Bạn,
Theo báo Thanh Niên, trước năm 1975, những người mua bán, sưu tầm tượng cổ ở miền Nam đều biết đến tên tuổi nghệ nhân Lẽ Bền ở làng đá Ngũ Hành Sơn. Sau 1975, ông vẫn tiếp tục nghề và được mời giảng dạy bộ môn điêu khắc tại Đà Nẵng. Mới đây, người đàn ông râu tóc bạc phơ với 60 năm đắm mình vào từng sớ đá đã tiếp phóng viên báo Thanh Niên trong căn nhà đầy ắp những tượng Chàm lớn nhỏ dưới góc Ngũ Hoành Sơn và hồi tưởng lại cuộc đời của mình qua lời kể được phóng viên ghi lại như sau.
Theo báo Thanh Niên, trước năm 1975, những người mua bán, sưu tầm tượng cổ ở miền Nam đều biết đến tên tuổi nghệ nhân Lẽ Bền ở làng đá Ngũ Hành Sơn. Sau 1975, ông vẫn tiếp tục nghề và được mời giảng dạy bộ môn điêu khắc tại Đà Nẵng. Mới đây, người đàn ông râu tóc bạc phơ với 60 năm đắm mình vào từng sớ đá đã tiếp phóng viên báo Thanh Niên trong căn nhà đầy ắp những tượng Chàm lớn nhỏ dưới góc Ngũ Hoành Sơn và hồi tưởng lại cuộc đời của mình qua lời kể được phóng viên ghi lại như sau.
"Thân sinh ra tôi (ông Lê Bền) là nghệ nhân Lê Minh cũng đã nổi tiếng với nghề này từ thời Pháp thuộc. Mười lăm tuổi tôi theo ông tôi đến Bảo Tàng Chàm ở Đà Nẵng xem tượng, ghi chép lại trên giấy và nghĩ ngợi. Ông giảng giải cho tôi về tỷ lệ từng bộ phận trên cơ thể con người và những cách điệu trong mỗi tác phẩm. Hồi đó, người Pháp đã tìm mua các phù điêu hoặc bức tượng Chàm đem về nước. Biết được nhu cầu đó, cha con tôi bắt đầu đi tìm sa thạch đem về chế tác. Có nhiều bức nếu đem ra ra so sánh với nguyên bản cũng khó phân biệt đâu là thật, đâu là giả. Chính quyền Pháp hồi đó ở Đà Nẵng buộc phải khắc hai chữ copy phía sau tượng mới được mang ra nước ngoài. Bây giờ ai mua tượng của tôi cũng phải có chữ ký phía sau, Hải quan mới chịu làm thủ tục."
Báo TN ghi nhận tiếp: tượng của ông Lê Bền, dù phục chế các tác phẩm Chàm hay sáng tác đều làm bằng tay, thô ráp nhưng bộc lộ được cái thần sắc riêng không lẫn với ai. Trước 1975, một người sưu tầm tượng Chàm nổi tiếng ở Sài Gòn là ông H.T.C đã nhiều lần ra đón ông vào bằng máy bay để giúp phục hồi lại một tượng cổ nào đó mà ông ta vừa mua được. Ông được tiếp đãi nồng hậu và làm việc biệt lập cho đến lúc xong ông C mới đưa ông ra sân bay trở về. Những tác phẩm điêu khắc Chàm đã ăn sâu vào máu ông từ nhỏ nên ông hiểu được cả cái thần lẫn về mặt giải phẫu của từng tượng, vì vậy ông C chỉ nhờ một mình ông. Xưởng tượng của ông mang tên Vững Bền thường gây thắc mắc cho những ai mới biết. Và ông thường giải thích bằng hai câu: "Vững bền, vững bền, chí vững bền. Vững tài, vững lực, vững tinh thần." Ông nói với phóng viên: "Đó là hai câu nhật tụng của ông từ rất nhiều năm nay. Nhờ tâm, chí vững vàng mà mình không bị cuốn vào cơn lốc kim tiền. Cũng nhờ nó mà đến nay tôi đã vượt qua được cơn thập tử nhứt sinh, tinh thần vẫn sáng suốt và vẫn hằng ngày ngồi trước những khối sa thạch, đọc tìm từng sớ đá, từng thế đá cho mỗi tác phẩm. Biết từng thế, từng sớ đá thì dù viên đá có nhỏ cũng có thể tạo nên một tác phẩm lớn. Trong đá cũng có nhiều thế như võ thuật vậy. Người tạc tượng cũng như con nhà võ, phải biết đâu là thế đánh, đâu là thế đỡ mới thành công được."
Bạn,
Bốn đời gắn bó với nghề. Đến nay, ba con trai của ông đã được ông truyền nghề. Sau các con giờ là các cháu nội, cháu ngoại. Ông bảo: "Tôi cũng dạy cho chúng phải có tâm chí vững bền và luôn luôn học hỏi để biết được đâu là thế đánh, thế đỡ của một viên đá, một tảng đá trước mặt mình trước khi dùng đến các dụng cụ đục đẽo. Bảy mươi lăm tuổi, ông kể tiếp, con cháu đã có thể nối nghề ông cha là điều đáng mừng. Thỉnh thoảng, có người biết tiếng tìm đến thăm và mua vài bức tượng nhỏ, lòng ông càng phấn chấn vì nghĩ vẫn còn mọi người biết đến và quý trọng. Ông nói như kết luận: "Người nghệ sĩ mà không được trọng thì buồn biết mấy."
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình