Khi bạn đọc những dòng chữ này, thì Tổng Thống Bush và Thủ Tướng Khải có lẽ đang hội kiến, hoặc đang họp báo ngoài sân Tòa Bạch Ốc. Hoặc đang ký kết các văn kiện nào đó. Trong lúc đó, nhiều trăm hoặc nhiều ngàn người đang biểu tình bên ngoài Bạch Ốc để đòi nhân quyền và tự do tôn giáo tại VN. Thực sự, quan hệ hai nước đã tới một dấu mốc lớn -- vấn đề là, chúng ta chưa hình dung được mức độ lớn sẽ tới đâu, và các ảnh hưởng sẽ nhanh chóng thế nào. Nhưng, chuyện sẽ không còn như cũ nữa…
Hôm Thứ Hai 20-6, ông Khải đã họp với Bill Gates tại Seattle, và dự kiến cuối tuần này thì ông sẽ rung chuông khai mạc trên Thị Trường Chứng Khoán New York -- một biểu tượng của chủ nghĩa tư bản mà một thời ông Hồ xách động cả nước phất ngọn cờ đầu của ba dòng thác cách mạng mà chống phá.
Những cay đắng vẫn còn nhiều, bởi vì các bước đổi mới của Hà Nội vẫn đầy các chông gai, và cả thành kiến. Hình như ai cũng bị nghi là CIA, thậm chí tới ông Đỗ Mười còn nghi Lê Khả Phiêu bị trúng mỹ nhân kế của CIA. Trời ạ, nói thế cũng hệt như nói ông Hồ trúng mỹ nhân kế Phòng 2 Quân báo Pháp, thế là phải bàn giao mỹ nữ cho trùm công an Trần Quốc Hoàn xử lý... Nhưng không mấy khi nghe các lãnh tụ chụp mũ nhau là trúng mỹ nhân kế của tình báo Thượng Hải. Cũng biết sợ Phương Bắc.
Bất kể rằng, chuyến đi thăm này là cao điểm của tiến trình hòa giải cả thập niên tới giờ.
Hôm Thứ Hai 20-6, ông Khải đã họp với Bill Gates tại Seattle, và dự kiến cuối tuần này thì ông sẽ rung chuông khai mạc trên Thị Trường Chứng Khoán New York -- một biểu tượng của chủ nghĩa tư bản mà một thời ông Hồ xách động cả nước phất ngọn cờ đầu của ba dòng thác cách mạng mà chống phá.
Những cay đắng vẫn còn nhiều, bởi vì các bước đổi mới của Hà Nội vẫn đầy các chông gai, và cả thành kiến. Hình như ai cũng bị nghi là CIA, thậm chí tới ông Đỗ Mười còn nghi Lê Khả Phiêu bị trúng mỹ nhân kế của CIA. Trời ạ, nói thế cũng hệt như nói ông Hồ trúng mỹ nhân kế Phòng 2 Quân báo Pháp, thế là phải bàn giao mỹ nữ cho trùm công an Trần Quốc Hoàn xử lý... Nhưng không mấy khi nghe các lãnh tụ chụp mũ nhau là trúng mỹ nhân kế của tình báo Thượng Hải. Cũng biết sợ Phương Bắc.
Đồng bào hải ngoại tất nhiên là cũng còn nhiều cay đắng, nhất là khi thấy các bước tiến nhân quyền, dân chủ cứ trì trệ. Ai cũng biết rằng chuyến đi của ông Khải có lợi lớn cho đất nước, vì thêm một bước hội nhập là thêm một bước rời khỏi đói nghèo. Tuy nhiên, các giá trị nhân quyền, như các quyền tự do căn bản, thì dịp này không đánh trống mở cờ thì chờ tới giờ nào.
Còn chuyện người Thượng nữa, lại thêm một tầng cay đắng. Phóng viên Jennifer Harper của tờ Washington Times trong bài hôm 20-6 đã ghi lời nhận xét, “Quý vị không thể chỉ tin lời chính phủ VN,” của Kok Ksor, 66 tuổi, chủ tịch Montagnard Foundation Inc. ở Hoa Kỳ. Ai cũng biết, CSVN đàn áp dân Miền Nam một phần, thì đã đàn áp người Thượng tới ba phần. Vấn đề còn là, CSVN nghi ngờ cái Tin Lành Tại Gia, xem như âm mưu CIA,, thậm chí bây giờ vẫn còn cấm không cho thọ chức Mục Sư người Thượng, mà chỉ chấp nhận Mục Sư người Kinh. Còn chuyện lấy đất dân Thượng bao năm nay nữa chứ, rất là khó xử, vì ngay từ 1975 đã có nhiều ngôi làng phía Bắc, từ Hà Nam Ninh, Thanh Nghệ Tĩnh, vân vân gần như dọn hẳn vào Tây Nguyên, chỉ vì càng xa thủ đô CS thì đời sống càng đỡ khổ. Thế là, đất sống dân Thượng hẹp dần...
Kok Ksor cũng là chiến binh, từng tác chiến song hành với Sư Đoàn 4 BB Mỹ ở Pleiku, bị thương hồi tháng 1-1968, rồi bị thương và bị bắt tù binh lần nữa hồi Tết Mậu Thân, nên có nhiều quen biết bên cựu chiến binh Mỹ.
Mike Benge, 69 tuổi, cựu tù binh Mỹ từng 5 năm trong tù VC, đã kêu gọi ông Bush nhớ tới lời hứa giúp người bị áp bức, đặc biệt là với người Thượng, khi gặp ông Khải, “Bush đang làm phiền một nhóm ủng hộ ông ta. Các cựu chiến binh đóng vai trò lớn để giúp đánh bại John Kerry, và nếu TT Bush rời bỏ các lời hứa, thì cựu lính Mỹ sẽ chống lại vị ứng cử vein Tổng Thống Cộng Hòa kế tiếp.”
Thực sự, ông Khải có thể mang về VN những gì" Theo thông tấn Dow Jones tiên đoán, cả ông Bush và ông Khải trong ngày Thứ Ba đều có chỗ bất mãn nhau: ông Khải sẽ bực bội vì Mỹ từ chối giúp VN gia nhập WTO sớm, trong khi ông Bush phiền nhiễu vì hồ sơ đàn áp tôn giáo, nhân quyền của Hà Nội.
Bất kể rằng, chuyến đi thăm này là cao điểm của tiến trình hòa giải cả thập niên tới giờ.
Tuy nhiên, vẫn sẽ có chỗ gọi là vui chút đỉnh. Nếu ông Bush không chấp thuận việc đưa VN vào WTO, thì cũng sẽ có lời hứa “tìm hỗ trợ.” Thực tế, nếu Mỹ không chấp thuận thì VN không thể vào WTO, điều kiện cần để phát triển kỹ nghệ xuất cảng may dệt và để được bảo vệ trước các mậu dịch bất công. Thêm nữa, vào trễ ngày nào, thì thị trường càng bị mất từng đó, mà đã mất thị trường thì khi tìm lại có khi quá trễ.
Các đối tác lớn đều đã cam kết đưa VN vào WTO (Liên Âu hứa hồi năm ngoái, Nhật mới tuần trước) nhưng Mỹ chưa ám chỉ là khi nào Mỹ muốn thế. Chỗ kẹt chính là ở đâu" Theo báo Wall Street Journal, thì các nhà thương thuyết nói là Mỹ muốn tìm kiếm hiệp ước về tác quyền trí tuệ và về cải tổ pháp lý, cùng với một số chuyện khác.
Hiện thời, Mỹ là đối tác mậu dịch lớn nhất của VN -- với giao dịch hai chiều ước lượng 6.4 tỉ đô năm ngoái -- nhưng các phân tích gia nói xuất cảng VN có thể tăng mau chóng hơn nếu không bị rào cản nhập cảng Hoa Kỳ. Thí dụ, như các đơn kiện phá giá đối với cá bông lau và tôm VN đã làm rào thuế quan nhập ào Hoa Kỳ gây quá nhiều thiệt hại cho ngành thủy sản VN... bất chấp hầu hết các nhà phân tích nói là đã áp đặt thuế bất công đối với các nhà sản xuất thủy sản VN.
Không vào WTO, thì VN không có thế mạnh mậu dịch.
Mới hôm Thứ Hai, một buổi điều trần trên Hạ Viện Mỹ về tình hình CSVN đàn áp tôn giáo và nhân quyền. Bộ Ngoại Giao Mỹ cũng chống đỡ cho Hà Nội nhiều lắm, nhưng ông Bush không thể im lặng cái tình lờ được. Nhưng nói thế nào để giữ tình chủ-khách"
Thiệt là khó. May mắn, Thượng Nghị Sĩ John McCain tuyên bố liền, quan hệ Việt-Mỹ còn trên thế tìm đối trọng để kình với bá quyền Trung Quốc ở vùng Á Châu. TNS McCain nổi tiếng nói thẳng, bất kẻå mích lòng ai, nhưng lời tuyên bố này hôm Thứ Hai có vẻ như giúp gỡ thế bí cho TT Bush, mà cũng làm giảm nhẹ áp lực cuộc điều trần nhân quyền ở Hạ Viện.
Nhưng thấy rõ, Bush-Khải cũng có chỗ để loan báo là hài lòng: họ sẽ nói trong buổi họp báó chung về hiệp ước kết thân quân sự và tình báo Mỹ-Việt.
Hai ông cũng có thể nói vài câu thân tình, bên cạnh chuyện các hiệp ước. Ông Khải có thể than phiền là sao đi đâu cũng bị đồng bào của ông biểu tình, lúc đó thì ông Bush có thể sẽ kinh ngạc rằng, “Ủa, vậy chứ ở Việt Nam không cho dân chúng hưởng quyền tự do biểu tình hay sao"”
Ông Khải có thể sẽ phản xạ, thành khẩn buột miệng trả lời, “Chúng tôi đã đưa bọn biểu tình vô các nhà thương điên cả rồi, đồng chí ạ.”
Tuy nhiên, tới đây ông Khải sẽ giựt mình kịp chỗ này, giữ tế nhị, không nói thêm về những người bị tống vào nhà thương điên -- ông Khải chợt nhớ rằng ông Bush theo đạo Tin Lành cực đoan, bảo thủ, phe hữu, lúc nào cũng nhét Kinh Thánh vào tay người khác, kể như giảng đạo 24 giờ... Đúng vậy, nếu ông Bush mà mang họ Nguyễn, Trần, Lê, Lý thì cũng vào Bệnh Viện Biên Hòa từ lâu rồi.
Dù sao đi nữa, cũng xin chúc lành cho quan hệ hai nước, và hy vọng cuộc chiến dân chủ sẽ thêm nhiều thuận lợi, khi đất nước chịu nghiêng về ảnh hưởng Hoa Kỳ, vùng đất cởi mở, tự do... với lý tưởng dân chủ không bao giờ bị dập tắt, và sẽ đưa đi khắp toàn cầu.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình