Lý Tự, ở huyện Nhị Khê, tỉnh Thiểm Tây, nổi tiếng là người giàu có. Tự có hai người con trai. Lớn là Lý Vọng, thứ là Lý Nguyệt, ở với cha đầy lòng hiếu thảo, nên Tự lấy làm sung sướng, thường nói với hai con rằng:
- Gia đình ta khá giả, mà con lại ngon ăn, thì so với cổ kim đã oai hùng lắm vậy.
Một hôm nhằm ngày rằm, trăng tròn treo trên đỉnh núi, ba cha con mới sương sương bên hòn non bộ, được đâu vài tuần. Chợt Lý Tự vặn mình hai ba cái. Dzọt miệng hỏi han:
- Hai con có biết tại sao cha đặt tên hai con là Vọng, Nguyệt chăng"
Hai con của Lý Tự, bàng hoàng như người say thuốc, bởi chẳng ngờ cha hỏi ngặt như ri, bèn bối rối chân tay mà nói này nói nọ:
- Chúng con tài hèn trí mọn, nên thật tình không hiểu, ý nọ nghĩa kia, mà cha đã đeo mang bao ngày bao tháng.
Lý Tự nhìn con bằng ánh mắt độ lượng, nở nụ khoan dung. Cảm khái nói:
- Vọng là chờ. Nguyệt là trăng. Trăng thì khi mờ khi tỏ. Lúc nhỏ lúc to, đáng cho ta soi vào đó vậy!
Vọng, Nguyệt đực mặt ra. Ngơ ngác đáp:
- Cha nói vậy, nghĩa là làm sao"
Lý Tự mới chiêu vài hớp rượu, rồi khà to một tiếng. Thong thả nói rằng:
- Đời người lúc thịnh lúc suy. Lúc lên lúc xuống, giống như mặt trăng. Chẳng có gì khác biệt, nên mỗi lúc đời hai con bi đát, hoặc sự nghiệp tan tành như bánh tráng gặp mưa, thì phải quyết không tan niềm hy vọng…
Rồi một hôm Lý Tự đang ngồi bên cửa sổ. Chợt có Ngụy Kiều là bằng hữu đến chơi. To tiếng nói:
- Đất trời chuyển đổi để đón xuân sang. Người người nô nức. Sao huynh lại ngồi đây nhớ trông ngày tháng cũ, là cớ làm sao"
Lý Tự cười cười đáp:
- Xuân hay không là tự ở lòng mình. Chớ nào phải nơi xa. Hà cớ chi lại ưu sầu thắc mắc"
Đoạn sai tả hữu bày tiệc để thỏa vui tình tri kỷ. Được đâu vài tuần, Ngụy Kiều bỗng dưng dừng tay lại, hỏi:
- Huynh thuộc dạng gà trống nuôi con. Nay chúng đều khôn lớn, có thể tự tìm kế mưu sinh, thì huynh cũng nên nghĩ đến tương lai mà lo liệu. Chớ lỡ mai này huynh ốm yếu, hoặc trái gió trở trời huynh biết nhờ cậy ai, khi tối lửa đêm hôm chỉ mình huynh đơn độc…
Lý Tự chiêu vài hớp rượu, trầm ngâm đôi chút, rồi nhỏ giọng nói rằng:
- Vợ đệ chưa… chết, nên đệ không hiểu được cái nỗi khoan thai của người… may mắn đó. Vả lại, đã bao năm huynh thờ vợ nuôi con - vuông tròn chữ hiếu - nên cảnh đã quen. Sao có thể vướng chữ phu thê cho lòng thêm đau đớn"
Lý Tự thều thào đáp:
- Người ta vui khổ đều do số. Sướng cực cũng từ chữ mệnh mà ra. Nay con còn nhỏ, mà ta cho con nhiều vàng, thì cái vàng đó sẽ đưa con vào nơi xa vắng. Tội lỗi tối tăm. Khó lòng mà ra được, nên ta phải bóp bụng mà chôn, đợi đến lúc con gặp được vợ hiền dâu thảo - biết đến với nhau vì tình chớ không phải vì… đô - thì báo mộng con hay sẽ ngon lành đó vậy.
Rồi ráng hết sức hơi mà rì rì nói tiếp:
- Con tuổi Dậu, mà sinh vào ban sáng, nên còn phải trải qua hai mươi năm khổ cực, dù cho có được ngàn vàng cũng sẽ hết ngay, thì nôn nóng làm chi cho thêm phần tiếc nuối"
Nguyệt là người trung hậu. Chân chất thật thà, thấy cha sắp thác mà vẫn cố sắp đặt cho con, bèn rúng động tâm can mà vái này vái nọ:
- Trên có Hoàng thiên, dưới có Địa thổ. Nếu cha tôi được qua tai kiếp này. Sống dài trên dương thế, thì tôi nguyện tránh sát sinh. Cho đến ngày đứt bóng.
Rồi quanh quẩn bên cha không thèm đi đâu nữa. Mà hổng hiểu do lòng thành chưa đủ, hoặc thiếu lễ thiếu hương, mà chỉ mới ít hôm Lý ông đã lên đường đi bán muối. Lúc ấy, Vọng mới nói với Nguyệt rằng:
- Cha chia cho anh nhiều hơn, thì việc mai táng của cha. Hãy để anh bao giàn tất cả!
Rồi ào vô mà sắp xếp. Chuyện nọ chuyện kia. Chẳng mấy chốc đã ngon lành đâu vô đó. Lý Nguyệt thấy vậy, mới cảm phục tận tâm can, mà nhủ thầm trong dạ:
- Mẹ ta mất sớm. Thiệt là tiếc! Chớ phải chi giờ này mới mất, thì anh ta đã qua nhiều kinh nghiệm. Ắt sẽ trọn hơn, thì bằng hữu thân quen hẳn sẽ bay hồn mất vía.
Từ khi cha mất. Nguyệt nhớ lời cha dặn, là… sẽ khổ hai mươi năm, nên cứ thấp thỏm trong tim mà chờ cho mau hết. Lúc ấy, có Thái Bạch là bằng hữu lâu năm, thấy Nguyệt bỗng qua nhiều thay đổi. Lo lắng nói:
- Sinh bệnh lão tử. Ai mà chẳng thế. Sao huynh lại vò võ tâm can, đến nỗi úa sầu lên ánh mắt. Chẳng hại lắm ư"
Lý Nguyệt buồn bã đáp:
- Số ta phải chịu khổ đến hai mươi năm. Làm sao cho mau hết"
Thái Bạch ngẫm nghĩ một chút, rồi cẩn trọng nói:
- Đã là số thì ráng mà chịu. Có điều, nếu mình tập chịu khổ, thì khi… khổ đến cũng bớt đôi phần khổ đi. Đó là phương cách tốt nhất để vui cùng khổ vậy!
Lý Nguyệt bỗng sáng rỡ cả mặt mày. Mau mắn đáp:
- Muốn tập chịu khổ, thì phải làm sao"
Thái Bạch thấy lời nói mình hữu ích cho bạn bè, bèn phấn khởi tâm can. Khoan khoái nói:
- Biết khổ nhờ… sướng. Vậy muốn tập chịu khổ cho ngon cơm, thì trước hết phải sướng cho tràn ra cái đã.
Rồi không đợi Lý Nguyệt nói gì. Bạch ào ào nói tiếp:
- Trước hết, huynh phải tập sướng, bằng cách đem hết tiền bạc ra xài. Càng nhanh càng tốt, rồi sau đó cái khổ sẽ tới nơi. Chừng lúc đó muốn không quen cũng khó lòng có đặng.
Nguyệt, với bản tính thật thà trung hậu, lại tín thác bạn bè, nên chẳng mấy chốc đã hai bàn tay trắng. Chẳng có miếng ăn, khiến bạn bè thân quen đều xa lánh cả. Nguyệt thấy vậy, mới thì thào bảo dạ:
- Những bậc anh hùng hào kiệt, thường nhẫn nại được nhiều điều mà người giàu không thể nào nhẫn nại được. Ta tuy không dám nhận mình là hào kiệt - nhưng nhẫn nại có dư - nên vẫn đợi đến hai mươi năm sau cho bình minh tươi sáng.
Rồi lần về nhà của Vọng mà kiếm chén cơm ăn. Tối ấy, trong giấc ngủ chập chờn. Nguyệt thấy cha về với sắc mặt không vui. Tức tối nói:
- Mẹ con mất. Cha không tục huyền, là vì sợ… khổ. Nay con tập chịu khổ, bằng cách làm cho mình nghèo mạt đi, thì cái khổ đó so với… khổ kia chẳng ăn nhằm thấm thía!
Vọng. Từ khi cha chết. Lòng buồn vô hạn, bèn đem nỗi buồn trải dài trên… máy kéo, khiến chẳng bao lâu đã lâm vào nơi khốn quẫn, đến nỗi phải bán nhà để trả nợ. Nguyệt thấy vậy, mới nói với Vọng rằng:
- Em chết vì bạn. Anh chết vì bài. Cái nào cũng một chữ… bê. Trách sao cõi trong xanh cứ trêu đùa đôi trẻ!
Vọng bùi ngùi đáp:
- Cha còn thì giàu có. Cha thác thì te tua. Đến nước ni mới thấu được thế nào là… nhà không nóc!
Nguyệt nghe vậy, mới ngồi im một lát, rồi nói với anh rằng:
- Nghèo là tự mình chớ không phải tại cha. Cha một đời không dám bước đi bước nữa. Chỉ vì sợ mẹ kế sẽ… bơm sửa tùm lum, rồi hết kim ngân anh em mình khổ cực…
Vọng đưa hai tay ôm lấy đầu. Gật gù đáp:
- Nếu cha còn sống, mà biết mình như vầy, thì dẫu… số chưa kêu, cũng muốn về nơi chín suối!
Rồi thở dài một cái, mà nói với Nguyệt rằng:
- Anh mê bài hơn vợ, nên thiếu cả… khói hương, thì dòng dõi tông môn xin nhờ em tất cả.
Nguyệt rầu rĩ đáp:
- Nghèo khó lấy vợ lắm anh ơi! Làm sao em tính"
Vọng chẳng nói gì. Cứ ì ra đó mà thở. Mới đầu thì mạnh, sau thì nhẹ, rồi… tắt lúc nào cũng chẳng biết. Nguyệt ngồi một hồi lâu, mà chẳng thấy anh mình nói năng gì hết cả, bèn lấy tay lúc lắc, thì hiểu ra anh đã đi vào cõi mộng, bèn rầu rầu mà tự nhủ lấy thân:
- Cha chết. Mẹ chết. Anh chết. Người thân của ta trên cõi thế này chỉ còn… vợ. Tiếc là chưa dzớt đặng mà thôi!
- Gia đình ta khá giả, mà con lại ngon ăn, thì so với cổ kim đã oai hùng lắm vậy.
Một hôm nhằm ngày rằm, trăng tròn treo trên đỉnh núi, ba cha con mới sương sương bên hòn non bộ, được đâu vài tuần. Chợt Lý Tự vặn mình hai ba cái. Dzọt miệng hỏi han:
- Hai con có biết tại sao cha đặt tên hai con là Vọng, Nguyệt chăng"
Hai con của Lý Tự, bàng hoàng như người say thuốc, bởi chẳng ngờ cha hỏi ngặt như ri, bèn bối rối chân tay mà nói này nói nọ:
- Chúng con tài hèn trí mọn, nên thật tình không hiểu, ý nọ nghĩa kia, mà cha đã đeo mang bao ngày bao tháng.
Lý Tự nhìn con bằng ánh mắt độ lượng, nở nụ khoan dung. Cảm khái nói:
- Vọng là chờ. Nguyệt là trăng. Trăng thì khi mờ khi tỏ. Lúc nhỏ lúc to, đáng cho ta soi vào đó vậy!
Vọng, Nguyệt đực mặt ra. Ngơ ngác đáp:
- Cha nói vậy, nghĩa là làm sao"
Lý Tự mới chiêu vài hớp rượu, rồi khà to một tiếng. Thong thả nói rằng:
- Đời người lúc thịnh lúc suy. Lúc lên lúc xuống, giống như mặt trăng. Chẳng có gì khác biệt, nên mỗi lúc đời hai con bi đát, hoặc sự nghiệp tan tành như bánh tráng gặp mưa, thì phải quyết không tan niềm hy vọng…
Rồi một hôm Lý Tự đang ngồi bên cửa sổ. Chợt có Ngụy Kiều là bằng hữu đến chơi. To tiếng nói:
- Đất trời chuyển đổi để đón xuân sang. Người người nô nức. Sao huynh lại ngồi đây nhớ trông ngày tháng cũ, là cớ làm sao"
Lý Tự cười cười đáp:
- Xuân hay không là tự ở lòng mình. Chớ nào phải nơi xa. Hà cớ chi lại ưu sầu thắc mắc"
Đoạn sai tả hữu bày tiệc để thỏa vui tình tri kỷ. Được đâu vài tuần, Ngụy Kiều bỗng dưng dừng tay lại, hỏi:
- Huynh thuộc dạng gà trống nuôi con. Nay chúng đều khôn lớn, có thể tự tìm kế mưu sinh, thì huynh cũng nên nghĩ đến tương lai mà lo liệu. Chớ lỡ mai này huynh ốm yếu, hoặc trái gió trở trời huynh biết nhờ cậy ai, khi tối lửa đêm hôm chỉ mình huynh đơn độc…
Lý Tự chiêu vài hớp rượu, trầm ngâm đôi chút, rồi nhỏ giọng nói rằng:
- Vợ đệ chưa… chết, nên đệ không hiểu được cái nỗi khoan thai của người… may mắn đó. Vả lại, đã bao năm huynh thờ vợ nuôi con - vuông tròn chữ hiếu - nên cảnh đã quen. Sao có thể vướng chữ phu thê cho lòng thêm đau đớn"
Ngụy Kiều lắc đầu không chịu, lẹ miệng nói rằng:
- Huynh giàu, thì thiếu gì người sẵn lòng hầu hạ. Sửa túi nâng khăn. Lo tròn giấc ngủ. Sao lại chịu cảnh hẩm hiu, để sớm tối vô ra chỉ mình riêng giá lạnh, rồi tiền của ấy chẳng mần chi hết ráo. Chẳng tiếc lắm ư"
Lý Tự dõi mắt vào cõi trong xanh. Thở dài đôi ba cái, rồi gõ gõ lên đầu mà nói nọ nói kia:
- Mình bỏ tiền ra cưới người ta, thì người ta chiều lụy mình vì tiền chớ không phải vì tình - mà một khi vì tiền phải sống với nhau - thì cõi dương gian chẳng còn vui chi nữa. Huynh! Thà sống trong đơn độc, vui thú điền viên, vẫn hơn vợ nhỏ vợ hai mà chẳng tình chi hết ráo!
Ngày nọ, Lý Tự thấy trong mình hơi oải, bèn vào thư phòng giở tráp ra, lôi một tờ giấy đã úa vàng theo năm tháng, rồi khơi đèn lên mà đọc. Viết rằng: "… Tuổi Quý Dậu, gặp hạn La Hầu, nên ôm nhiều bất lợi. Nhẹ thì mất vợ, nặng thì mất… dâu. Nặng hơn thì thân xác đều bay tuốt luốt. Tóm lại là mất sạch…", liền ngồi phịch xuống ghế, mà thở thở than than cho vơi phần u uất:
- Quý Dậu mà gặp Ất Dậu là… đi. Số của ta Trời cho đã thế. Chỉ tiếc hai con chưa có người tương hợp - nên cháu chắt chưa đông - thành thử có đi luôn cũng chẳng… xum xuê gì hết cả!
Đoạn, cho gọi hai con đến, rồi nắm lấy tay của Vọng, mà nói rằng:
- Trăm cái giỗ đổ trên đầu trưởng nam. Nay cha để lại cho tám phần gia sản, đặng lo đàng nhang khói. Cho mát mặt tổ tiên, khỏi phải đơn côi nơi suối vàng suối bạc. Còn Nguyệt cha để lại hai phần, đặng ăn nhậu thỏa thuê. Cho phỉ sức vẫy vùng trong khắp chốn…
Lý Nguyệt bỗng lạnh cả người. Mãi một lúc sau mới cầm tay cha, nói:
- Chia sáu bốn đã là quá hẹp. Nay cha lại chia tám hai, thì đứa ghét đứa thương đã bày ra trước mắt!
Lý Tự đầu thì lắc. Tay xua lịa xua lia. Yếu ớt đáp:
- Không phải ta con yêu con ghét đâu, mà bởi chốn tâm tư chưa thể nào nói được…
Rồi đợi lúc Vọng đi ra ngoài nấu cháo, mới vội vã nói rằng:
- Cha còn chôn vàng ở một nơi khác. Đợi lúc vắng người cha sẽ cho sau. Chớ không thể phang ngang lúc này mà êm đặng.
Vài ngày sau, bệnh tình của Lý Tự càng nặng. Nguyệt lo một sớm xảy ra sự bất tường, thì… vàng sẽ bay đi, liền đợi lúc Vọng ghi số đề, liền quỳ xuống bên cha. Gấp gáp nói:
- Cứu binh như cứu hỏa! Nay cha sắp đoàn tụ với tổ tiên, thì cất giấu nơi đâu cha mau chỉ bày cho rõ. Chớ lỡ đêm nay cha nằm im không nói, thì ở cõi này con biết sục sạo đâu" Đặng dzớt kim ngân ủi an đời trai trẻ…
Lý Tự thều thào đáp:
- Người ta vui khổ đều do số. Sướng cực cũng từ chữ mệnh mà ra. Nay con còn nhỏ, mà ta cho con nhiều vàng, thì cái vàng đó sẽ đưa con vào nơi xa vắng. Tội lỗi tối tăm. Khó lòng mà ra được, nên ta phải bóp bụng mà chôn, đợi đến lúc con gặp được vợ hiền dâu thảo - biết đến với nhau vì tình chớ không phải vì… đô - thì báo mộng con hay sẽ ngon lành đó vậy.
Rồi ráng hết sức hơi mà rì rì nói tiếp:
- Con tuổi Dậu, mà sinh vào ban sáng, nên còn phải trải qua hai mươi năm khổ cực, dù cho có được ngàn vàng cũng sẽ hết ngay, thì nôn nóng làm chi cho thêm phần tiếc nuối"
Nguyệt là người trung hậu. Chân chất thật thà, thấy cha sắp thác mà vẫn cố sắp đặt cho con, bèn rúng động tâm can mà vái này vái nọ:
- Trên có Hoàng thiên, dưới có Địa thổ. Nếu cha tôi được qua tai kiếp này. Sống dài trên dương thế, thì tôi nguyện tránh sát sinh. Cho đến ngày đứt bóng.
Rồi quanh quẩn bên cha không thèm đi đâu nữa. Mà hổng hiểu do lòng thành chưa đủ, hoặc thiếu lễ thiếu hương, mà chỉ mới ít hôm Lý ông đã lên đường đi bán muối. Lúc ấy, Vọng mới nói với Nguyệt rằng:
- Cha chia cho anh nhiều hơn, thì việc mai táng của cha. Hãy để anh bao giàn tất cả!
Rồi ào vô mà sắp xếp. Chuyện nọ chuyện kia. Chẳng mấy chốc đã ngon lành đâu vô đó. Lý Nguyệt thấy vậy, mới cảm phục tận tâm can, mà nhủ thầm trong dạ:
- Mẹ ta mất sớm. Thiệt là tiếc! Chớ phải chi giờ này mới mất, thì anh ta đã qua nhiều kinh nghiệm. Ắt sẽ trọn hơn, thì bằng hữu thân quen hẳn sẽ bay hồn mất vía.
Từ khi cha mất. Nguyệt nhớ lời cha dặn, là… sẽ khổ hai mươi năm, nên cứ thấp thỏm trong tim mà chờ cho mau hết. Lúc ấy, có Thái Bạch là bằng hữu lâu năm, thấy Nguyệt bỗng qua nhiều thay đổi. Lo lắng nói:
- Sinh bệnh lão tử. Ai mà chẳng thế. Sao huynh lại vò võ tâm can, đến nỗi úa sầu lên ánh mắt. Chẳng hại lắm ư"
Lý Nguyệt buồn bã đáp:
- Số ta phải chịu khổ đến hai mươi năm. Làm sao cho mau hết"
Thái Bạch ngẫm nghĩ một chút, rồi cẩn trọng nói:
- Đã là số thì ráng mà chịu. Có điều, nếu mình tập chịu khổ, thì khi… khổ đến cũng bớt đôi phần khổ đi. Đó là phương cách tốt nhất để vui cùng khổ vậy!
Lý Nguyệt bỗng sáng rỡ cả mặt mày. Mau mắn đáp:
- Muốn tập chịu khổ, thì phải làm sao"
Thái Bạch thấy lời nói mình hữu ích cho bạn bè, bèn phấn khởi tâm can. Khoan khoái nói:
- Biết khổ nhờ… sướng. Vậy muốn tập chịu khổ cho ngon cơm, thì trước hết phải sướng cho tràn ra cái đã.
Rồi không đợi Lý Nguyệt nói gì. Bạch ào ào nói tiếp:
- Trước hết, huynh phải tập sướng, bằng cách đem hết tiền bạc ra xài. Càng nhanh càng tốt, rồi sau đó cái khổ sẽ tới nơi. Chừng lúc đó muốn không quen cũng khó lòng có đặng.
Nguyệt, với bản tính thật thà trung hậu, lại tín thác bạn bè, nên chẳng mấy chốc đã hai bàn tay trắng. Chẳng có miếng ăn, khiến bạn bè thân quen đều xa lánh cả. Nguyệt thấy vậy, mới thì thào bảo dạ:
- Những bậc anh hùng hào kiệt, thường nhẫn nại được nhiều điều mà người giàu không thể nào nhẫn nại được. Ta tuy không dám nhận mình là hào kiệt - nhưng nhẫn nại có dư - nên vẫn đợi đến hai mươi năm sau cho bình minh tươi sáng.
Rồi lần về nhà của Vọng mà kiếm chén cơm ăn. Tối ấy, trong giấc ngủ chập chờn. Nguyệt thấy cha về với sắc mặt không vui. Tức tối nói:
- Mẹ con mất. Cha không tục huyền, là vì sợ… khổ. Nay con tập chịu khổ, bằng cách làm cho mình nghèo mạt đi, thì cái khổ đó so với… khổ kia chẳng ăn nhằm thấm thía!
Vọng. Từ khi cha chết. Lòng buồn vô hạn, bèn đem nỗi buồn trải dài trên… máy kéo, khiến chẳng bao lâu đã lâm vào nơi khốn quẫn, đến nỗi phải bán nhà để trả nợ. Nguyệt thấy vậy, mới nói với Vọng rằng:
- Em chết vì bạn. Anh chết vì bài. Cái nào cũng một chữ… bê. Trách sao cõi trong xanh cứ trêu đùa đôi trẻ!
Vọng bùi ngùi đáp:
- Cha còn thì giàu có. Cha thác thì te tua. Đến nước ni mới thấu được thế nào là… nhà không nóc!
Nguyệt nghe vậy, mới ngồi im một lát, rồi nói với anh rằng:
- Nghèo là tự mình chớ không phải tại cha. Cha một đời không dám bước đi bước nữa. Chỉ vì sợ mẹ kế sẽ… bơm sửa tùm lum, rồi hết kim ngân anh em mình khổ cực…
Vọng đưa hai tay ôm lấy đầu. Gật gù đáp:
- Nếu cha còn sống, mà biết mình như vầy, thì dẫu… số chưa kêu, cũng muốn về nơi chín suối!
Rồi thở dài một cái, mà nói với Nguyệt rằng:
- Anh mê bài hơn vợ, nên thiếu cả… khói hương, thì dòng dõi tông môn xin nhờ em tất cả.
Nguyệt rầu rĩ đáp:
- Nghèo khó lấy vợ lắm anh ơi! Làm sao em tính"
Vọng chẳng nói gì. Cứ ì ra đó mà thở. Mới đầu thì mạnh, sau thì nhẹ, rồi… tắt lúc nào cũng chẳng biết. Nguyệt ngồi một hồi lâu, mà chẳng thấy anh mình nói năng gì hết cả, bèn lấy tay lúc lắc, thì hiểu ra anh đã đi vào cõi mộng, bèn rầu rầu mà tự nhủ lấy thân:
- Cha chết. Mẹ chết. Anh chết. Người thân của ta trên cõi thế này chỉ còn… vợ. Tiếc là chưa dzớt đặng mà thôi!
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình