Hai cựu tù binh của CS Hà nội. Hai chánh khách của hai đảng, Cộng hoà và Dân chủ. Hai đại diện dân cử, một đương kiêm Thương Nghị Sĩ, một nguyên Dân biểu. Cùng một thiện chí muốn để sau lưng dĩ vãng hận thù, hướng về tương lai, hợp tác hàn gắn chiến tranh. Giờ chót trước khi rời Hà nội, cả hai đều bất mãn chế độ CS. TNS Mac Cain gọi CS là bọn gian ác. ĐS Peterson tố cáo Công an Gia Lai hung hăng.
Kế tiếp, để bầu không khí Quốc Hội Mỹ không bị "bụi hồng" dẩn đục, gây khó khăn cho việc phê chuẩn Thương Ước, ĐS còn nói tự do tôn giáo không phải là nguyên nhân chính của biến động và cũng không phải là mối quan tâm của nhiều người. Việc Nhà Nước cho thành lập Giáo Hội Tin lành là một điều tốt cho tình hình ở Cao nguyên.
Đài BBC, trong hai buổi phát thanh liền, ngày 11 và 12 tháng 7 này, xoáy sâu vào lời tuyên bố của ĐS Peterson sau khi ĐS viếng tỉnh Gia lai về. "Chúng tôi thấy các quan chức ở đó ( Gia Lai ) không sẵn sàng cho chúng tôi gặp các giới chánh quyền và cả thường dân…Họ cũng không cho phép chúng tôi được tự do nói chuyện với bất cứ ai khác. Trên thực tế họ HUNG HĂNG tìm cách kiểm soát thì giờ và mọi hành động của chúng tôi". Gia lai là một trong những tỉnh Đồng bào Thương nổi dậy mạnh nhứt trong biến cố Cao nguyên VN trước đây.
Cách đối xử của CS đối với ĐS Peterson thật là tệ bạc tình nghĩa và thiếu văn minh ngoại giao. Chuyến đi Cao nguyên của ĐS không phải là chuyến đi bất thần. Ong đã yều cầu lâu rồi. CS trì hưỡn nhiều lần để dàn cảnh đến nỗi một viên chức Bộ Ngoại giao Mỹ cảnh báo CS Hà nội. Không để ĐS Mỹ đi thăm Cao nguyên sẽ phương hại đến việc Quốc hội phê chuẩn Thương Ước. Lúc đó, CS Hà nội mới chấp thuận. Trong chuyến viếng thăm, CS dùng công an, mật vụ "hung hăng" bao vây, người ân của CS Hà nội và người thay mặt nước Mỹ, bất chấp thế lực siêu cường của Mỹ và các tập tục và văn minh ngoại giao quốc tế.
Dù "phương diện quốc gia" bị mất mặt, dù thiện chí và danh dự cá nhân bị xem thường, ĐS Pterson cũng không từ bỏ mục tiêu chánh trị của mình: trở thành Đại sứ Mỹ đầu tiên đóng lại trang sử Chiến tranh Việt Nam và tác giả bản Thương Ước với Hà nội. Oâng thẳng thắng phê bình thái độ hung hăng của Công An tỉnh Gia Lai và chính sách sai lầm của tỉnh. Nhưng Oâng vẫn công khai nói sẽ yêu cầu Trung ương (hẵn là Đảng và Nhà Nước CS ở Hà nội) giúp địa phương tìm một giải pháp đúng đắn lâu dài. Đó không phải cách nói ngoại giao, mờ mờ ảo ảo, của những người thuộc Bộ Ngoai giao mà dân Mỹ thường gọi là Foggy Bottom. Đó là cách biện minh CS Hà nội thường dùng. Đảng CS không bao giờ làm sai, chỉ có cá nhân và địa phương sai mà thôi, kể cả việc giết hàng chục ngàn Đảng viên trong thời Cải cách Ruộng đất khiến Bộ Đội sắp nổi loạn và Ô. Hồ chí Minh phải khóc lóc xin lỗi và đổ tội cho các cán bộ chiến dịch.
Kế tiếp, để bầu không khí Quốc Hội Mỹ không bị "bụi hồng" dẩn đục, gây khó khăn cho việc phê chuẩn Thương Ước, ĐS còn nói tự do tôn giáo không phải là nguyên nhân chính của biến động và cũng không phải là mối quan tâm của nhiều người. Việc Nhà Nước cho thành lập Giáo Hội Tin lành là một điều tốt cho tình hình ở Cao nguyên.
Người Việt muốn hy vọng rằng ĐS Peterson suy nghĩ độc lập và vô tư nhưng vẫn tôn trọng cái khác nhau về nhận định. Nếu ĐS đi Cao nguyên sớm hơn, đi Vùng Đồng Bằng Sông Cửu long, thăm Huế thường, chắc ĐS sẽ thấy ở đâu Công An cũng hung hăng như Công An Gia Lai. ĐS là người được đặc miển ngoại giao, họ còn hung hăng như vậy, huống hồ đối với thường dân. Còn đối với người đòi hỏi tự do tôn giáo, nhân quyền và bài trừ sâu dân mọt nước CS, thì họ còn "trấn áp" đến mức nào. Chế độ CS hà nội là chế độ cảnh sát trị từ lâu lắm rồi.
Nếu Giáo hội Tin lành do CS dàn dựng là điều tốt cho tình hình Cao nguyên, thì hà cớ Tin Lành Tại Gia phải lãnh đạo Người Thượng nổi dậy. Giáo hội Tin Lành do CS dàn dựng câm như hến trước cảnh Cao nguyên, Đồng bào Thương bị cướp đất, cấm tu theo Tin lành tại gia. Chả lẽ chánh quyền, Nhân dân và Tin lành ở Mỹ sai lầm khi can thiệp mạnh trong vụ nổi dậy ở Cao nguyên. Hay là vì cuộc nổi dậy của Người Thượng Tin lành và đồng đội xưa kia của Mỹ quá nhậy cảm với Quốc hội, có thể gây trở ngại cho việc phê chuẩn Thương Ước, gây trở ngại cho việc ra mắt tác phẩm, mà ĐS là tác giả chánh; nên ĐS tránh né yếu tố tôn giáo và dân tộc trong biến cố Cao Nguyên. Trái lại tính hung hăng của Công An Gia Lai lại được đặc biệt nhấn mạnh. Nhưng lại gián tiếp biện giải rằng đó không phải là lỗi của chế độ cảnh sát trị của CS Hà nội mà lỗi của địa phương. Ai cũng biết CS Hà nội là một Đảng độc tài toàn diện chẳng những lãnh đạo mà còn chỉ huy trực tiếp mọi lãnh vực đời sống ở VN. Tuyên bố sẽ yêu cầu Trung ương tức CS Hà nội giúp tìm biện pháp tức là xem CS Hà nội là đúng, chỉ có đia phương trật thôi.
Sớm muộn gì Thương Ước cũng được phê chuẩn.và ĐS cũng ra đi. Nhân dân Mỹ vốn mộ đạo, yêu tự do và dân chủ, sẽ không dễ để cho CS Hà nội sử dụng Thương Ước làm công cụ đàn áp tôn giáo và kềm kẹp nhân dân. Thương Ước sẽ được sữ dụng theo hướng tích cực.Nó sẽ tạo an ninh lộ trình để ý niệm tự do, dân chủ tràn ngập lãnh thổ và tâm hồn người Việt, trong lẫn ngoài Đảng, mạnh hơn. Đô la của nó sẽ âm thầm vào lũng đoạn hàng ngũ Đảng và Nhà Nước độc tài, nhiều hơn. Tất cả sẽ "diễn biến hoà bình", tạo thế lâm nguy làm sụp đổ CS Hà nội như Liên sô và Đông Aâu trước đây vậy.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình