Tôn Thúc Ngao ở nước Sở nổi tiếng thanh liêm, nên bá tánh nơi nơi thảy đều thương mến. Ngày nọ, Thúc Ngao trở về sau giờ chầu, bất chợt Sở vương cho tả hữu gọi vào hậu cung, mà nói rằng:
- Muốn nấu ăn ngon thì phải có bí quyết. Muốn chinh phục thì phải có bài bản. Muốn được vợ cho mau thì phải hết mình với nhạc gia. Muốn vợ mọn em nuôi thì phải biết tìm đường giấu núp. Có phải vậy hông"
Ngao ngơ ngác đáp:
- Dạ phải!
Sở vương lại nói:
- Ngươi từ lúc làm quan nhỏ, đến trở thành quan lớn, mà bá tánh nơi nơi đều hết lòng ngưỡng mộ, là nghĩa làm sao"
Ngao vội vã đáp:
- Bí quyết của hạ thần chỉ nằm trong mấy chữ: Đụng rượu thì uống. Thấy việc thì làm, gặp yếu thì bênh, còn đụng mạnh thì tùy đó mà… nên hòa hay chiến…
Sở vương nghe Thúc Ngao trả lời không như sự suy nghĩ của mình, bèn tò mò hỏi:
- Ngươi có thể đôi lời cho rõ nét được chăng"
Thúc ngao dzọt miệng đáp:
- Phi rượu bia thì không thành cái gì hết cả, nên hạ thần phải tập. Mới đầu thì uống một ly, sau một chai, sau nữa thì… đô lên quá trời quá đất. Thế là lúc cần giao hảo với tha nhân, thần đem chút men làm đầu câu chuyện, nên mọi trục trặc khó khăn đều tan hàng bay láng. Lúc ở công đường làm việc, thần đem hết sức ra mà giải quyết, để trước là không ứ đọng hồ sơ, sau nắm được chỗ chơi nhiều hay chơi ít. Còn đối với người nghèo thì bênh vực, góa phụ lẹ chở che, nên bá tánh bớt phẫn nộ ai tai là vì duyên cớ đó.
Sở vương gật gật mấy cái rồi nhỏ giọng nói:
- Quan thì nhiều, người thì đông, nhưng để tìm được một người hiểu lẽ làm quan như ngươi thì thiệt khó như là… trúng đề vậy. Nay ta muốn đặt ngươi lên làm Tể tướng. Chẳng hay ngươi nghĩ sao"
Thúc Ngao không ngờ đường công danh lại thăng tiến như vầy, nên run run đáp:
- Hạ thần thân phận thấp hèn. May nhờ hưởng được chút hồng phúc của bệ hạ, khiến cho nội ngoại hai bên, thảy đều khoan khoái. Nay bệ hạ lại cất nhắc hạ thần lên chức Tể tướng, thì có khác chi giúp cho hạ thần rẽ mây trông thấy mặt trời - thì ân đức ấy - xin kết cỏ ngậm vành. Tròn kiếp mang ơn. Nguyện đời tử đời tôn sẽ…ngày đêm nhang khói.
Sở vương nghe Thúc Ngao trải chân tình là vậy, bèn sướng tận tâm can. Cười tươi nói:
- Nếu là Tể tướng, thì ngươi đối xử với ta ra sao"
Thúc Ngao cẩn trọng đáp:
- Làm tôi thấy vua sai mà không can gián là bất trung. Can vua mà vua vẫn không nghe thì chẳng những không can mà còn phải hết sức giúp vua hoàn thành tâm nguyện. Quyết không dời đổi ý.
Sở vương lại hỏi:
- Nếu hoàng hậu muốn ngươi dò xét tình ý của ta, thì ngươi sẽ làm sao"
Thúc Ngao xanh mặt đáp:
- Vua là Thiên tử, mà còn nể vợ trăm phần. Hà huống hạ thần. Lẽ nào không sợ mà coi được hay sao"
Rồi Thúc Ngao lên làm Tể tướng, khiến bá tánh được vui, mà các nước lân bang cũng mừng vui theo nữa. Một hôm, Ngao đang tìm ý thơ bên hòn non bộ. Chợt có một lão ông mặc áo vải xin vào yết kiến. Ngao sửng sốt nói:
- Đã hết giờ làm việc, mà ông vẫn kiếm ta, là cớ làm sao"
Lão ông đáp:
- Ta ở Vườn trầu. Bá tánh ở đó kháo chuyện với nhau rằng: Ông làm quan nhỏ thì được, nhưng làm quan lớn thì chắc… chết mẹ dân, nên ủy thác ta đến đây hỏi cho ra nguồn ra lẽ…
Ngao dù là Tể tướng, cũng hiểu được nước có thể chở thuyền, nhưng cũng có thể làm đắm thuyền, nên một hai ôm lấy lòng nhẫn nại. Chậm rãi đáp:
- Vua chúng ta không biết tôi là người bất tài, lại quá tin mà cho tôi làm Tể tướng để phiền lụy cho dân, khiến lão trượng phải nhiều phen vất vã. Nay lão trượng đã quá bộ đến đây. Xin hãy giúp tôi biết: Sống làm sao cho đúng"
Lão ông từ tốn đáp:
- Thân đã sang mà khinh người thì dân không chuộng. Chức đã cao mà chuyên quyền thì vua sinh căm ghét. Lộc đã hậu mà không biết đủ thì ắt gặp nhiều tai họa. Thiếp mà nhiều thì vợ sẽ cau mặt không vui, mà một khi vợ cau mặt không vui thì coi như đã tiêu tùng đó vậy.
Thúc Ngao nghe tới đâu lạnh người theo tới đó, liền chắp đôi bàn tay lại. Vừa vái vừa nói:
- Có thể nào tán vài lời cho thông suốt được chăng"
Lão ông gật gù đáp:
- Chức cao, ý càng phải khiêm cung. Quan to, tâm càng phải tế nhị. Lộc hậu, chớ lấy bậy làm càn. Giữ được ba điều ấy thì chẳng những trị được dân, mà thiên tử trên cao cũng ngồi im không… táng!
Thúc Ngao lại hỏi:
- Nếu giữ được ba điều đó mà vợ hổng vui, thì phải làm sao"
Lão ông mạnh miệng đáp:
- Giàu sang mà cô đơn, sao bằng giàu có mà hiền thê bên cạnh. Nên chọn vợ là hơn.
Thúc Ngao nghe lão ông trả lời như vậy, bèn hết sức ngạc nhiên. Sửng sốt nói:
- Giàu sang và giàu có khác nhau làm sao"
Lão ông chậm rãi đáp:
- Giàu sang là vừa giàu vừa có quyền. Giàu có là chỉ có tiền mà thiếu… mẹ cái sang, nên phải tùy theo ý vợ mà thi hành cho đúng.
Thúc Ngao cảm thấy nôn nao trong hồn, liền cúi đầu lạy ta - bởi từ ngày nếm được vị công danh - phải nói là chưa bao giờ nghe được lời chân tình đến như thế. Chừng khi bình tâm trở lại, toan mở miệng cám ơn, thì lão ông đã biến đi hồi nào chẳng biết.
Rồi thơ thẩn dạo chơi ở hòn non bộ, mà nghĩ suy đến chuyện làm quan, đến những nhắc nhớ chưa bao giờ có được, chợt vợ là Hàn thị lúc thúc chạy ra, buồn tủi nói:
- Nghêu sò ốc hến đã bày cả ra bàn, mà chàng chửa chịu vô. Thiệt uổng cho thiếp phải ngồi… canh, vớt, xúc!
Ngao bình tĩnh đáp:
- Nhậu là chuyện nhỏ. Việc nước mới là chuyện lớn. Ta bỏ nhỏ lấy lớn, là hợp với… tự nhiên. Nàng không chia sẻ, lại mở giọng khen chê. Sao lại có thể đối xử với chồng yêu như thế"
Hàn thị trố mắt nói:
- Chàng ra sân tìm ý thơ, lại lộn ra… ý nước, là nghĩa làm sao"
Ngao liền đem chuyện gặp lão ông ra mà kể, không sót một mảy may. Lúc kể xong, mới hùng tâm nói:
- Nhân dáng bình thường, trang phục bình dị, mà yêu nước thương dân. Đem so với ta đã hơn nhiều lắm lắm.
Hàn thị xua tay đáp:
- Chàng ca tụng người ngoài, đến nỗi biến mình thành người con bất hiếu. Với tổ tiên thì có lỗi, với con cháu thì để lại gương sai, còn với vợ thì thiệt không biết phải tính làm sao đây nữa!
Ngao nhìn vẻ mặt bất mãn của vợ hiện tràn trên nét mặt, bèn rúng động tâm can. Lo lắng nói:
- Sửa đổi con người, phải sửa đổi từ cái nhỏ trước. Ta chưa thấy cái nhỏ đó, thì làm sao mà sửa"
Hàn thị liếc chồng một cái rõ… xa, rồi bực bội đáp:
- Thân làm đến chức Tể tướng mà nhẹ dạ như chàng. Lỡ một mai gặp kẻ đáng thương. E người ta rinh mất!
Ngao hoảng hốt nói:
- Ta ra ngoài là quan. Về nhà là dân. Nếu dân không biết thì… phụ mẫu chi dân phải mần ngay cho hiểu. Sao lại trách ta"
Rồi xuội tay xuống ra chiều hối lỗi. Lúc ấy, Hàn thị mới cao giọng nói rằng:
- Nếu chàng không sáng suốt phân biệt, để lòng nghe theo lời xúi dại của người ta, thì thiếp không phải… nửa hồn thương đau, mà cả hồn cũng tang thương nhiều thêm nữa!
Rồi khóe mắt long lanh, khiến Ngao bối rối đến cùng cực, liền khổ sở nói:
- Dù có mất nước để nàng được vui, ta cũng sẽ làm, bởi cái mất đó cũng mang nhiều ý nghĩa….
Hàn thị giọt ngắn giọt dài. Nức nở nói:
- Thiếp và bá tánh. Ai nặng hơn"
Ngao lẹ miệng đáp:
- Bá tánh là của chung. Nàng là của riêng, mà cái gì gọi là riêng thì còn phải tính toán hơn thua mần chi nữa!
Hàn thị kéo vạt áo lau nước mắt, rồi ngập ngừng hỏi tiếp:
- Thiếp với… lão hồi nãy. Ai nặng hơn ai"
Ngao vội vã đáp:
- Nàng là gan ruột. Lão là người dưng. Nếu đem so thì sao bằng gan ruột"
Lúc ấy, Hàn thị mới thở ra một cái mà nói rằng:
- Thầy bói phán: "Số kiếp của thiếp chỉ có nước mắt cho con, chớ không bao giờ nhỏ được một giọt cho chồng!". Nay thiếp nhỏ cho chồng, thì đủ biết nhân định thắng thiên. Ào ra… xoay số!
Đoạn, kéo Ngao đến hậu liêu, mà nói rằng:
- Chức cao mà khiêm cung, thì làm sao vẻ vang dòng họ" Quan cao mà tế nhị, thì cấp dưới biết đàng ở đâu mà…. đưa cho đúng" Lộc hậu mà không làm càn, thì đến lúc quyền lợi bay đi, mần răng sinh sống"
Rồi chắc nịch nói rằng:
- Giàu người ta ghét. Nghèo người ta khinh. Xét tới xét lui đường mô cũng chết. Vậy sao không chết trong nhung lụa ngập tràn, vẫn hơn nhắm mắt trong im lìm nuối tiếc. Chẳng uổng lắm ư"
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình