Bạn thân,
Bạn quen nghe tân nhạc, và cả cổ nhạc, cùng với dân ca các Miền. Tôi biết, vốn liếng âm nhạc của bạn cũng nhiều như những sợi tóc bạc chúng mình. Nhưng hẳn là bạn chưa nghe “hát then” đâu. Để tôi trích đoạn vài đoạn về dòng nhạc vùng núi này mà chính tôi, ngay ở Sài Gòn, cũng chưa được may mắn nghe.
Hát then là âm nhạc truyền thống của dân tộc Tầy, Nùng. Tại các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Cạn, Cao Bằng, một số vùng các tỉnh Hà Giang, Yên Bái... Có hình thức âm nhạc hát then, đó là một trong hình thức âm nhạc rất được nhân dân yêu mến.
Trong cuộc sống thường ngày, các gia đình nếu có giỗ, giải hạn, lễ cầu vui, xây dựng nhà mới, đám cưới, tiết thanh minh... đều mời then đến và các lề lối, lời ca phục vụ thể hiện cho nghi thức sinh hoạt đó. Nội dung trong hát then, không phải thuần tuý mang nội dung tôn giáo mà còn là những câu truyện tình yêu, những truyền thuyết hấp dẫn được sen kẽ. Vì vậy, hát then không những đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo mà còn thoả mãn nhu cầu đời sống tình cảm của nhân dân.
Một tục lệ trong hát then gọi là bụt rượu (bụt lẩu), người học bước vào nghề phải mở tiệc rượu để nhận chức, mũ áo, đàn... và phải học khoảng 3 năm mới thành nghề. Sau đó cứ 3 năm lại tổ chức một lần (bụt rượu) để tăng chức trong nghề và tổ chức 3 lần mới thôi.
Bài bản trong hát then thường chia thành “đoản” hay “bộ”. Mỗi “bộ” được trình bầy theo âm điệu riêng thể hiện nội dung câu chuyện kể lại hành trình tưởng tượng cuả người ngồi bụt: Từ địa điểm xuất phát, quá trình trên đường đi đã đuổi quỷ, xua tà ma, qua biển, vào rừng, lên thiên giới... quá trình đi đến đích là thiên giới để cầu xin phước lành cho cộng đồng. Những lời ca trình diễn trong cac bài bản thể hiện nội dung tư tưởng của hát then. Ví dụ như “Bộ rừng tiên”, bộ này được hát trong những ngày xuân khi mà hoa đào nở đỏ núi rừng dưới bầu trời xanh thắm... khung cảnh thật như mơ, lúc đó mọi người vào rừng hái hoa, chúc tụng nhau những lời tốt đẹp. Tính chất trữ tình được thể hiện trên giai điệu và lời ca:
”... Ong bướm tìm đến hoa gặp nhị
Ong kêu tiếng sót sa đêm ngày.
... Mùa sang năm bướm hoa gặp lại
Ong bướm này lại được thở than...”
“Bộ qua biển” thể hiện tình cảm nhớ quê hương, nhớ nhà, nhớ người yêu khi vượt sông sâu, bể cả đi xây dựng quê hương mới...
Cấu trúc bài bản trong hát then được thể hiện ở hai loại: loại ngắn và loại dài.
- Loại ngắn: Giai điệu thường từ một đến hai câu nhạc, khi hát thì thường lặp đi lặp lại nhưng thay đổi lời ca.
- Loại dài: Giai điệu thường từ bốn câu nhạc trở lên, những câu nhạc do đàn tính gẩy lên là chất kết dính các đoạn với nhau.
Tiết tấu trong nhạc then rất rõ ràng, mạch lạc, giai điệu được dựa vào thang âm 5 cung, có một số là thang âm 6 cung.
Hát then là một trong các loại hình quý báu trong kho tàng âm nhạc truyền thống của người Tày, Nùng. Bỏ đi những lề lối, sinh hoạt có nội dung mê tín dị đoan, hướng dần tới phát triển những phần lành mạnh mang nội dung ca ngợi tình yêu, ca ngợi quê hương, đất nước…
Bạn quen nghe tân nhạc, và cả cổ nhạc, cùng với dân ca các Miền. Tôi biết, vốn liếng âm nhạc của bạn cũng nhiều như những sợi tóc bạc chúng mình. Nhưng hẳn là bạn chưa nghe “hát then” đâu. Để tôi trích đoạn vài đoạn về dòng nhạc vùng núi này mà chính tôi, ngay ở Sài Gòn, cũng chưa được may mắn nghe.
Hát then là âm nhạc truyền thống của dân tộc Tầy, Nùng. Tại các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Cạn, Cao Bằng, một số vùng các tỉnh Hà Giang, Yên Bái... Có hình thức âm nhạc hát then, đó là một trong hình thức âm nhạc rất được nhân dân yêu mến.
Trong cuộc sống thường ngày, các gia đình nếu có giỗ, giải hạn, lễ cầu vui, xây dựng nhà mới, đám cưới, tiết thanh minh... đều mời then đến và các lề lối, lời ca phục vụ thể hiện cho nghi thức sinh hoạt đó. Nội dung trong hát then, không phải thuần tuý mang nội dung tôn giáo mà còn là những câu truyện tình yêu, những truyền thuyết hấp dẫn được sen kẽ. Vì vậy, hát then không những đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tôn giáo mà còn thoả mãn nhu cầu đời sống tình cảm của nhân dân.
Một tục lệ trong hát then gọi là bụt rượu (bụt lẩu), người học bước vào nghề phải mở tiệc rượu để nhận chức, mũ áo, đàn... và phải học khoảng 3 năm mới thành nghề. Sau đó cứ 3 năm lại tổ chức một lần (bụt rượu) để tăng chức trong nghề và tổ chức 3 lần mới thôi.
Bài bản trong hát then thường chia thành “đoản” hay “bộ”. Mỗi “bộ” được trình bầy theo âm điệu riêng thể hiện nội dung câu chuyện kể lại hành trình tưởng tượng cuả người ngồi bụt: Từ địa điểm xuất phát, quá trình trên đường đi đã đuổi quỷ, xua tà ma, qua biển, vào rừng, lên thiên giới... quá trình đi đến đích là thiên giới để cầu xin phước lành cho cộng đồng. Những lời ca trình diễn trong cac bài bản thể hiện nội dung tư tưởng của hát then. Ví dụ như “Bộ rừng tiên”, bộ này được hát trong những ngày xuân khi mà hoa đào nở đỏ núi rừng dưới bầu trời xanh thắm... khung cảnh thật như mơ, lúc đó mọi người vào rừng hái hoa, chúc tụng nhau những lời tốt đẹp. Tính chất trữ tình được thể hiện trên giai điệu và lời ca:
”... Ong bướm tìm đến hoa gặp nhị
Ong kêu tiếng sót sa đêm ngày.
... Mùa sang năm bướm hoa gặp lại
Ong bướm này lại được thở than...”
“Bộ qua biển” thể hiện tình cảm nhớ quê hương, nhớ nhà, nhớ người yêu khi vượt sông sâu, bể cả đi xây dựng quê hương mới...
Cấu trúc bài bản trong hát then được thể hiện ở hai loại: loại ngắn và loại dài.
- Loại ngắn: Giai điệu thường từ một đến hai câu nhạc, khi hát thì thường lặp đi lặp lại nhưng thay đổi lời ca.
- Loại dài: Giai điệu thường từ bốn câu nhạc trở lên, những câu nhạc do đàn tính gẩy lên là chất kết dính các đoạn với nhau.
Tiết tấu trong nhạc then rất rõ ràng, mạch lạc, giai điệu được dựa vào thang âm 5 cung, có một số là thang âm 6 cung.
Hát then là một trong các loại hình quý báu trong kho tàng âm nhạc truyền thống của người Tày, Nùng. Bỏ đi những lề lối, sinh hoạt có nội dung mê tín dị đoan, hướng dần tới phát triển những phần lành mạnh mang nội dung ca ngợi tình yêu, ca ngợi quê hương, đất nước…
Bạn thân ơi,
Hy vọng rồi có một ngày đất nước mình đầy tiếng hát, khi không ai còn lo chuyện cơm áo vất vả như hiện nay. Và khi đi lại hoàn toàn không còn sợ bị hỏi giấy, bạn nhớ về cùng tôi đi khắp các miền để nghe tiếng ca dân mình.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình