Bạn,
Trong hệ thống sông ngòi tại miền Trung, sông Trà Khúc là con sông dài nhất Quảng Ngãi có nhiều loài cá ngon sinh sống. Phía thượng nguồn có cá Niêng. Vùng hạ lưu có cá Thài bai, cá hanh, cá đối, đặc biệt là cá bống. Món cá bống kho tiêu từ lâu đã trở thành đặc sản của đất này. Ca dao Quảng Ngãi có những câu thật ý nhị: "Phải đâu chàng nói mà xiêu. Tại con cá bống tại niêu nước chè". Báo Quảng Ngãi viết về đặc sản này qua đoạn ký sự như sau.
Ngày trước cá bống sông Trà là món ăn dân dã. Chị em trong thời gian "ở cữ" thường ăn cơm gạo trắng với món này cho chắc ruột. Thời cơ chế thị trường, khi cào cào, châu chấu, rắn rết trở thành món nhậu được ưa chuộng thì cá bống sông Trà cũng thoát khỏi thân phận hẩm hiu để có mặt ở các quán ăn, nhà hàng, siêu thị. Món cá bống kho tiêu đựng trong các hủ nhựa đến với mọi miền mang theo chút hương vị đậm đà của sông nước miền núi Ấn, sông Trà. Cá bống kho tiêu được nhiều nơi, nhiều người ưa chuộng là niềm vui đối với những gia đình chuyên làm nghề khai thác cá bống trên sông Trà và cả những cơ sở "ăn nên làm ra" nhờ bán món đặc sản cá bống. Thế nhưng, sau niềm vui là nỗi lo nguồn cá bống mỗi ngày một cạn kiệt.
Nước sông Trà từ ngày có đập Thạch Nham rất cạn về mùa nắng, nhất là đoạn có cá bống ngon từ Tịnh Hà đến Tịnh Long (huyện Sơn Tịnh). Nguồn nước lại bị ô nhiễm do chất thải của các nhà máy và tình trạng khai thác quá mức đã làm cho cá bống sông Trà dần dần trở thành của hiếm. Cá bống cát 1 kg còn sống có khi đến hơn 80 ngàn đồng nhưng không phải dễ mua. Chính vì do nguồn cá bống cát sông Trà ngày càng ít không đủ cho thị trường tiêu thụ nên một số người có "sáng kiến" lấy cá bống Quảng Nam thay cho cá bống sông Trà Quảng Ngãi. Dân chuyên làm cá bống (chủ yếu ở huyện Sơn Tịnh) rủ nhau ra Quảng Nam thuê ghe của dân địa phương sống ven các dòng sông và hồ Phú Ninh để khai thác cá bống mang về Quảng Ngãi bán cho các cơ sở, quán ăn, nhà hàng chế biến món cá bống kho tiêu. Người dân Quảng Nam vốn không quen khai thác cá bống nên họ cũng chẳng cạnh tranh làm gì. Thế là một số nơi như quán ăn ở thành phố Quảng Ngãi bán món cá bống kho tiêu có bao bì, nhãn hiệu là cá bống sông Trà nhưng thực chất là cá bống Quảng Ngãi trộn lẫn với cá bống Quảng Nam hoặc chỉ toàn là cá bống Quảng Nam.
Bạn,
Cũng theo báo Quảng Ngãi, cá bống khai thác ở các sông, hồ Quảng Nam đem về Quảng Ngãi bán giá rất bèo. Các quán cơm, cơ sở chế biến đem kho tiêu trộn lẫn với cá bống sông Trà hoặc kho riêng rồi vào bao bì có sẵn bán cho người tiêu dùng. Báo Quảng Ngãi viết: "Người khai thác kiếm được chút ít, người bán thì lãi to chỉ tội cho người tiêu dùng, nhất là người Quảng Ngãi xa quê muốn thưởng thức một chút hương vị quê nhà và thương cho con cá bống sông Trà vì ai nên nỗi..."
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình