Việt Nam đã có một xã hội dân sự như thế nào? Có phải tất cả các hội đoàn nằm dưới chiếc dù Mặt Trận Tổ Quốc đều là một thành phần của xã hội dân sự, hay thực sự chỉ là cánh tay nối dài đầy quyền lực của Đảng cầm quyền? Nếu như thế, có hội đoàn nào thực sự đại diện cho những người dân bình thường, những người đứng bên lề quyền lực, thậm chí những người dân oan bị tước đoạt quyền sống hay không?
Có lẽ là chưa có. Bởi vì chính phủ CSVN không chấp nhận bất kỳ một tổ chức nào nằm ngoaì quyền kiểm soát của chính phủ. Bởi vì, chỉ cần tụ tập quá 5 người là có thể bị kết tội. Đó cũng là lý do tại sao, những tổ chức dân sự có vẻ như không bị nhà nước kiểm soát -- như Tu Viện Bát Nhã ở Lâm Đồng của Thiền Sư Nhất Hạnh, hay như giáo phái Hội Đồng Công Luật Công Án Bia Sơn ở Phú Yên của Giáo Trưởng Phan Văn Thu -- liền bị vùi dập, nhân đạọ thì cho côn đồ đập phá, còn muốn trừng trị làm gương là đẩy vào nhà tù.
Như vậy, có tổ chức dân sự nào thực sự đại diện cho nông dân và công nhân, hai thành phần được Đảng CSVN xem là giai cấp nòng cốt của chế độ hay không? Thực tế, có hội đoàn, nhưng đều là phục vụ quyền lợi nhà nước, chứ không thực sự đại diện quyền lợi nông dân và công nhân.
Một bài viết của Giáo Sư Tương Lai tựa đề “Đất, khát vọng và nghịch lý” trên mạng Bauxite VN có đoạn kết cho thấy thực sự Hội Nông dân lẽ ra là một hình thaí xã hội dân sự để bênh vực nông dân, nhưng thực tế chỉ là cánh tay nối dài của Đảng CSVN và rất là xa lạ với quyền lợi nông dân, trích:
“...Quá trình tiếp thu và sửa đổi Hiến Pháp, cùng với chuyện “đại sự” đó là lấy ý kiến về Luật đất đai mà người cần được hỏi và được tỏ bày một cách công khai, minh bạch là người nông dân, chủ thể của ruộng đất, mảnh đất đã thấm đẫm mồ hôi và cả máu của cha anh họ. Và quá trình hỏi ý kiến, lắng nghe ý chí và nguyện vọng của người nông dân đồng thời cũng là quá trình nâng cao ý thức của người nông dân về quyền của họ, “quyền không ai được xâm phạm” mà Tuyên ngôn Độc lập ngày 2.9 khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã dõng dạc tuyên bố với thế giới. Đấy cũng là quá trình mà đại văn hào Pháp chỉ ra “Hãy làm cho tư tưởng dậy lên như gió lốc”.
Hội Nông dân, một hình thái của Xã hội Dân sự, sinh ra là để làm chuyện này. Nếu chưa làm thì đây là lúc nên làm. Làm để giải tỏa nghịch lý và đáp ứng khát vọng của người nông dân.” (hết trích)
Với nông dân là như thế. Vậy, với công nhân ra sao?
Một bản tin hôm 2-5-2013 trên báo Công Lý, tưạ đề “Để hạn chế đình công trái luật” đã cho thấy một thực tế là Công Đoàn, trên nguyên tắc là một phần của xã hội dân sự để bênh vực công nhân nhưng thực tế lại đứng về phía bênh vực quyền lợi chủ, do vậy tất cả những cuộc đình công từ 8 năm nay đều trái luật, nghĩa là chính phủ quy chụp cho công nhân hễ đình công là trái luật vì Công đoàn chưa từng bật đèn xanh để ngưng việc.
Bản tin trên báo Công Lý viết:
“Từ năm 1995 đến nay có tới hơn 5.000 cuộc đình công và hầu như đều trái luật. Điều đó cho thấy quy định về quyền đình công của người lao động còn xa rời thực tế.
Đình công vì lương thấp
Theo bà Trương Thị Mai, Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội: Tiền lương là vấn đề có tính chất quyết định trong các quy định về tiêu chuẩn lao động, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người lao động, là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình hình tranh chấp lao động, đình công đang diễn ra phức tạp hiện nay.
Theo ý kiến của Tổng LĐLĐ Việt Nam, mức lương mà người lao động nhận hiện nay chỉ đáp ứng 60%-70% nhu cầu sống tối thiểu.
Ông Phan Trung Lý, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật cho biết: Theo quy định, đình công phải do ban chấp hành Công đoàn cơ sở lãnh đạo. Song thời gian qua, Công đoàn chưa tổ chức và lãnh đạo một cuộc đình công nào. Vậy pháp luật quy định đã phù hợp với thực tiễn hay chưa? Ông Phan Trung Lý phân tích: Tại sao hơn 5.000 cuộc đình công không cuộc nào đúng pháp luật? Đó là do pháp luật không phù hợp buộc người ta phải vi phạm...
Theo Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, từ năm 1995 đến nay, cả nước đã xảy ra hơn 5.000 cuộc đình công. Trong đó, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài như Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản... chiếm 75,4% với 3.122 cuộc. Tỷ lệ này đang có xu hướng tăng dần qua các năm. Năm 2011, số vụ đình công đạt mức kỷ lục với 978 vụ so với năm 2010 là 422 vụ, năm 2009 là 218 vụ, năm 2008 là 720 vụ...
Cho đến nay, hiếm có cuộc đình công nào theo đúng trình tự quy định của pháp luật, mặc dù 70% trong số đó xảy ra ở các doanh nghiệp có tổ chức Công đoàn...” (hết trích)
Khi Công đoàn không đạị diện cho quyền lợi công nhân, nghĩa là đã tự biến thành cánh tay để kềm kẹp người lao động?
Bởi vậy, xã hội dân sự là cái gì rất hiếm tại VN. Thực tế, tại cả các “thiên đường xã hội chủ nghĩa” khác nữa, như ở Trung Quốc, Bắc Hàn, Cuba.
Bản tin BBC hôm 2-5-2013, trong bản tin “Tòa án đạo đức với nhà nước TQ” đã trích lời nghệ sĩ Ngải Vị Vị trong bài nghệ sĩ này gửi đăng trên báo The Guardian của Anh trong đó ông đặt vấn đề tòa án đạo đức đối với nhà cầm quyền Trung Quốc... Ngải Vị Vị tin rằng khi xã hội dân sự hình thành, quyền tự do dân chủ sẽ tới, trích:
“Cuộc chiến này không phải vì cá nhân tôi. Nó là cuộc đấu tranh chỉ vì những nguyên tắc đơn giản: tự do biểu đạt và quyền con người – những quyền cơ bản, như chia sẻ ý kiến của chúng ta, điều làm chúng ta là con người mà không phải nô lệ.
Mỗi ngày, chúng ta vẫn đưa nhà nước ra xét xử – phiên xử đạo đức, được dẫn dắt bởi logic và lý lẽ. Không gì có thể tốt hơn thế. Tôi đang chuẩn bị cho sự nảy nở của một xã hội dân sự để có thể mường tượng tới sự thay đổi. Và cuối cùng, thay đổi sẽ tới.” (hết trích)
Trong khi đó, đài RFA qua bài tường thuật của thông tín viên Ý Lan, trong đó nói về bản Tuyên bố từ các tổ chức ngoàì chính phủ (NGO) trong đó kêu gọi “Các nước dân chủ nên ủng hộ các Xã hội dân sự.”
Bản tin RFA viết:
“Hội nghị Cấp Bộ trưởng lần thứ VII của Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ tại Ulaanbaatar bế mạc hôm 29.4 với những tuyên bố đúc kết các khóa hội thảo của Ban Thường vụ Quốc tế các tổ chức Phi chính phủ, Diễn đàn Thanh niên, Diễn đàn Phụ nữ và Diễn đàn các Quốc hội...
Bản Tuyên bố 19 điểm của Ban Thường vụ Quốc tế các tổ chức Phi chính phủ thuộc Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ, khuyên thỉnh các chính phủ, ngoài những vấn đề quốc tế bảo vệ xã hội dân sự toàn cầu, còn lưu tâm đến các sự trạng khu vực, trong đó có Việt Nam:
- Yêu cầu tất cả các chính phủ trong Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ công khai tố cáo những áp lực đè nặng trên các Xã hội dân sự đặc biệt tại Nga, Axerbaijan, Ethiopa, Iran, Việt Nam, Venezuela, Trung quốc, Barhain, Zimbabwe và Ai Cập, nơi các tổ chức Phi chính phủ bị chính quyền sách nhiễu và kết tội “đặc tình của nước ngoài”, “phá hoại an ninh quốc gia”. Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ phải tố cáo những ai chụp mũ và trấn áp các tổ chức Phi chính phủ hoạt động chính đáng cho nhân quyền và dân chủ, khi lấy cớ kết án những tổ chức này nhận được sự tài trợ của các đối tác quốc tế.
- Kêu gọi tất cả các chính phủ bảo trợ toàn triệt cho sự điều hành và an ninh của các xã hội dân sư độc lập, bởi vì xã hội dân sự không thể thiếu vắng trong chức năng dân chủ và cho việc quản lý quốc gia hoàn hảo.
- Kêu gọi Hội đồng điều hành Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ và các chính phủ trong Cộng đồng tỏ tình liên đới và dự phòng việc bảo vệ các nhà hoạt động xã hội dân sự bị đàn áp, cũng như xác nhận Quyết nghị ngày 21.3.2013 của Hội đồng Nhân quyền LHQ bảo vệ những người đấu tranh bảo vệ nhân quyền, qua đó kêu gọi sửa đổi các bộ luật quốc gia chỉ nhắm đàn áp các nhà đấu tranh bảo vệ nhân quyền, cũng như các điều luật hạn chế các tổ chức Phi chính phủ nhận sự tài trợ quốc tế.
- Khuyến khích công tác trọng yếu của Tổ hành động của Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ, đặc biệt trên vấn đề Giáo dục dân chủ, bình đẳng giới tính, khai thông và bảo vệ Xã hội dân sự, đồng thời kêu gọi sự thành lập các Tổ hành động mới cho vấn đề Tự do tôn giáo và tín ngưỡng, Học viện tự do, Bầu cử, và Tự do truyền thông, kể cả truyền thông theo lệ thường hay trực tuyến.” (hết trích)
Như thế, nỗ lực của các hội đoàn phi chính phủ đi tìm nhân quyền và dân chủ được tập trung vào hướng đi quan trọng là hình thành một xã hội dân sự.
Có thể hình thành được hay không tại Việt Nam? Nhìn lại, như thế, Kiến nghị 72 và Lời Tuyên Bố Công Dân Tự Do là những bước đầu cực kỳ quan trọng.
Người ta dễ dàng hiểu được tại sao công an hù dọa, tách ra từng người ký tên trên các bản văn này để áp lực mọi cách. Con đường tới nhân quyền và dân chủ có thể là còn xa, có thể là còn mất nhiều năm nữa (nếu không có phép lạ xảy ra), nhưng không có những bước đi đầu tiên thì sẽ không bao giờ hình thành được.
Và người ta cũng dễ hiểu được, tại sao Đảng CSVN lại đẩy nhiều người, kể cả một số trí thức bằng cấp đầy mình, ra múa may để gây nhiễu loạn âm thanh -- để làm loãng đi lời kêu gọi của Kiến nghị 72 và Lời Tuyên Bố Công Dân Tự Do.
Có lẽ là chưa có. Bởi vì chính phủ CSVN không chấp nhận bất kỳ một tổ chức nào nằm ngoaì quyền kiểm soát của chính phủ. Bởi vì, chỉ cần tụ tập quá 5 người là có thể bị kết tội. Đó cũng là lý do tại sao, những tổ chức dân sự có vẻ như không bị nhà nước kiểm soát -- như Tu Viện Bát Nhã ở Lâm Đồng của Thiền Sư Nhất Hạnh, hay như giáo phái Hội Đồng Công Luật Công Án Bia Sơn ở Phú Yên của Giáo Trưởng Phan Văn Thu -- liền bị vùi dập, nhân đạọ thì cho côn đồ đập phá, còn muốn trừng trị làm gương là đẩy vào nhà tù.
Như vậy, có tổ chức dân sự nào thực sự đại diện cho nông dân và công nhân, hai thành phần được Đảng CSVN xem là giai cấp nòng cốt của chế độ hay không? Thực tế, có hội đoàn, nhưng đều là phục vụ quyền lợi nhà nước, chứ không thực sự đại diện quyền lợi nông dân và công nhân.
Một bài viết của Giáo Sư Tương Lai tựa đề “Đất, khát vọng và nghịch lý” trên mạng Bauxite VN có đoạn kết cho thấy thực sự Hội Nông dân lẽ ra là một hình thaí xã hội dân sự để bênh vực nông dân, nhưng thực tế chỉ là cánh tay nối dài của Đảng CSVN và rất là xa lạ với quyền lợi nông dân, trích:
“...Quá trình tiếp thu và sửa đổi Hiến Pháp, cùng với chuyện “đại sự” đó là lấy ý kiến về Luật đất đai mà người cần được hỏi và được tỏ bày một cách công khai, minh bạch là người nông dân, chủ thể của ruộng đất, mảnh đất đã thấm đẫm mồ hôi và cả máu của cha anh họ. Và quá trình hỏi ý kiến, lắng nghe ý chí và nguyện vọng của người nông dân đồng thời cũng là quá trình nâng cao ý thức của người nông dân về quyền của họ, “quyền không ai được xâm phạm” mà Tuyên ngôn Độc lập ngày 2.9 khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã dõng dạc tuyên bố với thế giới. Đấy cũng là quá trình mà đại văn hào Pháp chỉ ra “Hãy làm cho tư tưởng dậy lên như gió lốc”.
Hội Nông dân, một hình thái của Xã hội Dân sự, sinh ra là để làm chuyện này. Nếu chưa làm thì đây là lúc nên làm. Làm để giải tỏa nghịch lý và đáp ứng khát vọng của người nông dân.” (hết trích)
Với nông dân là như thế. Vậy, với công nhân ra sao?
Một bản tin hôm 2-5-2013 trên báo Công Lý, tưạ đề “Để hạn chế đình công trái luật” đã cho thấy một thực tế là Công Đoàn, trên nguyên tắc là một phần của xã hội dân sự để bênh vực công nhân nhưng thực tế lại đứng về phía bênh vực quyền lợi chủ, do vậy tất cả những cuộc đình công từ 8 năm nay đều trái luật, nghĩa là chính phủ quy chụp cho công nhân hễ đình công là trái luật vì Công đoàn chưa từng bật đèn xanh để ngưng việc.
Bản tin trên báo Công Lý viết:
“Từ năm 1995 đến nay có tới hơn 5.000 cuộc đình công và hầu như đều trái luật. Điều đó cho thấy quy định về quyền đình công của người lao động còn xa rời thực tế.
Đình công vì lương thấp
Theo bà Trương Thị Mai, Chủ nhiệm Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội: Tiền lương là vấn đề có tính chất quyết định trong các quy định về tiêu chuẩn lao động, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người lao động, là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tình hình tranh chấp lao động, đình công đang diễn ra phức tạp hiện nay.
Theo ý kiến của Tổng LĐLĐ Việt Nam, mức lương mà người lao động nhận hiện nay chỉ đáp ứng 60%-70% nhu cầu sống tối thiểu.
Ông Phan Trung Lý, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật cho biết: Theo quy định, đình công phải do ban chấp hành Công đoàn cơ sở lãnh đạo. Song thời gian qua, Công đoàn chưa tổ chức và lãnh đạo một cuộc đình công nào. Vậy pháp luật quy định đã phù hợp với thực tiễn hay chưa? Ông Phan Trung Lý phân tích: Tại sao hơn 5.000 cuộc đình công không cuộc nào đúng pháp luật? Đó là do pháp luật không phù hợp buộc người ta phải vi phạm...
Theo Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, từ năm 1995 đến nay, cả nước đã xảy ra hơn 5.000 cuộc đình công. Trong đó, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài như Đài Loan, Hàn Quốc, Nhật Bản... chiếm 75,4% với 3.122 cuộc. Tỷ lệ này đang có xu hướng tăng dần qua các năm. Năm 2011, số vụ đình công đạt mức kỷ lục với 978 vụ so với năm 2010 là 422 vụ, năm 2009 là 218 vụ, năm 2008 là 720 vụ...
Cho đến nay, hiếm có cuộc đình công nào theo đúng trình tự quy định của pháp luật, mặc dù 70% trong số đó xảy ra ở các doanh nghiệp có tổ chức Công đoàn...” (hết trích)
Khi Công đoàn không đạị diện cho quyền lợi công nhân, nghĩa là đã tự biến thành cánh tay để kềm kẹp người lao động?
Bởi vậy, xã hội dân sự là cái gì rất hiếm tại VN. Thực tế, tại cả các “thiên đường xã hội chủ nghĩa” khác nữa, như ở Trung Quốc, Bắc Hàn, Cuba.
Bản tin BBC hôm 2-5-2013, trong bản tin “Tòa án đạo đức với nhà nước TQ” đã trích lời nghệ sĩ Ngải Vị Vị trong bài nghệ sĩ này gửi đăng trên báo The Guardian của Anh trong đó ông đặt vấn đề tòa án đạo đức đối với nhà cầm quyền Trung Quốc... Ngải Vị Vị tin rằng khi xã hội dân sự hình thành, quyền tự do dân chủ sẽ tới, trích:
“Cuộc chiến này không phải vì cá nhân tôi. Nó là cuộc đấu tranh chỉ vì những nguyên tắc đơn giản: tự do biểu đạt và quyền con người – những quyền cơ bản, như chia sẻ ý kiến của chúng ta, điều làm chúng ta là con người mà không phải nô lệ.
Mỗi ngày, chúng ta vẫn đưa nhà nước ra xét xử – phiên xử đạo đức, được dẫn dắt bởi logic và lý lẽ. Không gì có thể tốt hơn thế. Tôi đang chuẩn bị cho sự nảy nở của một xã hội dân sự để có thể mường tượng tới sự thay đổi. Và cuối cùng, thay đổi sẽ tới.” (hết trích)
Trong khi đó, đài RFA qua bài tường thuật của thông tín viên Ý Lan, trong đó nói về bản Tuyên bố từ các tổ chức ngoàì chính phủ (NGO) trong đó kêu gọi “Các nước dân chủ nên ủng hộ các Xã hội dân sự.”
Bản tin RFA viết:
“Hội nghị Cấp Bộ trưởng lần thứ VII của Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ tại Ulaanbaatar bế mạc hôm 29.4 với những tuyên bố đúc kết các khóa hội thảo của Ban Thường vụ Quốc tế các tổ chức Phi chính phủ, Diễn đàn Thanh niên, Diễn đàn Phụ nữ và Diễn đàn các Quốc hội...
Bản Tuyên bố 19 điểm của Ban Thường vụ Quốc tế các tổ chức Phi chính phủ thuộc Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ, khuyên thỉnh các chính phủ, ngoài những vấn đề quốc tế bảo vệ xã hội dân sự toàn cầu, còn lưu tâm đến các sự trạng khu vực, trong đó có Việt Nam:
- Yêu cầu tất cả các chính phủ trong Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ công khai tố cáo những áp lực đè nặng trên các Xã hội dân sự đặc biệt tại Nga, Axerbaijan, Ethiopa, Iran, Việt Nam, Venezuela, Trung quốc, Barhain, Zimbabwe và Ai Cập, nơi các tổ chức Phi chính phủ bị chính quyền sách nhiễu và kết tội “đặc tình của nước ngoài”, “phá hoại an ninh quốc gia”. Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ phải tố cáo những ai chụp mũ và trấn áp các tổ chức Phi chính phủ hoạt động chính đáng cho nhân quyền và dân chủ, khi lấy cớ kết án những tổ chức này nhận được sự tài trợ của các đối tác quốc tế.
- Kêu gọi tất cả các chính phủ bảo trợ toàn triệt cho sự điều hành và an ninh của các xã hội dân sư độc lập, bởi vì xã hội dân sự không thể thiếu vắng trong chức năng dân chủ và cho việc quản lý quốc gia hoàn hảo.
- Kêu gọi Hội đồng điều hành Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ và các chính phủ trong Cộng đồng tỏ tình liên đới và dự phòng việc bảo vệ các nhà hoạt động xã hội dân sự bị đàn áp, cũng như xác nhận Quyết nghị ngày 21.3.2013 của Hội đồng Nhân quyền LHQ bảo vệ những người đấu tranh bảo vệ nhân quyền, qua đó kêu gọi sửa đổi các bộ luật quốc gia chỉ nhắm đàn áp các nhà đấu tranh bảo vệ nhân quyền, cũng như các điều luật hạn chế các tổ chức Phi chính phủ nhận sự tài trợ quốc tế.
- Khuyến khích công tác trọng yếu của Tổ hành động của Cộng đồng các Quốc gia Dân chủ, đặc biệt trên vấn đề Giáo dục dân chủ, bình đẳng giới tính, khai thông và bảo vệ Xã hội dân sự, đồng thời kêu gọi sự thành lập các Tổ hành động mới cho vấn đề Tự do tôn giáo và tín ngưỡng, Học viện tự do, Bầu cử, và Tự do truyền thông, kể cả truyền thông theo lệ thường hay trực tuyến.” (hết trích)
Như thế, nỗ lực của các hội đoàn phi chính phủ đi tìm nhân quyền và dân chủ được tập trung vào hướng đi quan trọng là hình thành một xã hội dân sự.
Có thể hình thành được hay không tại Việt Nam? Nhìn lại, như thế, Kiến nghị 72 và Lời Tuyên Bố Công Dân Tự Do là những bước đầu cực kỳ quan trọng.
Người ta dễ dàng hiểu được tại sao công an hù dọa, tách ra từng người ký tên trên các bản văn này để áp lực mọi cách. Con đường tới nhân quyền và dân chủ có thể là còn xa, có thể là còn mất nhiều năm nữa (nếu không có phép lạ xảy ra), nhưng không có những bước đi đầu tiên thì sẽ không bao giờ hình thành được.
Và người ta cũng dễ hiểu được, tại sao Đảng CSVN lại đẩy nhiều người, kể cả một số trí thức bằng cấp đầy mình, ra múa may để gây nhiễu loạn âm thanh -- để làm loãng đi lời kêu gọi của Kiến nghị 72 và Lời Tuyên Bố Công Dân Tự Do.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình