Tổng thống Donald Trump đến Ankara với đe dọa hơn là củng cố quan hệ với NATO. Ông văng ra những điều khó nghe, sẽ rút quân Mỹ khỏi châu Âu nếu không chiếm được Greenland, vô cùng bất mãn vì các nước Âu châu không tham gia chiến tranh Iran, và tuyên bố cắt hết mậu dịch với Tây Ban Nha. Nhưng trước khi ra về, ông lại nói đến “tình bằng hữu to lớn” giữa các đồng minh.
Các nước Âu châu đến Ankara với nỗ lực trái ngược, nói và gặp càng ngắn càng tốt, miễn không đổ bể. Họ mang theo những con số để dỗ ngọt Trump: ngân sách quốc phòng tăng thêm 20% trong một năm, năm nước đạt hoặc vượt mức chi 3,5% GDP cho quân sự, kèm theo một chuỗi hợp đồng mua vũ khí trị giá khoảng 50 tỷ Mỹ kim, phần lớn dành cho kỹ nghệ quốc phòng Mỹ. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, chủ nhà ra đón ông Trump tận phi trường, một nghi lễ ông trước đây không cần làm với lãnh tụ NATO nào khác.
Ông Trump vẫn chọn giữ giọng gây hấn. Với Greenland, ông nói đó là nguyên nhân chính gây bất hòa với NATO, bóng gió chuyện đem toàn bộ binh sĩ Mỹ rút khỏi lục địa Âu châu. Ông liên tục lặp lại “tôi không hài lòng với NATO”, một phần vì các nước Âu châu từ chối tham gia chiến tranh Iran. Nặng lời nhất dành cho Tây Ban Nha, xứ đã công khai phản đối cuộc chiến, từ chối cho quân lực Hoa Kỳ sử dụng các căn cứ chung để tiến hành oanh kích Iran, và bác bỏ mục tiêu 3,5% GDP cho quốc phòng. Trump tuyên bố “Đây là một đối tác tồi... Tây Ban Nha là bỏ đi… Hoa Kỳ sẽ cắt hết mậu dịch với họ.”
Trong thời gian thượng đỉnh, ông Trump ra lệnh không tập Iran sau khi Tehran tấn công tàu bè tại eo biển Hormuz, tuyên bố lệnh ngưng bắn mong manh từ tháng Tư “đã chấm dứt”. Ông gọi lãnh đạo Iran là “bọn cặn bã”, nhưng vẫn để ngỏ cửa cho các cuộc thương thuyết.
Thông cáo chung cuối hội nghị, tuy lời lẽ quen thuộc, vẫn đủ để các thủ đô Âu châu thở phào: NATO tái khẳng định “cam kết sắt đá” đối với phòng thủ tập thể. Còn ông Trump, đổi giọng như thường lệ, bảo chưa từng thấy cảnh “các nước yêu mến chúng ta, yêu mến lẫn nhau” như lần này, ý nói liên minh vẫn đứng vững, vẫn chưa đến lúc sập.
Người ra về với một con bài mới là ông Volodymyr Zelensky. Từng bị ông Trump chê là “trên tay không có lá nào”, nay tổng thống Mỹ hứa cho Ukraine “một lá bài chủ lực” - giấy phép sản xuất hỏa tiễn Patriot, loại vũ khí duy nhất họ có thể dùng để đánh chặn hỏa tiễn đạn đạo và siêu thanh của Nga. Con đường từ lời hứa đến dây chuyền nhà máy còn dài và lắm trở ngại, nhưng nhu cầu thì không còn phải bàn. Chỉ vài ngày trước, Ukraine không bắn hạ nổi một quả nào trong loạt 29 hỏa tiễn Nga bắn vào vùng Kyiv, khiến hàng chục thường dân thiệt mạng.
Nếu có người hài lòng hơn cả, đó là chủ nhà Erdogan. Đối với Ankara, chỉ cần ông Trump chịu đến dự thượng đỉnh đã là thắng lợi. Ông đến, và không về tay không, nói đến việc mang lại cho Thổ Nhĩ Kỳ loại chiến đấu cơ F‑35 từng bị Hoa Kỳ khóa lại năm 2020 vì vụ mua hệ thống phòng không S‑400 của Nga, và hứa nới lỏng những ràng buộc trừng phạt theo luật CAATSA đối với ngành mua sắm quốc phòng Ankara. Luật Mỹ viết rõ muốn giao F‑35 phải để Thổ Nhĩ Kỳ “không còn sở hữu” dàn S‑400, nhưng viễn ảnh một sự thỏa hiệp nay đã gần hơn, bất chấp lời cảnh báo từ Jerusalem rằng bán F‑35 cho Ankara có thể làm lệch cán cân quân sự Trung Đông.
Nhân cơ hội này, ông Erdogan dùng thượng đỉnh để phô trương kho vũ khí mới, đưa Thổ Nhĩ Kỳ lên hàng các nước xuất khẩu vũ khí lớn, đồng thời kéo tấm màn phủ lên thực trạng dân chủ đang rạn nứt cửa sau. Khi các lãnh tụ NATO họp, ứng cử viên đối lập Ekrem Imamoglu chuẩn bị ra tòa tại Istanbul vì những cáo buộc tham nhũng bị coi là mang màu sắc chính trị; ít ai trong phòng họp Ankara nhắc đến tên ông. Với ông Trump, chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ chỉ đơn giản là “một lãnh tụ vĩ đại”.
Các nước Âu châu rời Ankara thở phào, NATO “sống sót” qua thêm một thượng đỉnh với Trump, như một giới chức Âu châu nói: “Chúng tôi thực sự khá hài lòng.” Mark Rutte, tổng thư ký NATO thì ví những cuộc tranh luận gay gắt giữa đồng minh như một thứ cãi nhau giữa 'bạn bè', có khi làm tình hữu nghị mạnh thêm.
Nhưng những người trong cuộc ai cũng hiểu rõ một lẽ: càng ít ngồi chung bàn với ông Trump, càng bớt nguy cơ biến hội nghị thành cảnh tan đàn xẻ nghé. Thượng đỉnh tới dự liệu tổ chức tại Albania, nhưng chẳng ai sốt sắng định ngày. Trong những đề nghị kín đáo, có cả chuyện chuyển sang họp hai năm một lần, như một cách tránh nguy cơ kéo đứt sợi dây liên minh vốn vừa quá tuổi vừa quá căng.
Nguyên Hòa tổng hợp
Nguồn: Theo tường thuật của tuần báo The Economist trong bản tin phân tích thượng đỉnh NATO tại Ankara ngày 8 tháng 7 năm 2026.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình