Hỏi (ông Trần Tiếm Đình): Vào cuối năm 1999, tôi thành lập một công ty xuất nhập khẩu thực phẩm. Vì công việc của công ty cũng khá bề bộn, nên ngoài một thư ký chúng tôi còn mướn thêm một người phụ tá trong việc quản lý hàng hóa và giao dịch với khách hàng.
Chúng tôi chưa bao giờ ký hợp đồng thuê mướn bất cứ ai làm việc cho công ty của chúng tôi cả. Tuy nhiên, sau một thời gian hoạt động, thương vụ của công ty tăng vọt, phần vì tôi quá bận rộn với việc giao dịch để hàng hóa được nhập vào Úc, nên tôi không còn ở Úc thường xuyên như thời gian trước đó nữa. Cuối cùng, để giải quyết vấn đề chúng tôi đã quyết định mướn một người quản lý công ty.
Vào tháng 9 năm 2001, chúng tôi đã chọn được người có khả năng thích hợp để điều hành thương vụ này. Trong hợp đồng, chúng tôi đã cùng đồng ý là thuê mướn ông ta làm full-time với thời gian là 3 năm, hoặc bất cứ lúc nào mà ông ta muốn từ bỏ công việc này.
Tuy nhiên, gần đây vì công việc của công ty không còn bề bộn như xưa, nên tôi đã yêu cầu người quản lý nghỉ việc và đã nhờ người cháu của tôi quản lý cơ sở thương mãi này.
Khi yêu cầu người quản lý này nghỉ việc, ông ta vẫn vui vẻ như không có việc gì xảy ra, nhưng cách đây chừng mấy tuần lễ tôi có nhận được một thư của ông ta yêu cầu tôi phải bồi thường về việc vi phạm hợp đồng nhân dụng. Trong thư ông ta có nói rõ là nếu tôi không chịu thương lượng thì ông ta sẽ đưa vấn đề ra tòa.
Xin LS cho biết là công ty có quyền sa thải người quản lý trong trường hợp vừa nêu hay không" Liệu ông ta có quyền khiếu nại công ty hay không"
Trả lời: Vấn đề khó khăn của “luật hợp đồng” (contract law) thường rơi vào những tình huống như ông vừa nêu lên ở trong thư. Vì thế, vấn đề được đặt ra ở đây là làm thế nào để xác quyết được nghĩa vụ và ý định mà các bên đương sự muốn ràng buộc nhau khi ký kết hợp đồng trước khi tòa án được yêu cầu can thiệp để giải quyết các tranh chấp liên hệ đến sự tranh cãi này.
Để có thể trả lời câu hỏi của ông chúng tôi xin lần lượt triển khai các vấn đề liên hệ đến “những lời hứa ước không chắc chắn, không hoàn chỉnh, và‘hão huyền’ [viển vông]” (uncertainty, incompleteness, and illusory promises).
Một hợp đồng được xem là “không chắc chắn” (uncertain) khi các điều kiện mà các bên đương sự đã thỏa thuận là “quá mơ hồ hoặc quá tối nghĩa” (too vague or ambiguous). Một hợp đồng được xem là “không hoàn chỉnh” (incomplete) khi các bên đương sự đã không thỏa thuận về tất cả các yếu tố cơ bản của hợp đồng. Cuối cùng, một hợp đồng hoặc một lời hứa được xem là “hão huyền, viển vong” (illusory) khi sự thi hành hợp đồng hoặc lời hứa đó tùy thuộc vào “sự tùy tiện” [sự tự ý hành động mà không bị ràng buộc] (unfettered discretion) bởi một hoặc cả hai bên đương sự.
Có rất nhiều vụ tranh tụng liên hệ đến những hợp đồng thuộc loại này. Tuy nhiên, thật là khó khăn, nếu có tranh chấp xảy ra, để phân biệt một hợp đồng thuộc loại nào trong các loại vừa nêu.
Trong vụ Placer Development Ltd kiện Commonwealth (1969). Trong vụ đó, Thẩm Phán Taylor và Owen thuộc “Tối Cao Pháp Viện Úc” (the High Court of Australia) đã phân biệt những điều kiện “hão huyền, viển vong” và những điều kiện “không chắc chắn” khi các ông cho rằng:
Lời hứa để trả một số tiền không định rõ là bao nhiêu là một lời hứa không thể buộc thi hành được vì trong lời hứa đó số tiền được trả tùy thuộc vào sự tùy tiện của người đưa ra lời hứa. Lời hứa có đặc tính này không được xem là “lời hứa không chắc chắn” (uncertainty promises) mà phải xem đó là “lời hứa hão huyền, viển vông” (illusory promises).
Trong vụ Biotechnology Australia Pty Ltd v Pace (1988). Trong vụ đó, Tiến sĩ Pace đã ký hợp đồng để làm việc cho Biotechnology. Điều kiện làm việc được đề ra trong bức thư mà vị giám đốc của Biotechnology đã gởi cho TS Pace. Trong thư đã viết:
Tôi xác nhận lương hàng năm là $36,000 đô Úc, công ty sẽ cung cấp xe và trả tiền bảo trì toàn bộ đồng thời có quyền tùy ý tham dự vào chương trình về quyền lợi cổ phiếu dành cho các viên chức cao cấp của công ty.
Vào lúc chấp nhận các điều kiện này trong hợp đồng làm việc, TS Page đã biết là chương trình quyền lợi về cổ phiếu dành cho nhân viên vẫn chưa được thực hiện trong công ty.
Sau đó, khi bị cho nghỉ việc, TS Page đã khiếu nại đòi tiền bồi thường liên hệ đến chương trình về quyền lợi cổ phiếu dành cho nhân viên cao cấp của công ty. Tòa sơ thẩm đã buộc công ty phải bồi thường cho TS Page, công ty Biotechnology bèn kháng án.
Vụ kháng án này đã cho thấy được vấn đề khó khăn vẫn luôn hiện hữu trong luật pháp. Một mặt, tòa án muốn bảo vệ ý định và bản hợp đồng mà các bên đương sự đã ký kết. Mặt khác, tòa không muốn bảo vệ bản hợp đồng mà trong đó các điều kiện quá mơ hồ, không chắc chắn và không thể nào chấp nhận được.
Vấn đề được đặt ra trong vụ đó là liệu điều kiện trong hợp đồng đã được ký kết giữa TS Page và công ty Biotechnology là điều kiện quá hão huyền và không thể thi hành được hay không"
Vị Chánh Thẩm, Kirby P, đã cho rằng điều kiện đó là hão huyền và không thể nào thi hành được vì điều kiện đó chỉ tùy thuộc vào sự thi hành bởi sự quyết định của một bên đương sự, đó là công ty Biotechnology. Hơn nữa, công ty chưa bao giờ được liệt kê trên thị trường chứng khoán. Vì thế, không có một tiêu chuẩn nào để định giá được cổ phiếu của công ty cả.
Chánh Án Kirby còn cho rằng nếu có ý kiến nào đó trái nghịch với ý kiến của ông và cho rằng lời hứa đó không hão huyền vì những lý do vừa nêu, thì lời hứa đó cũng sẽ không có hiệu vì không chắc chắn.
Không chắc chắn vì công ty đã không cho biết rõ về số lượng cổ phiếu sẽ được để dành cho chương trình quyền lợi về cổ phiếu đó là bao nhiêu" Loại cổ phiếu nào sẽ được dành riêng cho các nhân viên cao cấp của công ty" Và dựa vào những điều kiện nào để công ty có thể phát hành các cổ phiếu đó cho nhân viên cao cấp của họ" Và TS Page ở vào chức vị nào trong sự khác biệt giữa các nhân viên của công ty" Những quyền lợi nào được đính kèm theo với loại cổ phiếu đó" Dựa vào điều kiện nào thì nhân viên có thể thâu đạt được và tùy thuộc vào điều kiện nào thì cổ phiếu đó có thể được chuyển nhượng bởi nhân viên" Đó là những vấn đề phức tạp cần phải được quy định bởi công ty. TS Page thừa hiểu rằng chương trình đó chưa được thực hiện khi ông ta chấp nhận ký kết hợp đồng để làm việc cho công ty. Cuối cùng Tòa đã đồng ý với công ty là chương trình đó không phải là điều kiện của hợp đồng vì chúng quá mơ hồ và không chắc chắn.
Dựa vào luật lệ và các phán quyết vừa trưng dẫn tôi có thể cho ông biết rằng điều kiện trong hợp đồng mà công ty đã ký kết với viên chức quản lý liên hệ đến việc đương sự sẽ làm việc cho công ty 3 năm hoặc có quyền tự ý nghĩ việc là một lời hứa mà luật hợp đồng gọi là “lời hứa viễn vông, mơ hồ, và không chắc chắn”.Vì thế, điều kiện này đã làm cho hợp đồng trở thành vô hiệu và ông có quyền sa thải đương sự mà không phải bồi thường.
Tôi đề nghị ông nên mang hợp đồng đến gặp luật sư của ông để được cố vấn tường tận hơn.
Lý Thuyết Văn Học Thực Hành Phê Bình