Hình ảnh thê thảm nhất về trận bão lụt miền Trung Việt Nam có lẽ là hình ảnh 8 tử thi trong cùng một gia đình cột liền vào nhau khi người ta tìm thấy họ. Không biết có bức hình nào về cảnh tượng đau thương này không, có lẽ người ta không cho chụp. Nhưng Phan Thanh Hùng, Trung tâm bão lụt Thừa Thiên-Huế, đã nói ra tin này và còn suy luận như sau: “Họ đã nhận thấy họ không thể sống nổi với cơn lụt nên đã lấy dây trói chặt vào nhau với hy vọng người ta sẽ tìm thấy xác của họ dễ dàng”.
Ở đất Mỹ, cách xa Việt Nam nửa vòng Trái Đất, hình ảnh này ám ảnh tôi. Nó chưa kịp phai mờ trong tâm trí thì tôi lại được đọc một bản tin khác não nùng chẳng kém, bởi vì cũng là hình ảnh “tự cột vào nhau chịu chết” từ Hà Nội gửi đi. Bản tin Reuters cho biết ban Chấp hành trung ương đảng Cộng sản họp từ tuần trước đã đồng ý bỏ qua, không thảo luận về hội nhập kinh tế toàn cầu và ký Hiệp ước Mậu dịch với Mỹ.
Trước đó qua lời tuyên bố chính thức của bộ Ngoại giao Hà Nội với báo chí ngoại quốc, đảng cho biết cuộc họp 12 ngày của Trung ương chú trọng vào các vấn đề kinh tế. Nguồn tin “thông thạo” việc đảng cũng nhắn nhủ ai đó rằng đây là cuộc họp rất quan trọng. Ngay sau khi Trung ương họp, có nguồn tin đảng nói trong bài diễn văn khai mạc Tổng bí thư Lê Khả Phiêu đã trình bầy những khó khăn của nền kinh tế Việt Nam. Đầu tuần này, khi Trung ương còn họp, báo chí nhà nước thuật lại nguyên văn lời tuyên bố của Phiêu nói Việt Nam cần phải có “những biện pháp khắc phục” đà xuống dốc kinh tế. Hiển nhiên các vấn đề kinh tế quan trọng nhất đã được đề cập đến, nhưng rút cuộc Trung ương lại “không đồng ý” thảo luận về hai chủ đề chính là thương ước và hội nhập kinh tế toàn cầu. Tại sao vậy"
Nói các ông cầm đầu đảng “đồng ý không thảo luận” về hai vấn đề đó chỉ là chuyện khôi hài. Giới lãnh đạo đảng đã tranh luận gay go về vụ ký thương ước đã từ 3 tháng nay rồi, chớ không phải là không thảo luận. Cuộc tranh luận kéo dài đó đã đưa đến một nhận thức mới: Thương ước Mỹ có những vấn đề “nằm vùng”. Thò tay ký vào đó là bắt buộc phải hội nhập kinh tế toàn cầu, mà hội nhập kinh tế là mất hết quyền làm ăn riêng tư nhập nhằng trong bóng tối, bởi vì mọi việc phải diễn ra theo đúng tiêu chuẩn quốc tế, dưới lăng kính trong suốt như thủy tinh. Nếu vậy không đồng ý thảo luận chỉ vì không có “đồng thuận” hay sao" Dưới chế độ cộng sản đừng có nói rỡn mà dại. Nếu có tập quán đồng thuận thì cộng sản đã hết là cộng sản, vì đó là dân chủ.
Ở bên ngoài, cãi nhau như thế nào cũng được. Nhưng khi đã đi vào họp chính thức như Đại hội Trung ương đảng, mọi lời phát biểu đều có những hậu quả khốc liệt của nó, thành ra không anh nào dám ho he, vì cá mè một lứa sợ bóng sợ gió lẫn nhau. Chỉ khi nào có một người cầm đầu quả cảm, dám nghĩ dám nói dám làm, “đồng thuận” mới có thể có, chẳng hạn như Mikhail Gorbachev đã dám làm ở Liên Sô khi đưa ra chính sách mở cửa và tái cấu trúc, dám cương quyết không dùng vũ lực khi bức tường Bá Linh bị phá. Các tướng lãnh Hồng quân lúc đó xì xào chống đối, nhưng không anh nào dám ra mặt thách thức Chủ tịch Nhà nước kiêm Tổng bí thư đảng. Thái độ quyết liệt của một con người cầm đầu dũng cảm đã khuất phục được cả ban Chấp hành trung ương lẫn Quân ủy hội. Việt Nam không có một Gorbachev, bởi vậy chỉ có một bầy người mồm nói “không đồng ý” mà trong dạ hoang mang thiếu cả quyết tâm lẫn nhất trí.
Nhưng “không đồng ý” thảo luận có nghĩa là gì" Nếu đã không đồng ý, tại sao không dám tuyên bố dứt khoát bác bỏ luôn thương ước với Mỹ và hội nhập kinh tế toàn cầu" Không thảo luận chỉ có ý nghĩa mập mờ là vấn đề còn đó, nhưng chưa quyết định - hay không thể quyết định được thì đúng hơn. Nếu có một anh cầm đầu giỏi, xây dựng được một tư thế lãnh tụ vững chắc, để từ đó hoặc làm kẻ độc tài thống trị áp đặt giáo điều kinh tế chỉ huy xã hội chủ nghĩa và đóng cửa lại như cũ, hoặc làm một người lãnh đạo đảng cải cách theo nề nếp sinh hoạt dân chủ để tạo đồng thuận thực sự, lúc đó đường lối chính sách sẽ dứt khoát ngã ngũ để đi về một hướng. Ở Việt Nam không có một anh nào có đảm lược, có trí tuệ và tài năng làm được như vậy nên mới có tình trạng mập mờ đánh lận con đen rút cuộc chỉ nuôi béo tham nhũng. Đừng hỏi tại sao kinh tế xuống dốc, tăng trưởng trì trệ. Đó là vì thiếu quyết định. Và thiếu quyết định chỉ vì không có người.
Bảo rằng không đồng ý thảo luận là “sách lược” chờ thời chăng" Nhưng chờ để mong được cái gì" Tôi muốn trở lại hình ảnh thê thảm bão lụt ở miền Trung. Có thể 8 người trong một gia đình cột vào nhau vì sợ khi nước lũ ập đến, những người đứng riêng lẻ sẽ bị nước cuốn trôi đi mất, không ngờ kết quả lại là chết cả chùm. Thế tại sao không biết leo lên mái nhà mà chờ" Chờ tiếp tế đến, may ra được hai gói mì ăn liền chia nhau ăn tạm. Nhưng nếu tiếp tế không đến kịp thì chết đói, hoặc đang chờ mà nhà sập cũng chết. Thật thê thảm.
Nhưng có một hình ảnh tuơi sáng hơn. Một bản tin khác nói ở làng Quảng Hòa bên cạnh bờ sông Hương, có một gia đình 15 người làm nghề chài lưới cũng cột vào nhau mà còn sống cả. Họ làm thế nào mà tài thế" Họ không cột người mà cột thuyền. Họ cột hai con thuyền của cả gia đình với nhau, rồi mọi người ngồi trên thuyền. Nước dâng lên thì thuyền cũng dâng theo, không ai chết.
Thì ra họ biết dựa theo “thế nước lên” mà sống. Tôi dùng chữ “nước” ở đây theo hai nghĩa. Thế nước lụt và thế nước... nhà. Chống lại thế nước chỉ có chết cả chùm.
Ở đất Mỹ, cách xa Việt Nam nửa vòng Trái Đất, hình ảnh này ám ảnh tôi. Nó chưa kịp phai mờ trong tâm trí thì tôi lại được đọc một bản tin khác não nùng chẳng kém, bởi vì cũng là hình ảnh “tự cột vào nhau chịu chết” từ Hà Nội gửi đi. Bản tin Reuters cho biết ban Chấp hành trung ương đảng Cộng sản họp từ tuần trước đã đồng ý bỏ qua, không thảo luận về hội nhập kinh tế toàn cầu và ký Hiệp ước Mậu dịch với Mỹ.
Trước đó qua lời tuyên bố chính thức của bộ Ngoại giao Hà Nội với báo chí ngoại quốc, đảng cho biết cuộc họp 12 ngày của Trung ương chú trọng vào các vấn đề kinh tế. Nguồn tin “thông thạo” việc đảng cũng nhắn nhủ ai đó rằng đây là cuộc họp rất quan trọng. Ngay sau khi Trung ương họp, có nguồn tin đảng nói trong bài diễn văn khai mạc Tổng bí thư Lê Khả Phiêu đã trình bầy những khó khăn của nền kinh tế Việt Nam. Đầu tuần này, khi Trung ương còn họp, báo chí nhà nước thuật lại nguyên văn lời tuyên bố của Phiêu nói Việt Nam cần phải có “những biện pháp khắc phục” đà xuống dốc kinh tế. Hiển nhiên các vấn đề kinh tế quan trọng nhất đã được đề cập đến, nhưng rút cuộc Trung ương lại “không đồng ý” thảo luận về hai chủ đề chính là thương ước và hội nhập kinh tế toàn cầu. Tại sao vậy"
Nói các ông cầm đầu đảng “đồng ý không thảo luận” về hai vấn đề đó chỉ là chuyện khôi hài. Giới lãnh đạo đảng đã tranh luận gay go về vụ ký thương ước đã từ 3 tháng nay rồi, chớ không phải là không thảo luận. Cuộc tranh luận kéo dài đó đã đưa đến một nhận thức mới: Thương ước Mỹ có những vấn đề “nằm vùng”. Thò tay ký vào đó là bắt buộc phải hội nhập kinh tế toàn cầu, mà hội nhập kinh tế là mất hết quyền làm ăn riêng tư nhập nhằng trong bóng tối, bởi vì mọi việc phải diễn ra theo đúng tiêu chuẩn quốc tế, dưới lăng kính trong suốt như thủy tinh. Nếu vậy không đồng ý thảo luận chỉ vì không có “đồng thuận” hay sao" Dưới chế độ cộng sản đừng có nói rỡn mà dại. Nếu có tập quán đồng thuận thì cộng sản đã hết là cộng sản, vì đó là dân chủ.
Ở bên ngoài, cãi nhau như thế nào cũng được. Nhưng khi đã đi vào họp chính thức như Đại hội Trung ương đảng, mọi lời phát biểu đều có những hậu quả khốc liệt của nó, thành ra không anh nào dám ho he, vì cá mè một lứa sợ bóng sợ gió lẫn nhau. Chỉ khi nào có một người cầm đầu quả cảm, dám nghĩ dám nói dám làm, “đồng thuận” mới có thể có, chẳng hạn như Mikhail Gorbachev đã dám làm ở Liên Sô khi đưa ra chính sách mở cửa và tái cấu trúc, dám cương quyết không dùng vũ lực khi bức tường Bá Linh bị phá. Các tướng lãnh Hồng quân lúc đó xì xào chống đối, nhưng không anh nào dám ra mặt thách thức Chủ tịch Nhà nước kiêm Tổng bí thư đảng. Thái độ quyết liệt của một con người cầm đầu dũng cảm đã khuất phục được cả ban Chấp hành trung ương lẫn Quân ủy hội. Việt Nam không có một Gorbachev, bởi vậy chỉ có một bầy người mồm nói “không đồng ý” mà trong dạ hoang mang thiếu cả quyết tâm lẫn nhất trí.
Nhưng “không đồng ý” thảo luận có nghĩa là gì" Nếu đã không đồng ý, tại sao không dám tuyên bố dứt khoát bác bỏ luôn thương ước với Mỹ và hội nhập kinh tế toàn cầu" Không thảo luận chỉ có ý nghĩa mập mờ là vấn đề còn đó, nhưng chưa quyết định - hay không thể quyết định được thì đúng hơn. Nếu có một anh cầm đầu giỏi, xây dựng được một tư thế lãnh tụ vững chắc, để từ đó hoặc làm kẻ độc tài thống trị áp đặt giáo điều kinh tế chỉ huy xã hội chủ nghĩa và đóng cửa lại như cũ, hoặc làm một người lãnh đạo đảng cải cách theo nề nếp sinh hoạt dân chủ để tạo đồng thuận thực sự, lúc đó đường lối chính sách sẽ dứt khoát ngã ngũ để đi về một hướng. Ở Việt Nam không có một anh nào có đảm lược, có trí tuệ và tài năng làm được như vậy nên mới có tình trạng mập mờ đánh lận con đen rút cuộc chỉ nuôi béo tham nhũng. Đừng hỏi tại sao kinh tế xuống dốc, tăng trưởng trì trệ. Đó là vì thiếu quyết định. Và thiếu quyết định chỉ vì không có người.
Bảo rằng không đồng ý thảo luận là “sách lược” chờ thời chăng" Nhưng chờ để mong được cái gì" Tôi muốn trở lại hình ảnh thê thảm bão lụt ở miền Trung. Có thể 8 người trong một gia đình cột vào nhau vì sợ khi nước lũ ập đến, những người đứng riêng lẻ sẽ bị nước cuốn trôi đi mất, không ngờ kết quả lại là chết cả chùm. Thế tại sao không biết leo lên mái nhà mà chờ" Chờ tiếp tế đến, may ra được hai gói mì ăn liền chia nhau ăn tạm. Nhưng nếu tiếp tế không đến kịp thì chết đói, hoặc đang chờ mà nhà sập cũng chết. Thật thê thảm.
Nhưng có một hình ảnh tuơi sáng hơn. Một bản tin khác nói ở làng Quảng Hòa bên cạnh bờ sông Hương, có một gia đình 15 người làm nghề chài lưới cũng cột vào nhau mà còn sống cả. Họ làm thế nào mà tài thế" Họ không cột người mà cột thuyền. Họ cột hai con thuyền của cả gia đình với nhau, rồi mọi người ngồi trên thuyền. Nước dâng lên thì thuyền cũng dâng theo, không ai chết.
Thì ra họ biết dựa theo “thế nước lên” mà sống. Tôi dùng chữ “nước” ở đây theo hai nghĩa. Thế nước lụt và thế nước... nhà. Chống lại thế nước chỉ có chết cả chùm.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình