Bạch Ốc trong khi cố bảo vệ tính độc lập của Smithsonian. Ảnh: Anna Moneymaker/Getty Images.
Hôm nay, Thứ Ba, 8 tháng Chín, Lonnie G. Bunch III loan báo ông sẽ rời chức người đứng đầu Viện Bảo Tàng Lịch Sử Quốc Gia 'Smithsonian Institution' vào cuối năm. Ông Bunch, 73 tuổi, đã lãnh đạo hệ thống viện bảo tàng lớn nhất nước Mỹ suốt bảy năm. Nhưng năm cuối cùng của ông lại phải dành khá nhiều thì giờ cho một công việc không có trong nghề sử học: đối phó với Bạch Ốc.
Chính quyền Trump muốn dạy Smithsonian cách kể lịch sử.
Ông Bunch nói Trump không ép ông nghỉ. Nhưng “Đến lúc rồi,” ông nói. Ông còn bảo mình là người thích chiến đấu, nhưng rồi thú nhận công việc đã quá mệt, có lúc ông chỉ muốn sáng thức dậy mà khỏi phải nhìn điện thoại xem hôm nay lại có chuyện gì.
Cũng phải thông cảm.
Ông Bunch có gần 40 năm gắn bó với Smithsonian, đi qua bảy đời tổng thống Mỹ, từ Jimmy Carter cho tới Donald Trump lần thứ hai. Ông từng lãnh đạo công cuộc xây dựng Bảo Tàng Quốc Gia về Lịch Sử và Văn Hóa Người Mỹ Gốc Phi, một công trình phải mất nhiều năm vận động Quốc Hội, gây quỹ và dung hòa đủ mọi khuynh hướng mới thành hình. Năm 2019, ông trở thành người da đen đầu tiên đứng đầu Smithsonian.
Rắc rối đến khi Donald Trump cho rằng các viện bảo tàng quốc gia đang kể lịch sử nước Mỹ không đúng ý ông.
Trump từng nổi giận trên mạng xã hội rằng Smithsonian đã “mất kiểm soát,” vì ở đó người ta cứ nói nước Mỹ tệ ra sao, chế độ nô lệ xấu thế nào, những người bị áp bức đã chịu những gì, mà không nói đủ về thành công, ánh sáng và tương lai.
Khổ một điều, viện bảo tàng lịch sử lại chuyên làm cái việc ấy: giữ những chuyện đã xảy ra.
Lịch sử Hoa Kỳ có George Washington thì cũng có chế độ nô lệ. Có Gettysburg thì có Jim Crow. Có cuộc đổ bộ Normandy thì có những trại giam người Mỹ gốc Nhật. Có Martin Luther King Jr. thì phải có lý do tại sao ông phải xuống đường. Không thể chỉ lưu giữ phần đẹp dấu đi cái xấu rồi gọi đó là “lịch sử ái quốc.”
Nhưng Trump không dừng ở chỗ chê, mà còn cáo buộc Smithsonian cổ võ quan điểm cho rằng các giá trị Hoa Kỳ và Tây phương mang tính áp bức. Bạch Ốc sau đó đòi Smithsonian giao tài liệu về các cuộc triển lãm để chính quyền xem xét. Hội đồng Smithsonian phải yêu cầu 21 viện bảo tàng rà lại nội dung xem có thiên vị chính trị hay không. Chưa đủ, chính quyền còn mở cuộc kiểm duyệt riêng, soi từng lời chú thích trên tường, cách trình bày lịch sử và nội dung trên mạng xã hội có phù hợp với “các lý tưởng Hoa Kỳ” hay không.
Một tổng thống có quyền chê một viện bảo tàng. Chê dở, chê thiên lệch, chê treo tranh xấu. Nhưng dùng quyền hành và ngân sách để bảo sử gia phải kể lịch sử đúng ý lại là chuyện khác.
Smithsonian không phải phòng thông tin của Bạch Ốc. Quốc Hội lập ra Smithsonian từ năm 1846 dưới hình thức một định chế tín thác. Từ lâu nó vẫn được xem là độc lập đối với hành pháp. Tổng thống ở bốn năm, tám năm rồi đi. Những thứ Smithsonian lưu giữ phải sống lâu hơn tổng thống.
Ông Bunch đã cố sống giữa hai “làn đạn”. Ông vừa thương lượng, vừa chống. Có lúc nhượng bộ, có lúc từ chối. Ông giải thích khá rõ rằng mục tiêu không phải để mình cảm thấy anh hùng, mà cốt để giữ Smithsonian. “Có lúc tôi phải chiến đấu, phải nói rõ lằn ranh. Có lúc tôi bỏ qua.”
Phe chống Trump chê ông nhịn quá nhiều. Phe Trump lại cho rằng Smithsonian vẫn quá cấp tiến. Đứng giữa hai bên, ông Bunch, như một số người khác, cuối cùng chọn rút lui.
Nhưng chuyện đáng nói không phải một ông Bunch đi hay ở. Người này nghỉ sẽ có người khác lên. Điều đáng nói là cái ý nghĩ đứng phía sau tất cả chuyện này.
Người Việt có câu: “Dốt hay nói chữ.” Khi cái dốt nắm quyền, nó không chỉ nói chữ, nó còn muốn sửa chữ, sửa tranh, sửa bảo tàng, sửa cả lịch sử. Và đây không phải lần đầu.
Kennedy Center, một trong những trung tâm văn hóa nghệ thuật danh tiếng nhất nước Mỹ, đã phải thử thuốc dốt trước. Trump thay ban lãnh đạo, đưa “băng đảng” của mình vào hội đồng quản trị rồi tự ngồi ghế chủ tịch. Hàng loạt văn nghệ sĩ và chương trình nghệ thuật lớn rút lui; Hamilton cũng bỏ diễn. Khán giả thưa dần, tiền vé và tiền quyên góp lao dốc, đến mức dự toán nội bộ cho thấy tổng thu có thể hụt gần $100 triệu so với mục tiêu. Trong lúc ấy, hội đồng do Trump kiểm soát lại lo chuyện gắn tên ông lên một trung tâm vốn được Quốc Hội dành làm đài tưởng niệm John F. Kennedy, rồi biểu quyết đóng cửa hai năm để trùng tu.
Chuyện văn hóa không thiếu những bàn tay đụng đâu thơm đó. Nhưng đây là thứ bàn tay khác. Thò tay vào Kennedy Center, nhà hát danh tiếng biến thành màn “diễn dở”. Bàn tay ấy giờ mò tới viện Smithsonian, biến lịch sử thành tuồng chính trị.
Ông Bunch vì vậy trước khi ra đi đã nhắn gửi người Mỹ đủ can đảm để làm nên nhiều điều lớn lao, thì cũng phải đủ can đảm để nhìn thẳng vào lịch sử của mình. Ông nói ông luôn chống lại việc lịch sử bị xóa đi, làm nhẹ hoặc sửa lại cho dễ nuốt.
Người Mỹ có câu “You can put lipstick on a pig, it’s still a pig.” Có tô son, khoác áo nhung lụa thì “heo vẫn hoàn heo”. Người kém văn hóa bước vào chốn văn hóa chỉ càng lộ thêm cái dốt.
Lịch sử cũng vậy. Quyền lực có thể đẩy sử gia ra khỏi cửa, tháo gỡ triển lãm, xé sách, bắt tô vẽ quá khứ theo ý mình. Nhưng rồi cũng có ngày chính bàn tay thò vào sửa lịch sử ấy được chính lịch sử đóng khung ghi lại, nguyên vẹn một bàn tay... thúi.
Nina HB Lê
Tham khảo: Robin Pogrebin và Graham Bowley, The New York Times, ngày 8 tháng Chín, 2026; Reuters.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình