Bạn,
Theo báo Tuổi Trẻ, từ một bài viết về lễ hội chơi diều của người sắc tộc Raglai tại tỉnh Ninh Thuận, một số nhà nghiên cứu người Nhật đã phát giác ra kỹ thuật làm giấy của dân sắc tộc này. Hóa ra, người Raglai đã biết làm giấy từ lâu đời. Đến Ninh Thuận các nhà nghiên cứu lại được biết: “Ngày xưa người Raglai làm giấy và người Chăm viết chữ...” Câu chuyện về nghề làm giấy của dân sắc tộc Raglai đã được phóng viên báo TT ghi nhận như sau qua cuộc tiếp xúc với một nghệ nhân cao niên tại một làng của người Raglai ở Ninh Thuận.
Cách thị xã Phan Rang 50 km đường bộ, thôn giá của xã Phước Hà nằm dựa lưng vào núi Parapo, dãy núi mà người Raglai còn gọi là núi Nhọn. Ông Ô Rai Tiêu chỉ tay: Đây là một nhánh của dãy Trường Sơn đó, bà con người Raglai ở đây từ bao đời nay rồi. Cạnh lòng hồ Tân Giang, nhìn những xóm nhà thưa thớt, xác xơ trong cơn nắng hạn, không ai ngờ nơi đây là cái nôi phát sinh nghề làm giấy truyền thống của người Raglai.
Ông Ô Rai Tiêu ngồi xuống trong gian bếp chật hẹp bắt đầu kể về nghề giấy ”có từ đời xa xưa nào đó”. Người Raglai làm giấy xuất phát từ thú chơi thả diều. Hàng năm lễ hợi Papăn Kalang Pô Giang In (thả diều mừng ngài Pô Giang In) qui tụ rất đông con gái con trai, người già, người trẻ thả diều. Nghề làm giấy may diều cũng có tuổi giống như tuổi của người sắc tộc Raglai, không xác định được thời gian xuất hiện từ bao giờ. Để làm giấy người Ragali phải vào rừng tìm cây sanh, cây si và cây bồ đề. Dùng dao, rựa tước vỏ cây, bỏ lớp ngoài rồi cột lấy lớp vỏ lụa bên trong, đem về băm nhỏ trộn với tro cho vào lu đất buộc thật mềm. Luộc xong đem ra suối rửa sạch tro, rồi cho vỏ cây đã luộc vào cối giã thành bột. “Giả phải thật nhuyễn, mịn thì chất lượng giấy mới tốt, xong đem đổ tất cả vào lu, dùng cây tre khuấy đều, gạn lọc nhiều lần bằng vải thưa cho bột tơi ra thật mịn. Sau đó lấy bẹ chuối bè thành những chiếc khuôn hình vuông to nhỏ tùy ý. Trên mỗi chiếc khuôn phủ một tấm vải mỏng, thưa, dùng gai hoặc tre vót nhọn cắm căng tấm vải để chuẩn bị tráng bột giấy. Tiếp theo ra bờ suối, đào lõm một khoảng đất, muốn làm bao nhiêu tấm giấy thì đào bấy nhiêu chỗ lõm, sau đó dẫn nước suối vào để cho nước tĩnh, đặt tấm khuôn nổi trên mặt nước, rồi múc bột trong lu tráng đều lên trên mặt vải. Cứ nhìn cái khuông, chỗ nào thấy vải là giấy bị mỏng quá, chỗ nào không thấy vải là giấy hơi dày, phải tráng đều. Tráng xong thì tháo nước từ từ cho khuôn hạ xuống. Phải tháo từ từ, nếu không mặt giấy bị nhăn nhúm ngay. Sau đó nhấc khuôn giấy đem lên phơi trong bóng râm, đặt khuôn hơi nghiêng để giấy mau ráo nước rồi đem phơi nắng ép giữa hai tấm ván cho thẳng, khi khô hẳn là có thể dùng được.
Bạn,
Phóng viên TT kể tiếp: Ông Ô Rai Tiêu cầm trên tay một mảnh giấy còn giữ được thuở nào, chỉ cho phóng viên TT xem chỗ dày, chỗ mỏng. Ông tỏ ý tiếc không thể làm ngay một mẻ giấy vì “mùa này năm nay hạn quá, các con suối gần như khô hết nước. Với lại nếu còn trẻ, có đi xa bao nhiêu để lấy vỏ cây, chúng tôi cũng đi được, thích làm diều quá mà, bây giờ thì phải sáng sớm, mát trời mới lên núi nổi”, đôi mắt của ông già Raglai 71 tuổi hấp háp cười.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình