Chức năng của truyền thông tại Việt Nam là gì" Các nhà báo và văn nghệ sĩ có phải là những người vâng lệnh nhà nước để "quán triệt chính sách, tiếp tục nâng cao vai trò... trong thời kỳ mới... hoạt động trên mặt trận tư tưởng văn hóa kiên định..."" Nghĩa là các chiến binh cầm bút, chỉ viết theo các đợt súng lệnh" Nếu đúng như thế, thì mảng truyền thông này của VN không hề khác gì với truyền thông của Bắc Hàn cả. Và nền kinh tế thị trường đang tiến tới có thể giúp cởi trói phần nào cho truyền thông VN hay không" Đó là những câu hỏi cực kỳ phức tạp, bởi vì tận sâu trong thâm tâm mỗi nhà báo, mỗi văn nghệ sĩ chắc chắn là một ước mơ sử dụng quyền viết trung thực, quyền tự do sáng tạo, nhưng lại bị nhà nước lúc naò cũng ưa thích kềm xiết.
Chúng ta thử hình dung một hôm, nhật báo Washington Post loan bản tin rằng:
"Thủ đô Washington DC: Gần 300 nhà báo, văn nghệ sĩ quán triệt tư tưởng George Bush về báo chí cách mạng... Từ ngày 11 đến 14/8/2004, gần 300 nhà báo, biên tập viên, kỹ thuật viên, văn nghệ sĩ đang sinh sống và tác nghiệp trên địa bàn thủ đô Washington DC đã quán triệt Chỉ thị 37-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng về "Tiếp tục nâng cao vai trò, chất lượng hoạt động của Hội nhà báo Hoa Kỳ trong thời kỳ mới" và 6 chuyên đề Tư tưởng George Bush về báo chí cách mạng Hoa Kỳ do Ban Tuyên giáo Thành ủy kết hợp Hội Nhà báo thủ đô Washington DC tổ chức.
Qua 4 ngày học tập với tinh thần nghiêm túc, hội nghị đã đem lại nhiều kiến thức hết sức bổ ích, giúp cho đội ngũ báo chí, văn nghệ sĩ thủ đô - những người hoạt động trên mặt trận tư tưởng văn hóa kiên định hơn lập trường, quan điểm... tiên phong trên mặt trận chống tiêu cực, phục vụ nhiệm vụ chính trị của đất nước."
Hai đoạn văn nêu trên là bản tin đăng ở trang web Đảng Cộng Sản VN, và được thay nhóm chữ "thành phố Cần Thơ" bằng "thủ đô Washington DC," nhóm chữ "Hồ Chí Minh" bằng "George Bush," và nhóm chữ "Việt Nam" bằng "Hoa Kỳ."
Và nếu bạn muốn, thì cũng nên thay nhóm chữ "qua 4 ngày học tập" bằng nhóm chữ "qua 4 ngày bị khủng bố..." thì phù hợp hơn, vì đảng CSVN lúc nào cũng biết cách gây kinh hoảng và đàn áp.
Chuyện này không có, và chưa từng có ở Hoa Kỳ.
Cựu Tổng Thống George Bush và đương nhiệm Tổng Thống George W. Bush, cũng như tất cả các tổng thống quá khứ của Hoa Kỳ, không bao giờ chỉ thị hay đòi hỏi các nhà báo phải "quán triệt tư tưởng... nâng cao vai trò... kiên định hơn lập trường..." Thậm chí tới ngay khi đạo diễn phản chiến Michael Moore làm cuốn phim "Farentheit 911" để lên án TT Bush đủ thứ chuyện, vậy mà phim vẫn được chiếu khắp nước Mỹ mà không hề có công an hay chấp pháp nào tới gây sự.
Thậm chí tới khi báo New York Times và Washington Post trong tuần rồi cùng nhìn nhận với độc giả rằng các báo này chưa làm tròn chức năng truyền thông, đã không chịu chất vấn chính phủ Bush khi khởi đầu cuộc chiến khi có dấu hiệu rằng các chứng cớ nêu ra để đưa quân xâm chiếm Iraq không tỏ lộ cơ sở gì khả tín cả, thì chính phủ Bush cũng không dám đòi hỏi báo chí có "tinh thần nghiêm túc" hơn...
Chuyện này cũng không hề xảy ra ở Pháp, Anh, Đức, Nhật, Nam Hàn, Thái Lan, và tất cả các quốc gia mà dân chúng đang vui hưởng một nền dân chủ đa nguyên, và tự do báo chí. Tất nhiên, ai cũng biết, báo chí VN là công cụ đàn áp của đảng, và bất cứ mọi sự nới mở nào thực sự chỉ là nhượng bộ cho phù hợp nhu cầu kinh tế đổi mới.
Câu hỏi nơi đây có thể đẩy xa thêm, rằng kinh tế thị trường có thể giúp được gì cho tự do báo chí hay không" Một phần nào, hiện tượng nới mở này có xảy ra ở Trung Quốc, một quốc gia đàn anh của Việt Nam, và đã đi trước trên con đường đổi mới... và cũng vì báo chí chọn một con đường phần nào phù hợp với hướng đi nhà nước là chống tham nhũng. Nhưng không lẽ toàn cầu hóa không ảnh hưởng gì tới việc cởi trói cho báo chí các nước xã hội chủ nghĩa"
Hu Shuli, tổng biên tập tạp chí Caijing (Tài Kinh, viết tắt nhóm chữ Tài Chánh Kinh Tế), một tạp chí về kinh doanh thành công của Trung Quốc, mới đây vừa trở về từ Qatar, nơi bà cùng với 120 nhà báo Tây Phương và Trung Đông tham dự chương trình "Thay Đổi Các Khái Niệm Truyền Thông: Tính Chuyên Nghiệp và Tính Đa Dạng Văn Hóa." Nơi đó có nhiều cuộc tranh luận về vai trò, bổn phận và trách nhiệm truyền thông.
Chúng ta cần mở ngoặc nhỏ nơi đây. Cuộc tranh luận này không phải là khóa tập huấn hay cải tạo gì hết. Bởi vì không có ai chỉ thị được cho các nhà báo Tây Phương và Trung Đông này, kể cả các nhà báo Ả Rập xuất thân từ các nước chưa thực sự tự do. Ngay như đất nước Hồi Giáo nghiêm khắc như Iran mà còn cho báo chí tự do, còn cho đối lập biểu tình ngoài phố... chứ không hề có chuyện bắt buộc nhà báo phải "quán triệt... nâng cao... kiên định lập trường..."
Theo phóng viên James Borton trên Asia Times ghi nhận, bà tổng biên tập Hu Shuli của tờ Caijing bị các công ty quốc doanh Trung Quốc dán cho nhãn hiệu là "mụ đàn bà nguy hiểm nhất ở Trung Quốc." Lý do đơn giản, với tình hình chuyển sang kinh tế thị trường mau chóng ở Trung Quốc, hầu hết các công ty quốc doanh đều nổ ra các xì căng đan tham nhũng, và bà chỉ huy một dàn phóng viên xuất sắc chuyên khui ra các màn tham nhũng cấp cao.
Bà tổng biên tập Hu Shuli đã tường trình trước đại hội báo chí quốc tế bằng ngôn ngữ đầy hình ảnh rằng, "Tại Trung Quốc, có nhiều tin tức hơn là các phóng viên." Nghĩa là, không có đủ phóng viên để theo dõi hết các vụ tham nhũng, vì cơ hội làm giàu bất chính ở thời đổi mới này nhiều vô số kể. Và tạp chí Caijing đã chọn "một cuộc thánh chiến chống lại tham nhũng..."
Tuy nhiên, hình như bà tổng biên tập cấp tiến này khi về nước lại có chuyện rắc rối, vì sau đó thì "các nỗ lực liên tục để xin phỏng vấn bà Hu đều không thành công, vì nhân viên của bà nói rằng bà quá bận rộn..." Trừ phi thật sự, trong thâm tâm bà không thích trả lời phỏng vấn của phóng viên nước ngoài.
Bà là một con cưng chế độ, lớn từ lòng chế độ và có một nền giáo dục xã hội chủ nghĩa từ thơ ấu và giáo dục hậu cử nhân tại Hoa Kỳ. Bà Hu, 51 tuổi, nguyên tốt nghiệp Đại Học Nhân Dân Trung Quốc, học về khoa baó chí và có tu nghiệp về báo chí Tây Phương, có bằng Cao Học Truyền Thông từ Đại Học Stanford (Hoa Kỳ), trước đó đã làm phóng viên hơn một thập niên cho nhật báo Công Nhân.
Tạp chí Caijing, có hơn 40 nhân viên, thiết lập năm 1998 bởi Wang Boming, con trai của một cựu Thứ Trưởng, người trước kia đã thành lập thị trường chứng khoán và trách nhiệm trong việc khai sinh Tuần Báo Thị Trường Chứng Khoán với gần 1 triệu độc giả.
Mặc dù bà Hu trong bài diễn văn trước Thượng Đỉnh Kinh Doanh Trung Quốc ở Thượng Hải năm ngoái, "Trong quá khứ, truyền thông Trung Quốc hoặc là chính thức hay bán chính thức; tuy nhiên, bây giờ truyền thông theo nhu cầu thị trường đã trở thành nguồn thông tin tăng tốc mau chóng của Trung Quốc, cũng như là một vài trong các công ty có lợi nhuận hơn," nhưng thực tế, "truyền thông Hoa Ngữ là tiếngnói chính thức của Đảng CSTQ, áp đặt ý chí chính trị lên nhân dân," theo ghi nhận của Borton.
Hiện nay có tới 98% gia đình Trung Quốc, tức gần 1.167 tỉ dân Trung Hoa trên tổng số dân 1.3 tỉ người, xem tin tức từ hơn 1,600 đài truyền hình. Và nhiều triệu người xem 2,137 nhật báo và tuần báo.
Nếu bạn ở nước Mỹ, có lẽ trước giờ bạn chưa nghe chuyện chính phủ Clinton hay chính phủ Bush ra lệnh đóng cửa tờ báo nào, mà chỉ nghe chuyện một số báo nhỏ chịu đựng không nổi, và rồi tự đóng cửa. Nhưng ở đất nước vĩ đại Trung Quốc thì khác: một bản bạch thư mới phổ biến của một tổ chức Hoa Kỳ có tên là The International Committee of American Business Media tường trình rằng "chính phủ Trung Quốc đã đóng cửa gần 700 tờ báo vì tình hình thay đổi chính sách, kết thúc việc 'đặt mua báo theo đòi hỏi' và chuyển quyền kiểm soát của đảng sang các công ty xuất bản."
Cũng cần mở ngoặc nhỏ chỗ này, 'đặt mua báo theo đòi hỏi' là chuyện từ nhiều thập niên, khi chính phủ buộc các công sở, các thư viện, các cán bộ... phải đặt mua một vài loại báo nào đó. Còn chuyển quyền kiểm soát có nghĩa là cởi mở xuất bản hơn, cho "tự giác kiểm soát," chứ không phải giao cho đảng ủy kiểm duyệt trước khi đăng tải như ngày xưa, nhưng hễ vi phạm là bị kỷ luật. Nhờ vậy, "vai trò báo chí Trung Hoa đã biến đổi từ vai trò loa kèn tuyên truyền cho đảng CSTQ sang vai trò cung cấp tin cho những người tiêu thụ giai cấp trung lưu đang hình thành. Ngay cả các trang web Hoa ngữ cũng đã khuyến khích cạnh tranh giữa các cơ quan thông tin. Tin thường xuất hiện trên Internet độc quyền hay là trước khi được đăng trên báo giấy hay báo nói..."
Tình hình VN như dường cũng có dấu hiệu đang chuyển mình tương tự như truyền thông Trung Quốc. Nhưng thấy rõ rằng, chính phủ CSVN lúc nào cũng muốn bày trò khủng bố các nhà báo và văn nghệ sĩ, khi lâu lâu lại baỳ trò "Qua 4 ngày học tập với tinh thần nghiêm túc, hội nghị đã đem lại nhiều kiến thức hết sức bổ ích, giúp cho đội ngũ báo chí, văn nghệ sĩ thành phố - những người hoạt động trên mặt trận tư tưởng văn hóa kiên định hơn lập trường, quan điểm..." Đó là chuyện mới xảy ra tuần rồi.
Bao giờ thì nhà nước CSVN cho phép những Michael Moore tự do lên tiếng tại quê nhà" Nhà nước mình không lẽ cứ bịt miệng khóa mồm báo chí hoài sao" Bên cạnh tình hình làm đất nước trì trệ, nghiệp này còn gây quả nặng kinh khủng lắm: ai mà đàn áp báo chí thì suóát 500 kiếp sau sẽ bị câm liên tục đó à nha.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình