Năm mươi (50) năm về trước bệnh sốt rét ngã nước (malaria) tưởng đã bị tiêu diệt. Nhưng ngày nay, sốt rét vẫn còn là một vấn đề nan giải của nhân loại. Thực vậy, chúng ta thấy bệnh sốt rét càng ngày càng lan tràn.
- Chloroquine. Mặc dầu ký sinh trùng đã quen thuốc nhưng nhiều nước ở Trung Đông, Trung Mỹ, hay ở những quần đảo Haiti chẳng hạn vẫn còn dùngClhoroquine để ngừa sốt rét.
- Mefloquine. Là thuốc hiện nay được Trung Tâm Phòng Ngừa Bệnh ở Georgia, Hoa Kỳ, cho phép dùng khi du lịch. Là thuốc tốt nhất chống được ký sinh trùng sốt rét-Falcifarum. Tuy nhiên đã có trường hợp ký sinh trùng quen thuốc tại Campuchia, vùng biên giới Campuchia và Thái Lan, và tại Miến Điện.
- Proguanil (Chloroguanide hydrochloride). Rất công hiệu trong vùng PhiChâu (Saharan Africa). Thuốc không có ở Mỹ, nhưng được phép bán ở Gia Nã Đại.
- Doxycycline (Vibramycin). Là thuốc trụ sinh. Thường dùng phòng ngừa tiêu chảy khi du lịch. Nhưng thuốc củng có thể dùng phòng ngừa ký sinh trùng sốt rét đã từng quen thuốc, dọc theo biên giới Thái Lan.
- Premaquine. Dùng trị ký sinh trùng sốt rét Plasmodium Vivax và Plasmodium Ovale.
Trên thế giới, mỗi năm có khoảng 300 tới 500 triệu người mới bị mắc bệnh, và ít ra, từ một triệu rưỡi tới hai triệu bảy người chết vì sốt rét. Phần lớn là trẻ em (World Health Report 1997).
Du lịch ra nước ngoài rồi mang bệnh về đây là mối lo ngại hàng đầu của nước Mỹ (G. Juckett, American Family Physician, May 1999). Bởi vậy đề phòng sốt rét khi du lịch rất cần thiết: vừa tránh được loại bệnh nguy hiểm, vừa không mang bệnh về. Vì họ sợ nhất là có thể phát sinh lan tràn dịch sốt rét tại đây.
Vấn đề khác không kém quan tâm là thuốc trừ ký sinh trùng sốt rét Plasmodium, đã bị quen thuốc tại hầu hết các vùng nhiệt đới, nơi đang có bệnh. Gần như không có thuốc nào có thể coi là phòng ngừa sốt rét được hiệu nghiệm trăm phần trăm. Bởi vì, một mặt khoa học gia chưa sáng chế được thêm thuốc mới. Mặt khác, thuốc men chỉ có giới hạn. Lại nữa, chỉ có rất ít thuốc dùng được cho trẻ em. Và thuốc cũng không dùng được cho phụ nữ mang thai. Phần lớn thuốc trừ sốt rét đều rất độc.
Vậy bệnh sốt rét-malaria là gì"
Là bệnh nguy hiểm, chết người, sinh ra bởi nhiều ký sinh trùng như Plasmadium falciparum, P.vivax, P.ovale và P.malariae.
Bệnh truyền như thế nào"
Chúng ta mắc bệnh sốt rét vì bị muỗi-Anopheles mang ký sinh trùng sốt rét cắn chúng ta. Khi muỗi cắn người có bệnh, hút máu chứa đầy ký sinh trùng sốt rét. Ký sinh trùng sốt rét sẽ lớn dần trong muỗi. Khi muỗi đốt vào người lành mạnh, sẽ truyền bệnh. Ký sinh trùng vào gan bệnh nhân, chui vào tế bào gan, nẩy nở, sinh sản. Ký sinh trùng vào hồng huyết cầu, khoảng 8 ngày đến nhiều tháng, rồi cũng sinh sôi nảy nở, phá bể hồng huyết cầu. Độc tố ký sinh trùng sốt rét lan tràn trong máu, làm bệnh tình nặng thêm.
Triệu chứng sốt rét gồm có:
Giống như bị cảm, nóng, run rét, nhức đầu, đau nhức mình mẩy, và mệt mỏi. Đôi khi ói, mửa, ỉa chảy. Sốt rét làm da vàng, thiếu máu. Bệnh sốtrét do ký sinh trùng P. falciparum, nếu không chữa kịp thời, làm suy thận, lên kinh phong, tâm trí mê hoảng, bất tỉnh và tử vong (http://www.cdc.gov/travel/malaria).
Khi bị muỗi cắn thì bao lâu sinh bệnh"
Bình thường khoảng 10 ngày tới 4 tuần lễ sau. Đôi khi sớm hơn, khoảng 8 ngày. Đôi khi rất trễ, khoảng một năm. Có khi ký sinh trùng sốt rét (P Vivax và P. Ovale) nằm yên trong gan hàng tháng hay kéo dài tới 4 năm sau rồi mới phát bệnh.
Vậy việc đề phòng bệnh sốt rét là phải làm thế nào"
. Trước hết, cần phải đề phòng muỗi cắn, tức là muỗi Anopheles. Muỗi bay lặng lẽ. Khi muỗi đậu thì đầu chúc thẳng xuống. Nếu bạn chỉ ở trong nhà, không ra ngoài ban đêm, sẽ giảm được muỗi cắn rất nhiều. Phải ngủ trong mùng, và mùng có thể bơm thêm thuốc permethrin. Nên mặc áo dài tay, vải lạt mầu. Thoa thuốc chống muỗi, chứa dưới 35 phần trăm thuốc N,N-dethyl-meta-toluamide.
. Đề phòng sốt rét bằng thuốc uống:
- Chloroquine. Mặc dầu ký sinh trùng đã quen thuốc nhưng nhiều nước ở Trung Đông, Trung Mỹ, hay ở những quần đảo Haiti chẳng hạn vẫn còn dùngClhoroquine để ngừa sốt rét.
- Mefloquine. Là thuốc hiện nay được Trung Tâm Phòng Ngừa Bệnh ở Georgia, Hoa Kỳ, cho phép dùng khi du lịch. Là thuốc tốt nhất chống được ký sinh trùng sốt rét-Falcifarum. Tuy nhiên đã có trường hợp ký sinh trùng quen thuốc tại Campuchia, vùng biên giới Campuchia và Thái Lan, và tại Miến Điện.
- Proguanil (Chloroguanide hydrochloride). Rất công hiệu trong vùng PhiChâu (Saharan Africa). Thuốc không có ở Mỹ, nhưng được phép bán ở Gia Nã Đại.
- Doxycycline (Vibramycin). Là thuốc trụ sinh. Thường dùng phòng ngừa tiêu chảy khi du lịch. Nhưng thuốc củng có thể dùng phòng ngừa ký sinh trùng sốt rét đã từng quen thuốc, dọc theo biên giới Thái Lan.
- Premaquine. Dùng trị ký sinh trùng sốt rét Plasmodium Vivax và Plasmodium Ovale.
Tất cả những thuốc kể trên đều phải có toa và tùy thuộc bác sĩ gia đình quyết định.
. Những thuốc mới đang còn trong vòng nghiên cứu:
- Thuốc để chữa sốt rét như Pyrimethamine-sulfadoxine (Fansidar),
- Để phòng ngừa sốt rét như Azithromycine.
- Nhưng đặc biệt nhất là thuốc chủng ngừa sốt rét, sẽ hy vọng được xử dụng một ngày rất gần.
Sau đây là vài lời khuyên thêm về đề phòng sốt rét khi du lịch:
. Ngủ trong phòng có che màng lưới ngoài cửa ra vào hay cửa sổ.
. Dùng mùng, đôi khi xịt thêm thuốc Permethrin.
. Buổi chiều nên mặc áo dài tay, mặc quần dài, mầu lạt.
. Dùng thuốc xịt chân tay thuốc (deet), N,N-Diethyl-methyl-meta-toluamide (sau đó, phải rửa sạch sẽ để tránh ngộ độc thuốc).
. Không ra ngoài buổi tối, sau mặt trời lặn.
. Phải uống thuốc phòng ngừa sốt rét: Thuốc thường dùng nhiều nhất là Mefloquine (có thể dùng khi du lịch Viêt Nam), nhưng cũng không đề phòng sốt rét được 100 phần trăm. Thuốc có vài công phạt như ói, chóng mặt, khó ngủ, mộng mị. Cần hỏi ý kiến và tùy thuộc bác sĩ gia đình quyết định. Nếu không chịu Mefloquine, hoặc phải đi những vùng biên giới Campuchia-Thái Lan hay trong nước Campuchia, có thể dùng doxycycline.
Thuốc cũng có vài công phạt. Thuốc chloroquine dùng trong vùng Trung Mỹ, Haiti và Trung Đông. Xin nhắc lại: cần hỏi bác sĩ gia đình để biết chi tiết cách dùng thuốc cho đúng, kể cả những hiểu biết về công phạt của thuốc.
Nhưng quan trọng nhất vẫn là nên liên lạc với Trung Tâm Phòng Ngừa Bệnh (Centers for Disease Control and Prevention), vào trang Web (http://www.cdc.gov), hay kêu điện thoại trực tiếp 1-888-232-3299, để tìm hiểu thêm về sốt rét.
Nếu biết rằng mình sẽ phải du lịch những vùng có bệnh sốt rét, bạn có thể liên lạc Hội Y Khoa Du lịch Quốc Tế (International Society of Travel Medicine), trang Web http://www.istm.org, hay điện thoại cho 1-770-736-7060, để biết thêm chi tiết.
(Ghi chú: Bài này viết với mục đích giúp nâng cao kiến thức, không dùng để tự trị liêu. Nếu bạn có thắc mắc về tình trạng sức khỏe hay thuốc men, xin hỏi bác sĩ gia đình).
Bác sĩ Trần Mạnh Ngô, M.D., Ph.D., FAAFP; E-mail: [email protected] ; Điện thoại: (714) 547-3915.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình