... Và quay súng về hướng Nam. Trong khi Liên hiệp Âu châu vuốt bụng thở dài... khi bảy nước trong khối Xô viết cũ gia nhập Minh ước quân sự này.
Được thành lập 55 năm trước làm bức trường thành ngăn bước Tây tiến của Liên xô, Minh ước Bắc Đại Tây Dương NATO có thể đã được khai tử từ đầu năm 1992 khi hoàn thành nhiệm vụ và Liên xô tan rã. Một quy luật “vật lý chính trị” đã đề ra là định chế nào hết còn hữu dụng thì hay phình nở và việc kết liễu NATO đáng lẽ là hợp lý.
Điều đó không xảy ra, và quả nhiên NATO bành trướng ra khỏi nhiệm vụ nguyên thủy.
Năm 1998, lần đầu tiên xuất quân sau 50 năm hoạt động, NATO không lâm chiến để chống Liên xô mà để bảo vệ nhân quyền cho dân Albanian ở Kosovo. Năm sau, NATO đón nhận ba thành viên mới là Ba Lan, Cộng hòa Tiệp và Hung Gia Lợi. Ngày 29 vừa qua, NATO nhận thêm bảy thành viên là Bulgaria, Estonia, Latvia, Lithuania, Romania, Slovakia và Slovenia, nâng tổng số hội viên lên 26 nước. Minh ước đang thoát xác và điều đó sẽ đảo lộn cục diện Âu châu lẫn thế giới. Vì sao lại như vậy"
Trên bình diện Đông-Tây, biến cố vừa qua cho thấy sự thắng thế của Tây phương, hoặc Tây Âu, trên lãnh thổ hay vùng ảnh hưởng của Liên xô cũ. Cuộc chiến “ai thắng ai” giữa hai khối Đông-Tây đã ngã ngũ và Tây phương đã thắng. Nhưng, trong đợt Đông tiến năm 1999, địa dư hình thể NATO có điều gì đó chưa ổn, vì hội viên mới là Hung Gia Lợi nằm trơ trọi một mình. Với đợt Đông tiến năm nay, NATO đã thành một khối trải rộng ảnh hưởng từ Phần Lan (Finland) của Bắc Âu xuống đến các biển nóng quanh Địa trung hải ở phía Nam. Trong tương lai, NATO có thể sẽ còn Đông tiến nữa. Nhưng, chưa chắc là để thu nhận hai xứ Ukraine và Moldovia trước kia nằm trong Liên xô và nay vẫn còn do Liên bang Nga chi phối quá nhiều. Các hội viên mới sẽ hai quốc gia trong vùng Balkans, thuộc Liên bang Nam Tư cũ, là Croatia và Macedonia, và có thể cả Albania. Hai nước trước sau vẫn trung lập là Áo (Autria) và Phần Lan từ nay cũng sẵn sàng hợp tác và có ngày sẽ đệ đơn gia nhập vì nhu cầu trung lập giữa hai khối Đông Tây đã hết.
Trước sự bành trướng đó, Liên bang Nga phải miễn cưỡng gật đầu, chống không nổi thì đành sống chung hòa bình. Chiến tranh lạnh coi như đã mồ yên mả đẹp. Nhưng, chiến tranh nóng thì vẫn chưa hết, và Liên hiệp Âu châu sẽ đổi khác hoàn toàn.
Trong năm 2004, vào ngày mùng một tháng Năm, Liên Âu sẽ nhận thêm 10 hội viên mới là Estonia, Latvia, Lithuania, Ba Lan, Cộng hòa Tiệp, Hung Gia Lợi, Slovakia, Slonenia và hai quốc gia hải đảo tý hon là Malta và Cyprus. Với đà này, Liên Âu còn có thể đón thêm Bulgaria và Romania trong ba bốn năm nữa. Mà cộng đồng này càng bành trướng thì càng biến thể. Lý do rất đơn giản là các nước hội viên mới đều có lập trường thân Mỹ về ngoại giao, kinh tế lẫn quốc phòng.
Trong nửa thế kỷ nằm dưới gót giày hay tầm đạn Liên xô, các xứ này đều khát khao tự do và dân chủ, và nay sẽ thành đối tác kinh tế của Hoa Kỳ, nằm dưới sự bảo vệ của cây dù nguyên tử cũng của Mỹ. Nghĩa là các sáng lập viên của Liên hiệp Âu châu – như Pháp và Đức - đang thấy vai trò lãnh đạo hay khuynh đảo của mình thua kém dần ngay trong cơ chế Liên Âu, ngược lại, Hoa Kỳ có thêm đồng minh mới trong cả Liên Âu lẫn liên minh NATO.
George W. Bush là người nói ra điều đó bằng ngôn ngữ ngoại giao: “các thành viên mới là hội viên trọn vẹn và bình đẳng của NATO”. Bình đẳng trong ý nghĩa là bình đẳng với các hội viên cũ của Tây Âu, chứ không thể có nạn “ma cũ bắt nạt ma mới” như trong khuôn khổ Liên Âu, qua cuộc tranh luận vừa rồi về hiến pháp Âu châu.
Vì vậy, đợt Đông tiến này của NATO thực tế là sự bành trướng thế lực Hoa Kỳ qua lãnh thổ Đông Âu vào đến cửa trước cửa sau của Liên bang Nga và trùm lên vùng ảnh hưởng cố hữu của Tây Âu (hay Liên hiệp Âu châu “cũ”).
Trong cuộc chiến Iraq, Pháp và Đức trong Liên Âu đã hợp đồng với Liên bang Nga để dựng thế đối trọng chống ảnh hưởng khuynh đảo của Mỹ nhưng bị kỳ đà cản mũi là các nước “thân Mỹ” trong Liên Âu (như Anh, Ý, Tây Ban Nha và Hòa Lan). Lần này, với các hội viên mới của NATO (và Liên Âu) đều có khuynh hướng thân Mỹ, họ gặp thêm sức cản rất mạnh.
Hoa Kỳ quả là đã tái phối trí lại ảnh hưởng trên toàn cầu, và nếu cần sự hợp tác quốc tế để khỏi mang tiếng đơn phương thì ngoài Liên hiệp quốc, Mỹ vẫn còn một cơ chế khác mà mình có ảnh hưởng mạnh nhất là NATO. Minh ước này đã ra quân dưới thời Bill Clinton để cứu Kosovo khi gặp sự cản trở của Nga trong Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc. Minh ước này cũng tham gia việc bảo an tại Afghanistan sau vụ khủng bố 9-11. Minh ước này có thể là giải pháp thay thế cho những vấn đề bị Liên hiệp quốc hay Liên Âu cản trở. Nghĩa là khi NATO mở rộng thì không chỉ Liên bang Nga bị chặn mà Liên Âu cũng bị phế bỏ võ công trên các mặt trận ngoại giao và chính trị. Pháp và Đức không thể dùng cơ chế Liên Âu để chống Mỹ được nữa.
Kể từ nay, NATO hết là lá chắn mà thành mũi dáo của Hoa Kỳ. NATO đã có mặt trong vùng Balkans từ năm 1998, đã dựng căn cứ tại Afghanistan từ năm 2001 và nay sẽ can thiệp sâu hơn vào Trung Á lẫn Trung Đông, thậm chí đến sát tiểu lục địa Nam Á nếu Mỹ có nhu cầu trên trận tuyến chống khủng bố Hồi giáo. Vụ khủng bố tại Uzbekistan vừa qua có nhá cho thấy cái thế liên kết của khủng bố Hồi giáo nhưng cũng là cơ hội suy nghĩ cho Liên bang Nga và 26 hội viên NATO: liên minh giữa Hoa Kỳ và Uzbekistan đang được củng cố trong vùng thống trị của Nga từ hai thế kỷ nay.
Kiểm điểm lại, khi NATO Đông tiến để canh chừng phía Nam của đại lục Âu-Á và Hoa Kỳ tái phối trí lực lượng tại Á châu Thái bình dương, người ta thấy ra một “trật tự mới”. Biến cố này cần được nhìn trên tổng thể: tại Á châu, Nhật đang lặng lẽ tái võ trang và có thể sẽ tu chính hiến pháp để là thế lực quân sự đồng minh của Mỹ tại Đông-Bắc Á; Úc Đại Lợi là đồng minh phía Nam Thái bình dương; các cường quốc bán đảo hay hải đảo hạng nhì như Ấn Độ, Pakistan, Nam Hàn, Đài Loan, Phi Luật Tân và Thái Lan đều thành “đồng minh chiến lược ngoài NATO” của Hoa Kỳ. Siêu cường này đang là lực lượng thực sự toàn cầu làm cả Liên Âu, Nga và Trung Quốc đều phải khó chịu.
Đầu tháng Sáu, khi đến Âu châu dự lễ kỷ niệm 55 năm của vụ đổ bộ Normandie, Tổng thống George W. Bush sẽ dự thượng đỉnh với các nước NATO và Liên Âu lẫn Liên bang Nga. Ông có dịp trình bày chủ trương chiến lược của Hoa Kỳ trong “trật tự mới” đó. Ngoài những ý niệm như phát triển dân chủ và chống khủng bố, hoặc một kế hoạch cho Trung Đông và lò lửa Do Thái, hiển nhiên là ông Bush sẽ phải giải thích rõ hơn là Hoa Kỳ vận dụng thế lực toàn cầu này cho mục tiêu gì, của mình và của thế giới.
Điều đó sẽ ảnh hưởng ngược vào cuộc tranh cử tổng thống ở nhà, ngay trước Đại hội đảng Dân chủ, nhưng sẽ có hậu quả kéo dài nhiều thập niên, khi các thế hệ mới sẽ lãnh đạo Hoa Kỳ. Muốn khỏi tuột dốc, đảng Dân chủ cần rọi đèn vào sân sau của Hoa Kỳ, nay đang là vùng tung hoành của các chế độ chống Mỹ hoặc thân cộng: Mỹ châu La tinh. Trong một dịp khác, ta sẽ trở lại tìm hiểu vùng đất nhiễu nhương này.
Được thành lập 55 năm trước làm bức trường thành ngăn bước Tây tiến của Liên xô, Minh ước Bắc Đại Tây Dương NATO có thể đã được khai tử từ đầu năm 1992 khi hoàn thành nhiệm vụ và Liên xô tan rã. Một quy luật “vật lý chính trị” đã đề ra là định chế nào hết còn hữu dụng thì hay phình nở và việc kết liễu NATO đáng lẽ là hợp lý.
Điều đó không xảy ra, và quả nhiên NATO bành trướng ra khỏi nhiệm vụ nguyên thủy.
Năm 1998, lần đầu tiên xuất quân sau 50 năm hoạt động, NATO không lâm chiến để chống Liên xô mà để bảo vệ nhân quyền cho dân Albanian ở Kosovo. Năm sau, NATO đón nhận ba thành viên mới là Ba Lan, Cộng hòa Tiệp và Hung Gia Lợi. Ngày 29 vừa qua, NATO nhận thêm bảy thành viên là Bulgaria, Estonia, Latvia, Lithuania, Romania, Slovakia và Slovenia, nâng tổng số hội viên lên 26 nước. Minh ước đang thoát xác và điều đó sẽ đảo lộn cục diện Âu châu lẫn thế giới. Vì sao lại như vậy"
Trên bình diện Đông-Tây, biến cố vừa qua cho thấy sự thắng thế của Tây phương, hoặc Tây Âu, trên lãnh thổ hay vùng ảnh hưởng của Liên xô cũ. Cuộc chiến “ai thắng ai” giữa hai khối Đông-Tây đã ngã ngũ và Tây phương đã thắng. Nhưng, trong đợt Đông tiến năm 1999, địa dư hình thể NATO có điều gì đó chưa ổn, vì hội viên mới là Hung Gia Lợi nằm trơ trọi một mình. Với đợt Đông tiến năm nay, NATO đã thành một khối trải rộng ảnh hưởng từ Phần Lan (Finland) của Bắc Âu xuống đến các biển nóng quanh Địa trung hải ở phía Nam. Trong tương lai, NATO có thể sẽ còn Đông tiến nữa. Nhưng, chưa chắc là để thu nhận hai xứ Ukraine và Moldovia trước kia nằm trong Liên xô và nay vẫn còn do Liên bang Nga chi phối quá nhiều. Các hội viên mới sẽ hai quốc gia trong vùng Balkans, thuộc Liên bang Nam Tư cũ, là Croatia và Macedonia, và có thể cả Albania. Hai nước trước sau vẫn trung lập là Áo (Autria) và Phần Lan từ nay cũng sẵn sàng hợp tác và có ngày sẽ đệ đơn gia nhập vì nhu cầu trung lập giữa hai khối Đông Tây đã hết.
Trước sự bành trướng đó, Liên bang Nga phải miễn cưỡng gật đầu, chống không nổi thì đành sống chung hòa bình. Chiến tranh lạnh coi như đã mồ yên mả đẹp. Nhưng, chiến tranh nóng thì vẫn chưa hết, và Liên hiệp Âu châu sẽ đổi khác hoàn toàn.
Trong năm 2004, vào ngày mùng một tháng Năm, Liên Âu sẽ nhận thêm 10 hội viên mới là Estonia, Latvia, Lithuania, Ba Lan, Cộng hòa Tiệp, Hung Gia Lợi, Slovakia, Slonenia và hai quốc gia hải đảo tý hon là Malta và Cyprus. Với đà này, Liên Âu còn có thể đón thêm Bulgaria và Romania trong ba bốn năm nữa. Mà cộng đồng này càng bành trướng thì càng biến thể. Lý do rất đơn giản là các nước hội viên mới đều có lập trường thân Mỹ về ngoại giao, kinh tế lẫn quốc phòng.
Trong nửa thế kỷ nằm dưới gót giày hay tầm đạn Liên xô, các xứ này đều khát khao tự do và dân chủ, và nay sẽ thành đối tác kinh tế của Hoa Kỳ, nằm dưới sự bảo vệ của cây dù nguyên tử cũng của Mỹ. Nghĩa là các sáng lập viên của Liên hiệp Âu châu – như Pháp và Đức - đang thấy vai trò lãnh đạo hay khuynh đảo của mình thua kém dần ngay trong cơ chế Liên Âu, ngược lại, Hoa Kỳ có thêm đồng minh mới trong cả Liên Âu lẫn liên minh NATO.
George W. Bush là người nói ra điều đó bằng ngôn ngữ ngoại giao: “các thành viên mới là hội viên trọn vẹn và bình đẳng của NATO”. Bình đẳng trong ý nghĩa là bình đẳng với các hội viên cũ của Tây Âu, chứ không thể có nạn “ma cũ bắt nạt ma mới” như trong khuôn khổ Liên Âu, qua cuộc tranh luận vừa rồi về hiến pháp Âu châu.
Vì vậy, đợt Đông tiến này của NATO thực tế là sự bành trướng thế lực Hoa Kỳ qua lãnh thổ Đông Âu vào đến cửa trước cửa sau của Liên bang Nga và trùm lên vùng ảnh hưởng cố hữu của Tây Âu (hay Liên hiệp Âu châu “cũ”).
Trong cuộc chiến Iraq, Pháp và Đức trong Liên Âu đã hợp đồng với Liên bang Nga để dựng thế đối trọng chống ảnh hưởng khuynh đảo của Mỹ nhưng bị kỳ đà cản mũi là các nước “thân Mỹ” trong Liên Âu (như Anh, Ý, Tây Ban Nha và Hòa Lan). Lần này, với các hội viên mới của NATO (và Liên Âu) đều có khuynh hướng thân Mỹ, họ gặp thêm sức cản rất mạnh.
Hoa Kỳ quả là đã tái phối trí lại ảnh hưởng trên toàn cầu, và nếu cần sự hợp tác quốc tế để khỏi mang tiếng đơn phương thì ngoài Liên hiệp quốc, Mỹ vẫn còn một cơ chế khác mà mình có ảnh hưởng mạnh nhất là NATO. Minh ước này đã ra quân dưới thời Bill Clinton để cứu Kosovo khi gặp sự cản trở của Nga trong Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc. Minh ước này cũng tham gia việc bảo an tại Afghanistan sau vụ khủng bố 9-11. Minh ước này có thể là giải pháp thay thế cho những vấn đề bị Liên hiệp quốc hay Liên Âu cản trở. Nghĩa là khi NATO mở rộng thì không chỉ Liên bang Nga bị chặn mà Liên Âu cũng bị phế bỏ võ công trên các mặt trận ngoại giao và chính trị. Pháp và Đức không thể dùng cơ chế Liên Âu để chống Mỹ được nữa.
Kể từ nay, NATO hết là lá chắn mà thành mũi dáo của Hoa Kỳ. NATO đã có mặt trong vùng Balkans từ năm 1998, đã dựng căn cứ tại Afghanistan từ năm 2001 và nay sẽ can thiệp sâu hơn vào Trung Á lẫn Trung Đông, thậm chí đến sát tiểu lục địa Nam Á nếu Mỹ có nhu cầu trên trận tuyến chống khủng bố Hồi giáo. Vụ khủng bố tại Uzbekistan vừa qua có nhá cho thấy cái thế liên kết của khủng bố Hồi giáo nhưng cũng là cơ hội suy nghĩ cho Liên bang Nga và 26 hội viên NATO: liên minh giữa Hoa Kỳ và Uzbekistan đang được củng cố trong vùng thống trị của Nga từ hai thế kỷ nay.
Kiểm điểm lại, khi NATO Đông tiến để canh chừng phía Nam của đại lục Âu-Á và Hoa Kỳ tái phối trí lực lượng tại Á châu Thái bình dương, người ta thấy ra một “trật tự mới”. Biến cố này cần được nhìn trên tổng thể: tại Á châu, Nhật đang lặng lẽ tái võ trang và có thể sẽ tu chính hiến pháp để là thế lực quân sự đồng minh của Mỹ tại Đông-Bắc Á; Úc Đại Lợi là đồng minh phía Nam Thái bình dương; các cường quốc bán đảo hay hải đảo hạng nhì như Ấn Độ, Pakistan, Nam Hàn, Đài Loan, Phi Luật Tân và Thái Lan đều thành “đồng minh chiến lược ngoài NATO” của Hoa Kỳ. Siêu cường này đang là lực lượng thực sự toàn cầu làm cả Liên Âu, Nga và Trung Quốc đều phải khó chịu.
Đầu tháng Sáu, khi đến Âu châu dự lễ kỷ niệm 55 năm của vụ đổ bộ Normandie, Tổng thống George W. Bush sẽ dự thượng đỉnh với các nước NATO và Liên Âu lẫn Liên bang Nga. Ông có dịp trình bày chủ trương chiến lược của Hoa Kỳ trong “trật tự mới” đó. Ngoài những ý niệm như phát triển dân chủ và chống khủng bố, hoặc một kế hoạch cho Trung Đông và lò lửa Do Thái, hiển nhiên là ông Bush sẽ phải giải thích rõ hơn là Hoa Kỳ vận dụng thế lực toàn cầu này cho mục tiêu gì, của mình và của thế giới.
Điều đó sẽ ảnh hưởng ngược vào cuộc tranh cử tổng thống ở nhà, ngay trước Đại hội đảng Dân chủ, nhưng sẽ có hậu quả kéo dài nhiều thập niên, khi các thế hệ mới sẽ lãnh đạo Hoa Kỳ. Muốn khỏi tuột dốc, đảng Dân chủ cần rọi đèn vào sân sau của Hoa Kỳ, nay đang là vùng tung hoành của các chế độ chống Mỹ hoặc thân cộng: Mỹ châu La tinh. Trong một dịp khác, ta sẽ trở lại tìm hiểu vùng đất nhiễu nhương này.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình