Bạn,
Trên địa bàn các tỉnh miền Trung, có nhiều giáo đường, chùa cổ nổi tiếng. Riêng tại tỉnh Phú Yên, có chùa Đá Trắng là trong những 1 di tích lịch sử văn hóa. Nhiều câu chuyện xung quanh ngôi chùa này đã trở thành những điển tích không chỉ về mặt tôn giáo mà còn mang đậm bản sắc văn hóa. Báo Phú Yên ghi nhận về lịch sử ngôi chùa này qua đoạn ký sự như sau.
Bạch thạch Từ Quang tự, hay còn gọi là Sắc Tứ Từ Quang, được xây dựng từ năm 1797 với sự khởi của một nhà sư người Hoa hiệu Diệu Nghiêm có đạo hạnh theo dòng Lâm Tế thiền tông, pháp hiệu là Luật Truyền Hòa thượng. Chùa tọa lạc trên ngọn Bạch Thạch Sơn, tựa lưng vào một dãy núi cao và hướng mặt ra dòng sông Cái, con sông lớn thứ 2 trong tỉnh Phú Yên sau dòng sông Ba, tại thôn Cần Lương, xã An Dân, huyện Tuy An. Xung quanh ngôi chùa này có rất nhiều đá, toàn một màu trắng phau nên ngay từ khi được tạo lập, chùa Từ Quang có tên gọi dân dã là chùa Đá Trắng.
Cảnh trí của chùa rất đặc sắc, xung quanh là núi cao và rừng rậm âm u, phía dưới là dòng sông lớn. Con đường thiên lý Bắc - Nam chạy ngang giữa cảnh núi, sông này. Khí thiêng sông núi tụ hội, chùa Từ Quang trở thành căn cứ của nhiều cuộc khởi nghĩa, là điểm tụ hội của văn thân yêu nước. Những năm 1885 - 1887, vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương kêu gọi sĩ phu yêu nước cùng mưu việc lớn. Tại Phú Yên, phong trào này do Lê Thành Phương lãnh đạo, các nhà sư của Bạch thạch Từ Quang tự cũng tham gia. Chùa trở thành pháo đài cho đạo quân của phó tướng Bùi Giảng đánh nhau ác liệt với quân Pháp đổ bộ từ cửa biển Tiên Châu vào. Sau khởi nghĩa Lê Thành Phương, vào những năm 1900, chùa Đá Trắng là căn cứ chỉ huy của cuộc khởi nghĩa Võ Trứ và Trần Cao Vân lừng danh. Võ Trứ người tổng Kỳ Sơn, phủ Tuy Phước, tỉnh Bình Định. Định cư tại phủ Đồng Xuân, dựa vào thế núi rừng hiểm trở, dân cư đồng lòng, Võ Trứ mặc áo nhà sư kêu gọi sĩ phu khởi nghĩa.
Bạn,
Cũng theo báo Phú Yên, trong suốt lịch sử của mình, chùa Đá Trắng còn vang danh với một sản vật: xoài tượng. Dưới triều Nguyễn, sản vật này được gọi là "Bạch thạch yêm ba" hay "Nhị bảo ngự thiện". Điều đặc biệt là nếu trồng ngoài khuôn viên chùa, xoài sẽ không thể có những đặc điểm tương tự. Xoài tượng chùa Đá Trắng quý và hiếm đến mức có giai đoạn, quan huyện lệnh cắt cử sai nha canh dưới từng gốc xoài, ghi chép, thu hái. Những người làm công việc này được miễn thuế thân. Xoài tượng ở chùa Đá Trắng trái nhỏ, vỏ mỏng nhưng rất dai và đặc biệt mùi thơm bay xa tới vài chục mét là xoài tượng chùa Đá Trắng. Hiện xoài tượng chùa Đá Trắng chỉ có duy nhất một cây còn cho quả mấy năm gần đây, nhưng cũng rất thất thường. Khoảng chục cây khác trong khuôn viên chùa không còn cho quả đã lâu lắm rồi.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình